વાયુપુરાણમ્

તથા ચતુર્થદિગ્દેશે નૈર્ઋત્યાધિપતેઃ સભા। નામ્ના કૃષ્ણાઙ્ગના નામ વિરૂપાક્ષસ્ય ધીમતઃ ।। ૩૪.

એ જ રીતે, ચોથા દિશામાં, દક્ષિણપશ્ચિમના સ્વામી વિરૂપાક્ષની કૃષ્ણાંગના નામે પ્રસિદ્ધ સભા છે.

પઞ્ચમેઽપ્યન્તરતટે એવમેવ મહાસભા। વૈવસ્વતસ્ય વિજ્ઞેયા નામ્ના શુભવતી સતી। ઉદકાધિપતેઃ ખ્યાતા વરુણસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૩૪.

પાંચમા આંતરિક પ્રદેશમાં પણ, એ જ રીતે એક મહાન સભા છે, જે વૈવસ્વતની તરીકે ઓળખાય છે અને 'શુભવતી' નામે પ્રસિદ્ધ છે; એ જલના સ્વામી મહાત્મા વરુણાની ગણાય છે.

પરોત્તરે તથા દેશે ષષ્ઠેઽન્તરતટે શિવે। વાયોર્ગન્ધવતી નામ સભા સર્વગુણોત્તરા ।। ૩૪.

ઉત્તર તરફના દૂરના પ્રદેશમાં, છઠ્ઠા આંતરિક ક્ષેત્રમાં, વાયુદેવની 'ગંધવતી' નામની સભા છે, જે સર્વ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

સપ્ત મેઽપ્યન્તરતટે નક્ષત્રાધિપતેઃ સભા। નામ્ના મહોદયા નામ શુદ્ધવૈઢૂર્ય્યવેદિકા ।। ૩૪.

સાતમા આંતરિક પ્રદેશમાં પણ, તારાઓના સ્વામીની 'મહોદયા' નામની સભા છે, જે શુદ્ધ વૈડૂર્યના મંચથી શોભાયમાન છે.

યત્તદ્વૈ કર્ણિકામૂલમિતિ વૈ સમ્પ્રકીર્તિતમ્। તદ્યોજનસહસ્રાણાં સપ્તતીનામધઃ સ્મૃતમ્ ।। ૩૫.

જેને કર્ણિકા મૂળ કહેવામાં આવે છે, તે સપ્તત્રીસ હજાર યોજન નીચે છે એવું માનવામાં આવે છે.

ચત્વરિંશત્તથાષ્ટૌ ચ સહસ્રાણ્યત્ર મણ્ડલમ્। શૈલરાજાવૃતં રમ્યં મેરુમૂલમિતિ શ્રુતિઃ ।। ૩૫.

અને ત્યાં, અડતાલીસ હજાર યોજનનું વર્તુળ છે, જે પર્વતરાજથી ઘેરાયેલું અને આનંદદાયક છે; તેને 'મેરુનું મૂળ' કહેવાય છે એમ શ્રુતિમાં કહેવાયું છે.

તેષાં ગિરિસહસ્રાણામનેકેષુ મહોચ્છ્રિતાઃ। દિક્ષુ સર્વાસુ પર્ય્યન્તૈર્મર્ય્યાદાઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૫.

એ હજારો પર્વતોમાં, ઘણા બહુ ઊંચા છે; સર્વ દિશાઓમાં, સીમાએ પર્વતોને મર્યાદા માનવામાં આવે છે.

નિકુઞ્જકન્દરનદીગુહાનિર્ઝરશોભિતાઃ। બહુપ્રાસાદકટકૈ સ્તટૈશ્ચ કુસુમોજ્જ્વલૈઃ ।। ૩૫.

એ પર્વતો વનરાજી, ગુફાઓ, નદીઓ, ઝરણા અને સુંદર ધોધોથી શોભાયમાન છે; અનેક મહેલ જેવા કિલ્લા અને ફૂલોની ઉજાસથી ભરેલા ઢોળાણો છે.

નિતમ્બપુષ્પમાલૌઘૈઃ સાનુભિર્ધાતુમણ્ડિતૈઃ । શિખરૈર્હેમકપિલૈર્નૈકપ્રસ્રવણાવૃતૈઃ। શોભિતા ગિરયઃ સર્વ્વે પુષ્ટૈ રત્ન સમર્પિતૈઃ ।। ૩૫.

પર્વતોના ઢોળાણો ફૂલમાળાઓથી શોભાયમાન છે, ધાતુઓથી સજ્જ છે, સુવર્ણ અને કાંસ્ય રંગના શિખરો છે, અનેક ઝરણાઓથી ઢંકાયેલા છે અને કિંમતી રત્નોથી સમૃદ્ધ છે.

વિહઙ્ગશતસંજુષ્ટૈઃ કુઞ્જૈરનુપમૈરપિ। સિહશાર્દૂલશરભૈર્નૈકૈશ્ચામરવારણૈઃ। નાનાવર્ણાકૃતિધરૈઃ સેવિતા વિવિધૈર્નગૈઃ ।। ૩૫.

એ પર્વતોમાં સૈંકડો પક્ષીઓ વસે છે, અનન્ય વનરાજીઓ છે, સિંહ, વાઘ, શરભ અને અનેક મહારથી હાથીઓ રહે છે; વિવિધ રંગ અને આકારના વૃક્ષો પણ છે.

સપ્તાશ્ચ હરિકૃષ્ણાઙ્ગમેકૈકં દશપર્વતમ્। બાહ્યમાભ્યન્તરા યે તુ ત્રિવાહાસ્તુ સમાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૫.

સાત એવા છે, દરેકના સોનાના અને શ્યામ અંગો છે, દરેકમાં દસ બાહ્ય અને આંતરિક પર્વતો છે; ત્રણ મધ્યવર્તી પર્વતો સમાન ગણાય છે.

જઠરો દેવકૂટશ્ચ પૂર્વસ્યાં દિશિ પર્વતૌ। તૌ દક્ષિણોત્તરાયામાવાનીલનિષધાયતૌ ।। ૩૫.

પૂર્વ દિશામાં જઠર અને દેવકૂટ પર્વતો છે; દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફ નિષધ અને નીલ પર્વતો આવેલાં છે.

કૈલાસો હિમવાંશ્ચૈવ દક્ષિણોત્તરપર્વતૌ। પૂર્વપશ્ચાયતાવેતાવર્ણવાન્તવ્યવસ્થિતૌ ।। ૩૫.

કૈલાસ અને હિમવંત દક્ષિણ અને ઉત્તર પર્વતો છે; એ બંને પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી વિવિધ રંગો સાથે વિસ્તરેલા છે.

યોઽસૌ મેરુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પ્રાંશુઃ કનકપર્વતઃ। વિષ્કમ્ભં તસ્ય વક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ ।। ૩૫.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો! જે મેરુ છે, તે ઊંચો અને સુવર્ણ પર્વત છે; હવે હું તેની પહોળાઈ કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

મહાપાદાસ્તુ ચત્વારો મેરોરથ ચતુર્દ્દિશમ્। યૈર્ધૃતત્વાન્ન ચલતિ સપ્તદ્વીપવતી મહી ।। ૩૫.

મેરુના ચાર મોટા આધાર છે, દરેક દિશામાં એક; એ આધારના કારણે સાત દ્વીપવાળી ધરા અડગ રહે છે.

દશયોજનસાહસ્ર આયામસ્તેષુ પઠ્યતે। દેવગન્ધર્વયક્ષાણાં નાનારત્નોપશોભિતાઃ। નૈકનિર્ઝરવપ્રાઢ્યા રમ્યકન્દરનિર્મિતાઃ ।। ૩૫.

દસ હજાર યોજન જેટલી લંબાઈ ધરાવતી, દેવો, ગંધર્વો અને યક્ષો માટે વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન, અનેક ઝરણા અને ઢાળોથી ભરપૂર, સુંદર ગુફાઓથી રચાયેલી એ જગ્યા વર્ણવાય છે.

નિતમ્બપુષ્પકાદમ્બૈઃ શોભિતાશ્ચિત્રસાનવઃ। મનઃશિલાદરીભિશ્ચ હરિતાલતલૈસ્તથા ।। ૩૫.

કદંબ અને વિવિધ ફૂલોની ગૂંચથી શોભાયમાન, રંગબેરંગી શિખરો, મણિ અને હરિત પત્થરોના તળથી પણ સુંદર બનેલા છે.

સુવર્ણમણિચિત્રાભિર્ગુહાભિશ્ચ સમન્તતઃ। શુદ્ધહિઙ્ગુલકપ્રખ્યૈઃ કાઞ્ચનૈર્ધાતુમણ્ડિતૈઃ ।। ૩૫.

સોનાં અને મણિથી ચમકતી ગુફાઓ ચારે બાજુ છે, શુદ્ધ હિંગળ જેવા ખનિજ અને સોનાના ધાતુઓથી પણ શોભાયમાન છે.

વરકાઞ્ચનચિત્રૈશ્ચ પ્રવાલૈઃ સમલંકૃતાઃ। રુચિરાઃ શતપર્વાણઃ સિદ્ધાવાસા મુદાન્વિતાઃ। મહાવિમાનૈઃ શ્રીમદ્ભિઃ સમન્તાત્પરિદીપિતાઃ ।। ૩૫.

અતિ સુંદર સોનાં અને પ્રવાળથી અલંકૃત, અનેક પરતોવાળા, સિદ્ધોનું આનંદમય નિવાસસ્થાન, ભવ્ય મહેલોથી સર્વત્ર પ્રકાશિત છે.

પૂર્વેણ મન્દરો નામ દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ। વિપુલઃ પશ્ચિમે પાર્શ્વે સુપાર્શ્વશ્ચોત્તરે સ્મૃતઃ ।। ૩૫.

પૂર્વમાં મન્દર નામનું પર્વત, દક્ષિણમાં ગંધમાદન, પશ્ચિમે વિપુલ અને ઉત્તર તરફ સુપાર્શ્વ એમ યાદ કરવામાં આવે છે.

તેષાં સહસ્રશ્રૃઙ્ગેષુ વજ્રવૈઢૂર્યવેદિકાઃ। શાખાસહસ્રકલિતાઃ સુમૂલાઃ સુપ્રતિષ્ઠિતાઃ ।। ૩૫.

આ પર્વતોના હજાર શિખરો પર વજ્ર અને વૈડૂર્યના મંચો છે, હજારો ડાળીઓથી ભરપૂર, મજબૂત અને સારી રીતે જમાવેલા છે.

સ્રિગ્ધૈર્નીલૈર્ઘનૈઃ પર્ણૈઃ સઞ્ઝન્નવિવિધાશ્રયાઃ । અનેકપ્રજનોત્સેધા મહાપુષ્પફલોપગાઃ ।। ૩૫.

ચમકદાર, ઘેરા લીલા પાંદડા ધરાવતા, અનેક જીવજંતુઓને આશરો આપતા, અનેક વંશવૃદ્ધિ અને વિશાળ ફૂલ-ફળોથી ભરપૂર વૃક્ષો છે.

યક્ષગન્ધર્વસેવ્યાશ્ચ સેવિતાઃ સિદ્ધચારણૈઃ। મહાવૃક્ષાઃ સમુત્પન્નાશ્ચત્વારો દ્વીપકેતવઃ ।। ૩૫.

યક્ષો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવા પામતા, સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા પૂજાતા, એ મહાન વૃક્ષો ચાર દ્વીપના ધ્વજરૂપે ઉભા છે.

મન્દરસ્ય ગિરેઃશ્રૃઙ્ગે મહાવૃક્ષઃ સ કેતુરાટ્। આલમ્બશાખાશિખરઃ કન્દરશ્ચૈવ પાદપઃ ।। ૩૫.

મન્દર પર્વતના શિખરે મહાન વૃક્ષ, મુખ્ય ધ્વજરૂપે ઊભું છે; તેની ડાળીઓ શિખર સુધી પહોચે છે અને તેનું તણું આધારરૂપ છે.

મહાકુમ્ભપ્રમાણૈસ્તુ પુષ્પૈર્વિકચકેસરૈઃ। મહાગન્ધૈર્મનોજ્ઞૈશ્ચ શોભિતઃ સર્વકાલજૈઃ ।। ૩૫.

મોટા ઘડાની જેટલી ફૂલો, પૂરી રીતે ખીલેલા પરાગકણો અને સર્વકાલે ખિલતા સુગંધિત ફૂલો વડે એ વૃક્ષ શોભાયમાન છે.

સહસ્રમધિકં સોઽથ ગન્ધેનાપૂરયદ્દિશઃ। યોજનાનાં સમન્તાદ્વૈ મન્દમારુતવીજિતઃ ।। ૩૫.

પછી, તેની સુગંધ હલકાં પવનથી આસપાસના હજારો યોજન સુધી ફેલાય છે.

વરકેતુરેવ પ્રથિતો ભદ્રાશ્વો નામ યો દ્વિજાઃ। યત્ર સાક્ષાત્ હૃષીકેશઃ સિદ્ધસઙ્ઘૈર્મહીયતે ।। ૩૫.

એ મુખ્ય ધ્વજ ભદ્રાશ્વ નામે પ્રસિદ્ધ છે, જ્યાં હૃષીકેશ સ્વયં સિદ્ધોના સમૂહ દ્વારા પૂજાય છે.

તસ્ય રુદ્રકદમ્બસ્ય તદા શ્વેતહરો હરિઃ । પ્રાપ્તવાનપરશ્રેષ્ઠઃ સ તત્ર સહિતઃ પુરા ।। ૩૫.

ત્યાં, રુદ્રકદંબ વૃક્ષ પાસે, શ્વેતકંઠ હરિ, અન્ય શ્રેષ્ઠો સાથે, પ્રાચીન સમયમાં આવ્યા હતા.

તેન ચાલોકિતં સર્વં દ્વીપં દ્વિપદનાયકાઃ। યસ્ય નામ્ના સમાખ્યાતો ભદ્રાશ્વો નામ નામતઃ ।। ૩૫.

તેમણે આખા દ્વીપને નિહાળ્યો, હે મનુષ્યોના નેતાઓ, અને તેમના નામ પરથી એ ભદ્રાશ્વ તરીકે ઓળખાય છે.