વાયુપુરાણમ્

તમિન્દ્રલોકં લોકસ્ય ઋદ્ધ્યા પરમયા યુતમ્। દીપ્યતે ત્વમરશ્રેષ્ઠૈસ્ત્રિદશૈર્નિત્યસેવિતમ્ ।। ૩૪.

ઇન્દ્રલોક, પરમ સમૃદ્ધિથી ભરપૂર, દેવોના શ્રેષ્ઠ અને અમર લોકો દ્વારા હંમેશા સેવા પામે છે અને તેજથી ઝગમગે છે.

દ્વિતીયેઽપ્યન્તરતટે વૈદિશ્યે પૂર્વ્વદક્ષિણે। નાનાધાતુશતશ્ચિત્રૈઃ સુરમ્યમતિતેજસમ્ ।। ૩૪.

બીજા આંતરિક ઢાળ પર, પૂર્વ-દક્ષિણ દિશામાં, અનેક ધાતુઓથી શોભાયમાન, અત્યંત સુંદર અને તેજસ્વી સ્થાન છે.

નૈકરત્નાર્થિતતલમનેકસ્તમ્ભસંયુતમ્। જામ્બૂનદકૃતોદ્યાનં નાનારત્નસુવેદિકમ્ ।। ૩૪.

તેનું તળ અનેક રત્નોથી ઇચ્છિત છે, અનેક સ્તંભો જોડાયેલા છે, જાંબુનદ સોનાંના બગીચા છે અને વિવિધ રત્નોની ચબુતરીઓ છે.

કૂટાગારૈર્વિનિક્ષિપ્તમનેકૈર્ભવનોત્તમૈઃ । મહાવિમાનં પ્રથિતં ભાસ્કરં જાતવેદસમ્ ।। ૩૪.

તેમાં અનેક મહેલ અને ઉત્તમ ભવનો છે, પ્રસિદ્ધ મહાન વિમાન છે, જે સૂર્ય જેવું ઝગમગે છે અને જે જાતવેદસ (અગ્નિ)નું છે.

સા હિ તેજોવતી નામ હુતાશસ્ય મહાસભા। સાક્ષાત્તત્ર સુરશ્રેષ્ઠઃ સર્વદેવમુખોઽનલઃ ।। ૩૪.

આ અગ્નિદેવની મહાસભા છે, તેનું નામ તેજવતી છે, જ્યાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ દેવોના મુખ્ય, અનલ સ્વયં હાજર છે.

શિખાશતસહસ્રાઢ્યો જ્વાલામાલી વિભા વસુઃ। સ્તૂયતે હૂયતે ચૈવ તત્ર સર્ષિગણૈઃ સુરૈઃ ।। ૩૪.

એ હજારો જ્વાળાઓથી સમૃદ્ધ છે, જ્વાળાની માળાઓથી શોભાયમાન છે, ત્યાં વસુ રૂપે તેજસ્વી છે અને ઋષિ તથા દેવો દ્વારા સ્તુતિ અને હોમ પામે છે.

અધિદૈવકૃતં વિપ્રૈર્વિશેષઃ સ તુ ઉચ્યતે। સ વિભાગઞ્ચ તેજશ્ચ સર્વ એવ ન સંશયઃ ।। ૩૪.

દેવતાઓ વિષે ઋષિઓએ જે વિશિષ્ટતા કહી છે, તે અહીં જણાવવામાં આવી છે; આ બધું વિભાજન અને તેજ નિશ્ચયરૂપે છે.

ભોગાન્તરમનુપ્રાપ્ત એકતેજો વિભુઃ સ્મૃતઃ। પૃથક્‌ત્વઞ્ચ હિ યુક્ત્યા તુ કાર્યકારણમિશ્રિતમ્ ।। ૩૪.

જ્યારે અન્ય ભોગ પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે તેને એક જ પ્રકાશરૂપ અને સર્વત્ર વ્યાપક માનવામાં આવે છે; પણ સમજપૂર્વક, કારણ અને પરિણામના મિલનથી તેની જુદાઈ ઓળખાય છે.

તમગ્નિં લોકલોકજ્ઞૈસ્તદ્વીર્યૈંસ્તત્પરા ક્રમૈઃ । મહાત્મભિર્મહાસિદ્ધૈર્મહાભાગૈર્નમસ્કૃતમ્ ।। ૩૪.

એ અગ્નિને, જે જગતને જાણનારા છે, તેનાં શક્તિઓ માટે મહાન આત્માઓ, સિદ્ધ પુરુષો અને ભાગ્યશાળી લોકો ક્રમશઃ વંદન કરે છે.

તૃતીયેઽપ્યન્તરતટે એવમેવ મહાસભા। વૈવસ્વતસ્ય વિજ્ઞેયા લોકે ખ્યાતા સુસંયમા ।। ૩૪.

ત્રીજા આંતરિક ક્ષેત્રમાં પણ, એ જ રીતે એક મહાન સભા છે, જે વૈવસ્વતની તરીકે જાણીતી છે અને સંયમ માટે પ્રસિદ્ધ છે.

તથા ચતુર્થદિગ્દેશે નૈર્ઋત્યાધિપતેઃ સભા। નામ્ના કૃષ્ણાઙ્ગના નામ વિરૂપાક્ષસ્ય ધીમતઃ ।। ૩૪.

એ જ રીતે, ચોથા દિશામાં, દક્ષિણપશ્ચિમના સ્વામી વિરૂપાક્ષની કૃષ્ણાંગના નામે પ્રસિદ્ધ સભા છે.

પઞ્ચમેઽપ્યન્તરતટે એવમેવ મહાસભા। વૈવસ્વતસ્ય વિજ્ઞેયા નામ્ના શુભવતી સતી। ઉદકાધિપતેઃ ખ્યાતા વરુણસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૩૪.

પાંચમા આંતરિક પ્રદેશમાં પણ, એ જ રીતે એક મહાન સભા છે, જે વૈવસ્વતની તરીકે ઓળખાય છે અને 'શુભવતી' નામે પ્રસિદ્ધ છે; એ જલના સ્વામી મહાત્મા વરુણાની ગણાય છે.

પરોત્તરે તથા દેશે ષષ્ઠેઽન્તરતટે શિવે। વાયોર્ગન્ધવતી નામ સભા સર્વગુણોત્તરા ।। ૩૪.

ઉત્તર તરફના દૂરના પ્રદેશમાં, છઠ્ઠા આંતરિક ક્ષેત્રમાં, વાયુદેવની 'ગંધવતી' નામની સભા છે, જે સર્વ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

સપ્ત મેઽપ્યન્તરતટે નક્ષત્રાધિપતેઃ સભા। નામ્ના મહોદયા નામ શુદ્ધવૈઢૂર્ય્યવેદિકા ।। ૩૪.

સાતમા આંતરિક પ્રદેશમાં પણ, તારાઓના સ્વામીની 'મહોદયા' નામની સભા છે, જે શુદ્ધ વૈડૂર્યના મંચથી શોભાયમાન છે.

યત્તદ્વૈ કર્ણિકામૂલમિતિ વૈ સમ્પ્રકીર્તિતમ્। તદ્યોજનસહસ્રાણાં સપ્તતીનામધઃ સ્મૃતમ્ ।। ૩૫.

જેને કર્ણિકા મૂળ કહેવામાં આવે છે, તે સપ્તત્રીસ હજાર યોજન નીચે છે એવું માનવામાં આવે છે.

ચત્વરિંશત્તથાષ્ટૌ ચ સહસ્રાણ્યત્ર મણ્ડલમ્। શૈલરાજાવૃતં રમ્યં મેરુમૂલમિતિ શ્રુતિઃ ।। ૩૫.

અને ત્યાં, અડતાલીસ હજાર યોજનનું વર્તુળ છે, જે પર્વતરાજથી ઘેરાયેલું અને આનંદદાયક છે; તેને 'મેરુનું મૂળ' કહેવાય છે એમ શ્રુતિમાં કહેવાયું છે.

તેષાં ગિરિસહસ્રાણામનેકેષુ મહોચ્છ્રિતાઃ। દિક્ષુ સર્વાસુ પર્ય્યન્તૈર્મર્ય્યાદાઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૫.

એ હજારો પર્વતોમાં, ઘણા બહુ ઊંચા છે; સર્વ દિશાઓમાં, સીમાએ પર્વતોને મર્યાદા માનવામાં આવે છે.

નિકુઞ્જકન્દરનદીગુહાનિર્ઝરશોભિતાઃ। બહુપ્રાસાદકટકૈ સ્તટૈશ્ચ કુસુમોજ્જ્વલૈઃ ।। ૩૫.

એ પર્વતો વનરાજી, ગુફાઓ, નદીઓ, ઝરણા અને સુંદર ધોધોથી શોભાયમાન છે; અનેક મહેલ જેવા કિલ્લા અને ફૂલોની ઉજાસથી ભરેલા ઢોળાણો છે.

નિતમ્બપુષ્પમાલૌઘૈઃ સાનુભિર્ધાતુમણ્ડિતૈઃ । શિખરૈર્હેમકપિલૈર્નૈકપ્રસ્રવણાવૃતૈઃ। શોભિતા ગિરયઃ સર્વ્વે પુષ્ટૈ રત્ન સમર્પિતૈઃ ।। ૩૫.

પર્વતોના ઢોળાણો ફૂલમાળાઓથી શોભાયમાન છે, ધાતુઓથી સજ્જ છે, સુવર્ણ અને કાંસ્ય રંગના શિખરો છે, અનેક ઝરણાઓથી ઢંકાયેલા છે અને કિંમતી રત્નોથી સમૃદ્ધ છે.

વિહઙ્ગશતસંજુષ્ટૈઃ કુઞ્જૈરનુપમૈરપિ। સિહશાર્દૂલશરભૈર્નૈકૈશ્ચામરવારણૈઃ। નાનાવર્ણાકૃતિધરૈઃ સેવિતા વિવિધૈર્નગૈઃ ।। ૩૫.

એ પર્વતોમાં સૈંકડો પક્ષીઓ વસે છે, અનન્ય વનરાજીઓ છે, સિંહ, વાઘ, શરભ અને અનેક મહારથી હાથીઓ રહે છે; વિવિધ રંગ અને આકારના વૃક્ષો પણ છે.

સપ્તાશ્ચ હરિકૃષ્ણાઙ્ગમેકૈકં દશપર્વતમ્। બાહ્યમાભ્યન્તરા યે તુ ત્રિવાહાસ્તુ સમાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૫.

સાત એવા છે, દરેકના સોનાના અને શ્યામ અંગો છે, દરેકમાં દસ બાહ્ય અને આંતરિક પર્વતો છે; ત્રણ મધ્યવર્તી પર્વતો સમાન ગણાય છે.

જઠરો દેવકૂટશ્ચ પૂર્વસ્યાં દિશિ પર્વતૌ। તૌ દક્ષિણોત્તરાયામાવાનીલનિષધાયતૌ ।। ૩૫.

પૂર્વ દિશામાં જઠર અને દેવકૂટ પર્વતો છે; દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફ નિષધ અને નીલ પર્વતો આવેલાં છે.

કૈલાસો હિમવાંશ્ચૈવ દક્ષિણોત્તરપર્વતૌ। પૂર્વપશ્ચાયતાવેતાવર્ણવાન્તવ્યવસ્થિતૌ ।। ૩૫.

કૈલાસ અને હિમવંત દક્ષિણ અને ઉત્તર પર્વતો છે; એ બંને પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી વિવિધ રંગો સાથે વિસ્તરેલા છે.

યોઽસૌ મેરુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પ્રાંશુઃ કનકપર્વતઃ। વિષ્કમ્ભં તસ્ય વક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ ।। ૩૫.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો! જે મેરુ છે, તે ઊંચો અને સુવર્ણ પર્વત છે; હવે હું તેની પહોળાઈ કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

મહાપાદાસ્તુ ચત્વારો મેરોરથ ચતુર્દ્દિશમ્। યૈર્ધૃતત્વાન્ન ચલતિ સપ્તદ્વીપવતી મહી ।। ૩૫.

મેરુના ચાર મોટા આધાર છે, દરેક દિશામાં એક; એ આધારના કારણે સાત દ્વીપવાળી ધરા અડગ રહે છે.

દશયોજનસાહસ્ર આયામસ્તેષુ પઠ્યતે। દેવગન્ધર્વયક્ષાણાં નાનારત્નોપશોભિતાઃ। નૈકનિર્ઝરવપ્રાઢ્યા રમ્યકન્દરનિર્મિતાઃ ।। ૩૫.

દસ હજાર યોજન જેટલી લંબાઈ ધરાવતી, દેવો, ગંધર્વો અને યક્ષો માટે વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન, અનેક ઝરણા અને ઢાળોથી ભરપૂર, સુંદર ગુફાઓથી રચાયેલી એ જગ્યા વર્ણવાય છે.

નિતમ્બપુષ્પકાદમ્બૈઃ શોભિતાશ્ચિત્રસાનવઃ। મનઃશિલાદરીભિશ્ચ હરિતાલતલૈસ્તથા ।। ૩૫.

કદંબ અને વિવિધ ફૂલોની ગૂંચથી શોભાયમાન, રંગબેરંગી શિખરો, મણિ અને હરિત પત્થરોના તળથી પણ સુંદર બનેલા છે.

સુવર્ણમણિચિત્રાભિર્ગુહાભિશ્ચ સમન્તતઃ। શુદ્ધહિઙ્ગુલકપ્રખ્યૈઃ કાઞ્ચનૈર્ધાતુમણ્ડિતૈઃ ।। ૩૫.

સોનાં અને મણિથી ચમકતી ગુફાઓ ચારે બાજુ છે, શુદ્ધ હિંગળ જેવા ખનિજ અને સોનાના ધાતુઓથી પણ શોભાયમાન છે.

વરકાઞ્ચનચિત્રૈશ્ચ પ્રવાલૈઃ સમલંકૃતાઃ। રુચિરાઃ શતપર્વાણઃ સિદ્ધાવાસા મુદાન્વિતાઃ। મહાવિમાનૈઃ શ્રીમદ્ભિઃ સમન્તાત્પરિદીપિતાઃ ।। ૩૫.

અતિ સુંદર સોનાં અને પ્રવાળથી અલંકૃત, અનેક પરતોવાળા, સિદ્ધોનું આનંદમય નિવાસસ્થાન, ભવ્ય મહેલોથી સર્વત્ર પ્રકાશિત છે.