વાયુપુરાણમ્

કદ્રૂર્નાગસહસ્રં વૈ ચરા ચરમજીજનત્ । અનેકશિરસાં તેષાં ખેચરાણાં મહાત્મનામ્। બહુધાનામધેયાનાં પ્રાયશસ્તુ નિબોધત ॥ ૮.

કદ્રૂએ હજારો સાપો જન્માવ્યા, ચાલતા અને અચલ, અનેક માથાવાળા, આકાશમાં વિહરતા મહાન આત્માઓ, અનેક નામ ધરાવતા. હવે તેમના મુખ્ય નામો સાંભળો.

તેષાં પ્રધાનનાગાશ્ચ શેષવાસુકિતક્ષકાઃ। સકણીરશ્ચ જમ્ભશ્ચ અઞ્જનો વામનસ્તથા ॥ ૮.

તેમા મુખ્ય નાગો છે: શેષ, વાસુકિ, તક્ષક, સકણીર, જંભ, અંજન અને તેમ જ વામન.

ઐરાવતમહાપઝૌ કમ્બલાશ્વતરાવુભૌ। ઐલપત્રશ્ચ શઙ્ખશ્ચ કર્કોટકધનઞ્જયૌ ॥ ૮.

એમાં એરાવત, મહાપઝ, કમ્બલ, અશ્વતર, ઐલપત્ર, શંખ, કર્કોટક અને ધનંજય છે.

મહાકર્ણો મહાનીલો ધૃતરાષ્ટ્રબલાહકૌ। કુમારઃ પુષ્પદન્તશ્ચ સુમુખો દુર્મુખસ્તથા ॥ ૮.

મહાકર્ણ, મહાનિલ, ધૃતરાષ્ટ્ર, બલાહક, કુમાર, પુષ્પદંત, સુમુખ અને દુર્મુખ પણ છે.

શિલીમુખો દધિમુખઃ કાલીયઃ શાલિપિણ્ડકઃ । બિન્દુપાદઃ પુણ્ડરીકો નાગશ્ચાપૂરણસ્તથા ॥ ૮.

શિલીમુખ, દધિમુખ, કાળિય, શાલિપિંડક, બિંદુપાદ, પુંડરીક અને નાગ આપૂરણ પણ છે.

કપિલશ્ચામ્બરીષશ્ચ ધૃતપાદશ્ચ કચ્છપઃ । પ્રહ્લાદઃ પઝચિત્રશ્ચ ગન્ધર્વોઽથ નમસ્વિકઃ ॥ ૮.

કપિલ, અંબરીષ, ધૃતપાદ, કચ્છપ, પ્રહલાદ, પઝચિત્ર, ગંધર્વ અને નમસ્વિક છે.

નહુષઃ ખરરોમા ચ મણિરિત્યેવમાદયઃ। કાદ્રવેયા મયા ખ્યાતાઃ ખશાયાંસ્તુ નિબોધત ॥ ૮.

નહુષ, ખરરોમ અને મણિ—આ પ્રસિદ્ધ કાદ્રવેય છે. હવે ખશાઓમાંના નામ સાંભળો.

ખશા વિજજ્ઞે પુત્રૌ દ્વૌ વિશ્રુતૌ પુરુષાદકૌ। જ્યેષ્ઠં પશ્ચિમસઙ્ખ્યાયાં પૂર્વસ્યાં મનુજાસ્તથા ॥ ૮.

ખશાએ બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો, જે બંને મનુષ્યોને ખાવાવાળા તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા; મોટો પુત્ર પશ્ચિમ વંશમાં અને નાનો પૂર્વના લોકોમાં ગણાય છે.

વિલોહિતં વિકર્ણઞ્ચ પૂર્વં સાઽજનયત્ સુતમ્। ચતુર્ભુજં ચતુષ્પાદં દ્વિમૂર્દ્ધાનં દ્વિધાગતિમ્ ॥ ૮.

પહેલા તેણે વિલોહિત વિકર્ણ નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો, જેને ચાર હાથ, ચાર પગ, બે માથાં અને બે રીતે ચાલવાની શક્તિ હતી.

સર્વાઙ્ગકેશં સ્થૂલાઙ્ગં તુઙ્ગનાસં મહોદરમ્। સ્થૂલશીર્ષં મહાકર્ણં મુઞ્જાકેશં મનોરથમ્ ॥ ૮.

તેના શરીર પર બધે વાળ હતા, અંગો ભારે, નાક ઊંચી, પેટ મોટું, માથું મોટું, કાન વિશાળ, વાળ મુંજ ઘાસ જેવા અને મનમાં અનેક ઇચ્છાઓ ભરેલી હતી.

હસ્ત્યોષ્ઠં દીર્ઘજઙ્ઘઞ્ચ અશ્વદંષ્ઠ્રં મહાહનુમ્। રક્તજિહ્વં જટાક્ષઞ્ચ સ્થૂલાસ્યં દીર્ઘનાસિકમ્ ॥ ૮.

એના હોઠ હાથી જેવા, જાંઘો લાંબી, દાંત ઘોડા જેવા, જડબું મોટું, જીભ લાલ, આંખો જટાયુક્ત, મોઢું પહોળું અને નાક લાંબી હતી.

ગુહ્યકં શિતિકર્ણઞ્ચ મહાનન્દં મહામુખમ્। એવંવિધં ખશાપુત્રં વિજજ્ઞે સાઽતિભીષણમ્ ॥ ૮.

તે ગુહ્યક હતો, કાન તીખા, ખૂબ આનંદી અને મોટું મોઢું ધરાવતો હતો; આવી ભયાનક આકારવાળો પુત્ર ખશાને થયો.

તસ્યાનુજં દ્વિતીયન્તુ ખશા ચૈવ વ્યજાયત। ત્રિશીર્ષઞ્ચ ત્રિપાદઞ્ચ ત્રિહસ્તં કૃષ્ણલોચનમ્ ॥ ૮.

પછી ખશાએ બીજાને, એટલે કે નાના ભાઈને જન્મ આપ્યો, જેને ત્રણ માથાં, ત્રણ પગ, ત્રણ હાથ અને કાળી આંખો હતી.

ઊર્દ્ધ્વકેશં હરિચ્છ્મશ્રું શિલાસંહનનં દૃઢમ્ । હ્રસ્વ કાયં સુબાહુઞ્ચ મહાકાયં મહાબલમ્ ॥ ૮.

એના વાળ ઊભા, દાઢી પીળા રંગની, જડબું પથ્થર જેવું મજબૂત, શરીર નાનું, હાથ મજબૂત, કાયાં મોટું અને બળવાન હતો.

આકર્ણદારિતાસ્યઞ્ચ લમ્બભ્રૂં સ્થૂલનાસિકમ્। સ્થૂલોષ્ઠમષ્ટદંષ્ટ્રઞ્ચ દ્વિજિહ્વં શઙ્કુકર્ણકમ્ ॥ ૮.

એના મોઢા કાન સુધી ફાટેલા, ભ્રૂઝૂકાવાળી, નાક પહોળી, હોઠ જાડા, આઠ દાંત, બે જીભ અને શંખ જેવા કાન હતા.

પિઙ્ગલોદ્વૃત્તનયનં જટિલં પિઙ્ગલં તથા। મહાકર્ણં મહોરસ્કં કટિહીનં કૃશોદરમ્। નખિનં લોહિતગ્રીવં સા કનિષ્ઠં પ્રસૂયતે ॥ ૮.

એની આંખો પીળા અને બહાર નીકળેલી, વાળ જટાયુક્ત અને પીળા, કાન મોટા, છાતી પહોળી, કટિ નહોતી, પેટ પાતળું, નખવાળા હાથ અને ગળો લાલ હતો—એવો સૌથી નાનો પુત્ર જન્મ્યો.

સદ્યઃ પ્રસૂયમાત્રૌ તુ વિવૃદ્ધૌ ચ પ્રમાણતઃ। ઉપભોગસમર્થાભ્યાં શરીરાભ્યામુપસ્થિતૌ। સદ્યોજાતવિવૃદ્ધાઙ્ગૌ માતરં પર્યભૂષ્યતામ્ ॥ ૮.

જેમજ જન્મ્યા, એમજ બંને તરત જ મોટા થઈ ગયા અને ભોગ માટે યોગ્ય શરીર ધરાવતા, તેમના અંગો તરત વિકસ્યા અને તેઓ માતાને ઘેરીને ઊભા રહ્યા.

જ્યાયાંસ્તયોસ્તુ યઃ ક્રૂરો માતરં સોઽભ્યકર્ષત। અબ્રવીન્માતરાયાહિ ભક્ષાર્થે ક્ષુધયાર્દ્દિતઃ ॥ ૮.

બન્નેમાં મોટો અને ક્રૂર પુત્ર પોતાની માતાને પકડીને બોલ્યો: 'માતા, હું ભૂખથી તડપી રહ્યો છું, મને ખાવા દે.'

ન્યષેધયત્ પુનર્હ્યેનં જ્યાયાંસન્તુ કનિષ્ઠકઃ। અબ્રવીત્ સોઽસકૃત્તં વૈ રક્ષેમાં માતરં ખશામ્। બાહુભ્યાં પરિગૃહ્યૈનં માતરં તાં વ્યમોચયત્ ॥ ૮.

પણ નાનાએ વારંવાર મોટા ભાઈને રોક્યો અને કહ્યું: 'આપણે માતા ખશાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.' એણે ભાઈને હાથથી જકડીને માતાને મુક્ત કરી.

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ પ્રાદુર્ભૂતસ્તયોઃ પિતા । તૌ દૃષ્ટ્વા વિકૃતાકારૌ વસતાં હીત્યભાષત ॥ ૮.

એ સમયે જ તેમના પિતા પ્રગટ થયા; પુત્રોને એવા વિકૃત રૂપમાં જોઈને કહ્યું: 'આ સ્થળ છોડો.'

તૌ તુ તં પિતરં દૃષ્ટ્વા બલવન્તૌ ત્વરાન્વિતૌ । માતુરેવ પુનસ્વાઙ્કે પ્રલપેતાં સ્વમાયયા ॥ ૮.

પિતાને જોઈને બંને બળવાન અને ઝડપી પુત્રો ફરીથી માતાની ગોદમાં જઈને રડવા લાગ્યા.

અથોઽબ્રવીદૃષિર્ભાર્યામાવાભ્યામુક્તવત્યસિ । પૂર્વમાચક્ષ્વ તત્ત્વેન તથૈવાભ્યાં વ્યતિક્રમમ્ ॥ ૮.

પછી ઋષિએ પત્નીને કહ્યું: 'તમે અમને અગાઉ કહ્યું છે; હવે પહેલાં જેવું જ સાચું કહો કે આ દોષ કેવી રીતે થયો.'

માતુલં ભજતે પુત્રઃ પિતૄન્ ભજતિ કન્યકા। યથાશીલા ભવેન્માતા તથાશીલો ભવેત્ સુતઃ ॥ ૮.

પુત્ર માવતરનું અનુસરણ કરે છે, પુત્રી પિતાનું; જેવી માતાની વૃત્તિ હોય, એવો પુત્રનો સ્વભાવ બને છે.

યદ્વર્ણા તુ ભવેદ્ભૂમિસ્તદ્વર્ણં સલિલં ધ્રુવમ્। માતૄણાં શીલદોષેણ તથા શીલગુણૈઃ પુનઃ। વિભિન્નાસ્તુ પ્રજાઃ સર્વાસ્તથા ખ્યાતિવશેન ચ ॥ ૮.

જેમ જમીનનો રંગ હોય, એ જ પાણીનો પણ હોય છે; એમ માતાની વૃત્તિના દોષ કે ગુણથી બધાં જીવ અલગ-અલગ થાય છે, અને તેમનું નામ પણ એ પ્રમાણે પડે છે.

બલશીલાદિભિસ્તાસામદિતિર્ધર્મતત્પરા। ધર્મશીલાદિભિશ્ચૈવ પ્રબોધબલશાલિની ॥ ૮.

આ બધામાં અદિતિ ધર્મપ્રિય છે, બળ અને સારા સ્વભાવથી યુક્ત છે; ધર્મ અને ગુણોથી તે જ્ઞાન અને બળથી ભરપૂર છે.

(ગન્ધશીલા દિતિશ્ચૈવ પ્રવાર્ધ્યયનશાલિની।) ગીતશીલા તથાઽરિષ્ટા માયાશીલા દનુઃ સ્મૃતા। વિનતા તુ પુનર્દ્દેવી વૈહાયસગતિપ્રિયા ॥ ૮.

ગંધશીલા, દિતિ અને પ્રવાર્ધ્યયના એમની પોતાની પ્રકૃતિ માટે જાણીતી છે; ગીતશીલા અને અરીષ્ટા, માયાશીલા એટલે દનુ કહેવાય છે; અને વિનતા તો એ દેવી છે જેને આકાશમાં વિહાર કરવો બહુ ગમતો હોય છે.

તપોમયેન શીલેન સુરભિઃ સમલંકૃતા। ક્રોધશીલા તથા કદ્રૂઃ ક્રોધેનાસુખશીલકા ॥ ૮.

સુરભિ તપસ્વી સ્વભાવથી શોભાયમાન છે; કદ્રૂ ક્રોધી સ્વભાવની છે, અને ક્રોધને કારણે એનું મન હંમેશા અસંતોષથી ભરેલું રહે છે.

દનાયુષાયાઃ શીલં વૈ વૈરનુગ્રહ લક્ષણમ્। ત્વઞ્ચ દેવિ મહાભાગે ક્રોધશીલા મતાસિ મે ॥ ૮.

દનુના સંતાનોનો સ્વભાવ હંમેશા વૈર રાખવાનો છે; અને હે મહાભાગ્યવાળી દેવી, હું તને પણ ક્રોધી સ્વભાવની માનું છું.

ઇત્યેતાનિ સશીલાનિ સ્વભાવાલ્લોકનાન્નૃણામ્। કર્મતો યત્નતો બુદ્ધ્યા રૂપતો બલતસ્તથા। ક્ષમાતશ્ચૈવ ભિન્નાનિ ભાવિતાર્થબલેન ચ ॥ ૮.

આ બધા સ્વભાવ માણસોની જાતિ, દેખાવ, કર્મ, પ્રયત્ન, બુદ્ધિ, રૂપ, બળ, ક્ષમા અને મનની દૃઢતા જેવા અનેક કારણોથી થાય છે.