વાયુપુરાણમ્

મણિરત્નાર્પિતસ્તમ્ભૈર્મણિચિત્રિતવેદિકૈઃ। સુવર્ણમણિચિત્રાઙ્ગં તથા વિદ્રુમતોરણૈઃ ।। ૩૪.

તેના સ્તંભો પર મણિ અને રત્નો જડેલા છે, તેની ચબુતરીઓ પર કિંમતી પથ્થરોની શોભા છે, તેનું રૂપ સોનાં અને મણિથી શણગારેલું છે અને તેના દ્વાર વિદ્રુમથી બનેલા છે.

વિમાનયાનૈઃ શ્રીમદ્ભિઃ શતસઙ્ખ્યૈર્દિવૌકસામ્। પ્રભાદીપિતપર્યન્તં મેરું પર્વણિ પર્વણિ ।। ૩૪.

મેરુના દરેક શિખર પર દેવતાઓના શાનદાર વિમાનોથી ઘેરાયેલો છે, જે તેના કિનારે તેજથી ઝગમગે છે.

તસ્ય પર્વસહસ્રેઽસ્મિન્ નાનાશ્રયવિભૂષિતે। સર્વદેવ નિકાયાનિ સન્નિવિષ્ટાન્યનેકશઃ ।। ૩૪.

આ હજારો શિખરો પર, વિવિધ નિવાસસ્થાનોની શોભા સાથે, બધા દેવતાઓના સમૂહો અનેક રીતે સ્થાયી થયેલા છે.

તમાવસચ્ચોર્દ્ધ્વતલે દેવદેવશ્ચતુર્મુખઃ। બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો વરિષ્ઠસ્ત્રિદિવૌકસામ્ ।। ૩૪.

તેના ઉપરના ભાગમાં દેવોના દેવ, ચતુર્મુખ બ્રહ્મા, બ્રહ્મજ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ અને દેવોમાં સર્વોચ્ચ નિવાસ કરે છે.

મહાભુવનસમ્પૂર્ણૈઃ સર્વ્વૈઃ કામફલપ્રદૈઃ । મહાસુરસહસ્રૈસ્તં દિક્ષ્વનેકસમાકુલમ્ ।। ૩૪.

આ સ્થાન ચારેય દિશામાં હજારો મહાસુરો, બધા લોકોથી ભરપૂર અને સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપનારાં ફળોથી ભરેલું છે.

તત્ર બ્રહ્મસભા રમ્યા બ્રહ્મર્ષિગણસેવિતા । નામ્ના મનોવતી નામ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતા ।। ૩૪.

ત્યાં બ્રહ્માની સુંદર સભા છે, જ્યાં બ્રહ્મર્ષિઓની ટોળકી સેવા કરે છે, તેનું નામ મનોવતી છે, જે બધા લોકોએ પ્રસિદ્ધ છે.

તત્રેશાનસ્ય દેવસ્ય સહસ્રાદિત્યવર્ચસમ્। મહાવિમાનં સંસ્થાપ્ય મહિમ્ના વર્તતે સદા ।। ૩૪.

ત્યાં ઈશાન દેવ, હજારો સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવતા, મહાન વિમાન સ્થાપિત કરીને તેની મહિમાથી હંમેશા વિરાજે છે.

તત્ર સર્ષિગણા દેવાશ્ચતુર્વક્ત્રસ્ય તે તદા। તદેવ તેજસાં રાશિર્દેવાનાં તત્ર કીર્ત્ત્યતે ।। ૩૪.

ત્યાં ઋષિ અને દેવોના સમૂહો ચતુર્મુખની સેવા કરે છે; ત્યાં દેવોના તેજનો સમૂહ પ્રસિદ્ધ છે.

તત્રાસ્તે શ્રીપતિઃ શ્રીમાન્ સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ। ઉપાસ્યમાનસ્ત્રિદશૈર્મહાયોગૈઃ સુરર્ષિભિઃ ।। ૩૪.

ત્યાં શ્રીપતિ, શ્રીમંત, હજારો આંખો ધરાવતા પુરંદર, દેવો, મહાયોગીઓ અને દેવર્ષિઓ દ્વારા પૂજાયમાન નિવાસ કરે છે.

તત્ર લોકપતેઃ સ્થાનમાદિત્યસમવર્ચસઃ। મહેન્દ્રસ્ય મહારાજ્ઞઃ સર્વ્વસિદ્ધૈર્નમસ્કૃતમ્ ।। ૩૪.

ત્યાં લોકપતિ મહેન્દ્રનું નિવાસસ્થાન છે, જે સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવે છે, મહારાજ છે અને સર્વ સિદ્ધો દ્વારા વંદિત છે.

તમિન્દ્રલોકં લોકસ્ય ઋદ્ધ્યા પરમયા યુતમ્। દીપ્યતે ત્વમરશ્રેષ્ઠૈસ્ત્રિદશૈર્નિત્યસેવિતમ્ ।। ૩૪.

ઇન્દ્રલોક, પરમ સમૃદ્ધિથી ભરપૂર, દેવોના શ્રેષ્ઠ અને અમર લોકો દ્વારા હંમેશા સેવા પામે છે અને તેજથી ઝગમગે છે.

દ્વિતીયેઽપ્યન્તરતટે વૈદિશ્યે પૂર્વ્વદક્ષિણે। નાનાધાતુશતશ્ચિત્રૈઃ સુરમ્યમતિતેજસમ્ ।। ૩૪.

બીજા આંતરિક ઢાળ પર, પૂર્વ-દક્ષિણ દિશામાં, અનેક ધાતુઓથી શોભાયમાન, અત્યંત સુંદર અને તેજસ્વી સ્થાન છે.

નૈકરત્નાર્થિતતલમનેકસ્તમ્ભસંયુતમ્। જામ્બૂનદકૃતોદ્યાનં નાનારત્નસુવેદિકમ્ ।। ૩૪.

તેનું તળ અનેક રત્નોથી ઇચ્છિત છે, અનેક સ્તંભો જોડાયેલા છે, જાંબુનદ સોનાંના બગીચા છે અને વિવિધ રત્નોની ચબુતરીઓ છે.

કૂટાગારૈર્વિનિક્ષિપ્તમનેકૈર્ભવનોત્તમૈઃ । મહાવિમાનં પ્રથિતં ભાસ્કરં જાતવેદસમ્ ।। ૩૪.

તેમાં અનેક મહેલ અને ઉત્તમ ભવનો છે, પ્રસિદ્ધ મહાન વિમાન છે, જે સૂર્ય જેવું ઝગમગે છે અને જે જાતવેદસ (અગ્નિ)નું છે.

સા હિ તેજોવતી નામ હુતાશસ્ય મહાસભા। સાક્ષાત્તત્ર સુરશ્રેષ્ઠઃ સર્વદેવમુખોઽનલઃ ।। ૩૪.

આ અગ્નિદેવની મહાસભા છે, તેનું નામ તેજવતી છે, જ્યાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ દેવોના મુખ્ય, અનલ સ્વયં હાજર છે.

શિખાશતસહસ્રાઢ્યો જ્વાલામાલી વિભા વસુઃ। સ્તૂયતે હૂયતે ચૈવ તત્ર સર્ષિગણૈઃ સુરૈઃ ।। ૩૪.

એ હજારો જ્વાળાઓથી સમૃદ્ધ છે, જ્વાળાની માળાઓથી શોભાયમાન છે, ત્યાં વસુ રૂપે તેજસ્વી છે અને ઋષિ તથા દેવો દ્વારા સ્તુતિ અને હોમ પામે છે.

અધિદૈવકૃતં વિપ્રૈર્વિશેષઃ સ તુ ઉચ્યતે। સ વિભાગઞ્ચ તેજશ્ચ સર્વ એવ ન સંશયઃ ।। ૩૪.

દેવતાઓ વિષે ઋષિઓએ જે વિશિષ્ટતા કહી છે, તે અહીં જણાવવામાં આવી છે; આ બધું વિભાજન અને તેજ નિશ્ચયરૂપે છે.

ભોગાન્તરમનુપ્રાપ્ત એકતેજો વિભુઃ સ્મૃતઃ। પૃથક્‌ત્વઞ્ચ હિ યુક્ત્યા તુ કાર્યકારણમિશ્રિતમ્ ।। ૩૪.

જ્યારે અન્ય ભોગ પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે તેને એક જ પ્રકાશરૂપ અને સર્વત્ર વ્યાપક માનવામાં આવે છે; પણ સમજપૂર્વક, કારણ અને પરિણામના મિલનથી તેની જુદાઈ ઓળખાય છે.

તમગ્નિં લોકલોકજ્ઞૈસ્તદ્વીર્યૈંસ્તત્પરા ક્રમૈઃ । મહાત્મભિર્મહાસિદ્ધૈર્મહાભાગૈર્નમસ્કૃતમ્ ।। ૩૪.

એ અગ્નિને, જે જગતને જાણનારા છે, તેનાં શક્તિઓ માટે મહાન આત્માઓ, સિદ્ધ પુરુષો અને ભાગ્યશાળી લોકો ક્રમશઃ વંદન કરે છે.

તૃતીયેઽપ્યન્તરતટે એવમેવ મહાસભા। વૈવસ્વતસ્ય વિજ્ઞેયા લોકે ખ્યાતા સુસંયમા ।। ૩૪.

ત્રીજા આંતરિક ક્ષેત્રમાં પણ, એ જ રીતે એક મહાન સભા છે, જે વૈવસ્વતની તરીકે જાણીતી છે અને સંયમ માટે પ્રસિદ્ધ છે.

તથા ચતુર્થદિગ્દેશે નૈર્ઋત્યાધિપતેઃ સભા। નામ્ના કૃષ્ણાઙ્ગના નામ વિરૂપાક્ષસ્ય ધીમતઃ ।। ૩૪.

એ જ રીતે, ચોથા દિશામાં, દક્ષિણપશ્ચિમના સ્વામી વિરૂપાક્ષની કૃષ્ણાંગના નામે પ્રસિદ્ધ સભા છે.

પઞ્ચમેઽપ્યન્તરતટે એવમેવ મહાસભા। વૈવસ્વતસ્ય વિજ્ઞેયા નામ્ના શુભવતી સતી। ઉદકાધિપતેઃ ખ્યાતા વરુણસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૩૪.

પાંચમા આંતરિક પ્રદેશમાં પણ, એ જ રીતે એક મહાન સભા છે, જે વૈવસ્વતની તરીકે ઓળખાય છે અને 'શુભવતી' નામે પ્રસિદ્ધ છે; એ જલના સ્વામી મહાત્મા વરુણાની ગણાય છે.

પરોત્તરે તથા દેશે ષષ્ઠેઽન્તરતટે શિવે। વાયોર્ગન્ધવતી નામ સભા સર્વગુણોત્તરા ।। ૩૪.

ઉત્તર તરફના દૂરના પ્રદેશમાં, છઠ્ઠા આંતરિક ક્ષેત્રમાં, વાયુદેવની 'ગંધવતી' નામની સભા છે, જે સર્વ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

સપ્ત મેઽપ્યન્તરતટે નક્ષત્રાધિપતેઃ સભા। નામ્ના મહોદયા નામ શુદ્ધવૈઢૂર્ય્યવેદિકા ।। ૩૪.

સાતમા આંતરિક પ્રદેશમાં પણ, તારાઓના સ્વામીની 'મહોદયા' નામની સભા છે, જે શુદ્ધ વૈડૂર્યના મંચથી શોભાયમાન છે.

યત્તદ્વૈ કર્ણિકામૂલમિતિ વૈ સમ્પ્રકીર્તિતમ્। તદ્યોજનસહસ્રાણાં સપ્તતીનામધઃ સ્મૃતમ્ ।। ૩૫.

જેને કર્ણિકા મૂળ કહેવામાં આવે છે, તે સપ્તત્રીસ હજાર યોજન નીચે છે એવું માનવામાં આવે છે.

ચત્વરિંશત્તથાષ્ટૌ ચ સહસ્રાણ્યત્ર મણ્ડલમ્। શૈલરાજાવૃતં રમ્યં મેરુમૂલમિતિ શ્રુતિઃ ।। ૩૫.

અને ત્યાં, અડતાલીસ હજાર યોજનનું વર્તુળ છે, જે પર્વતરાજથી ઘેરાયેલું અને આનંદદાયક છે; તેને 'મેરુનું મૂળ' કહેવાય છે એમ શ્રુતિમાં કહેવાયું છે.

તેષાં ગિરિસહસ્રાણામનેકેષુ મહોચ્છ્રિતાઃ। દિક્ષુ સર્વાસુ પર્ય્યન્તૈર્મર્ય્યાદાઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૫.

એ હજારો પર્વતોમાં, ઘણા બહુ ઊંચા છે; સર્વ દિશાઓમાં, સીમાએ પર્વતોને મર્યાદા માનવામાં આવે છે.

નિકુઞ્જકન્દરનદીગુહાનિર્ઝરશોભિતાઃ। બહુપ્રાસાદકટકૈ સ્તટૈશ્ચ કુસુમોજ્જ્વલૈઃ ।। ૩૫.

એ પર્વતો વનરાજી, ગુફાઓ, નદીઓ, ઝરણા અને સુંદર ધોધોથી શોભાયમાન છે; અનેક મહેલ જેવા કિલ્લા અને ફૂલોની ઉજાસથી ભરેલા ઢોળાણો છે.

નિતમ્બપુષ્પમાલૌઘૈઃ સાનુભિર્ધાતુમણ્ડિતૈઃ । શિખરૈર્હેમકપિલૈર્નૈકપ્રસ્રવણાવૃતૈઃ। શોભિતા ગિરયઃ સર્વ્વે પુષ્ટૈ રત્ન સમર્પિતૈઃ ।। ૩૫.

પર્વતોના ઢોળાણો ફૂલમાળાઓથી શોભાયમાન છે, ધાતુઓથી સજ્જ છે, સુવર્ણ અને કાંસ્ય રંગના શિખરો છે, અનેક ઝરણાઓથી ઢંકાયેલા છે અને કિંમતી રત્નોથી સમૃદ્ધ છે.