વાયુપુરાણમ્

ભદ્રાશ્વો ભરતશ્ચૈવ કેતુમાલશ્ચ પશ્ચિમઃ। ઉત્તરાઃ કુરવશ્ચૈવ કૃતપુણ્યપ્રતિશ્રયાઃ ।। ૩૪.

ભદ્રાશ્વ, ભારત, પશ્ચિમે કેતુમાલ અને ઉત્તર તરફ કુરુ—આ બધા પુણ્યવાન લોકો માટે આશ્રયસ્થાન છે.

કર્ણિકા તસ્ય પદ્મસ્ય સમન્તાત્પરિમણ્ડલા। યોજનાનાં સહસ્રાણિ નવતિઃ ષટ્ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। ચત્વારશ્ચાપ્યશીતિશ્ચ અન્તરાન્તર ધિષ્ઠિતાઃ ।। ૩૪.

તે કમળની કર્ણિકા સર્વત્ર ગોળ છે. નવ્વાણું હજાર યોજનનું તેનું માપ કહેવાયું છે અને દરેક અંતરે ચાર અને એંસી યોજન સ્થપાયેલા છે.

ત્રિશતઞ્ચ સહસ્રાણિ યોજનાનાં પ્રમાણતઃ। તસ્ય કેશરજાલાનિ વિસ્તીર્ણાનિ સમન્તતઃ ।। ૩૪.

ત્રણ લાખ યોજન તેનું માપ છે અને તેની રેશમ જેવી તંતુઓ સર્વત્ર વિસ્તરેલી છે.

શતસાહસ્રિકાયામા સાશીતિપૃથુલાયતા। ચત્વારિ તસ્ય પત્રાણિ યોજનાનાં ચતુર્દ્દિશમ્ ।। ૩૪.

તેના પાંદડા એક લાખ યોજન લાંબા અને એંસી યોજન પહોળા છે. ચાર પાંદડા ચારે દિશામાં ફેલાયેલા છે.

તત્ર યાસૌ મયા પૂર્વં કર્ણિકેત્યભિશબ્દિતા। તાં વર્ણ્યમાનામેકાગ્રાઃ સમાસેન નિબોધત ।। ૩૪.

જેને હું અગાઉ કર્ણિકા કહેલી, તેની સંક્ષિપ્ત અને એકાગ્ર વર્ણના હવે સાંભળો.

શતાશ્રિમેનં મેનેઽત્રિઃ સહસ્રાશ્રિમૃષિર્ભૃગુઃ। અષ્ટાશ્રિમેનં સાવર્ણિશ્ચતુરસ્રન્તુ ભાગુરિઃ ।। ૩૪.

અત્રિએ તેને સો કિરણોવાળું માન્યું, ભૃગુએ હજાર કિરણોવાળું, સાવર્ણીએ આઠ કિરણોવાળું અને ભાગુરીએ ચાર કિરણોવાળું ગણ્યું.

વાર્ષાયણિસ્તુ સામુદ્રં શરાવઞ્ચૈવ ગાલવઃ। ઊર્દ્ધ્વવેણીકૃતં ગાર્ગ્યઃ ક્રોષ્ટકિઃ પરિમણ્ડલમ્ ।। ૩૪.

વાર્ષાયણે તેને સમુદ્ર જેવું માન્યું, ગાલવે વાટકી જેવું, ગાર્ગ્યે સીધા વણાયેલા વાળ જેવું અને ક્રોષ્ટકીએ ગોળ માન્યું.

યદ્યદ્યસ્ય હિ યત્પાર્શ્ચ પર્વતાધિપતેર્ઋષિઃ। તત્તદેવાસ્ય વેદાસૌ બ્રહ્મૈનં વેદ કૃત્સ્નશઃ ।। ૩૪.

જે પર્વતના જે ભાગને જે ઋષિ જાણે છે, તે જ તેનું સાચું જ્ઞાન છે. એ રીતે તે ઋષિ વેદ અને બ્રહ્મને સંપૂર્ણ જાણે છે.

મણિરત્નમયં ચિત્રં નાનાવર્ણપ્રભાયુતમ્। અનેકવર્ણનિચયં સૌવર્ણમરુણપ્રભમ્ ।। ૩૪.

તે પર્વત મણિ અને રત્નોથી શોભાયમાન છે, અનેક રંગોની કિરણોથી ઉજવાયેલો છે. તેમાં અનેક રંગોનો સમૂહ છે, સુવર્ણ અને લાલિમા ધરાવતો છે.

કાન્તં સહસ્રપર્વાણં સહસ્રોદકકન્દરમ્। સહસ્ર શતપત્રન્તં વિદ્ધિ મેરું નગોત્તમમ્ ।। ૩૪.

મેરુ પર્વતને સૌ પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ, સુંદર, હજારો શિખરો ધરાવતો, હજારો પાણીથી ભરેલા ગુફાઓ અને હજારો કમળપાંખડી જેવી ટોચો ધરાવતો છે એમ જાણ.

મણિરત્નાર્પિતસ્તમ્ભૈર્મણિચિત્રિતવેદિકૈઃ। સુવર્ણમણિચિત્રાઙ્ગં તથા વિદ્રુમતોરણૈઃ ।। ૩૪.

તેના સ્તંભો પર મણિ અને રત્નો જડેલા છે, તેની ચબુતરીઓ પર કિંમતી પથ્થરોની શોભા છે, તેનું રૂપ સોનાં અને મણિથી શણગારેલું છે અને તેના દ્વાર વિદ્રુમથી બનેલા છે.

વિમાનયાનૈઃ શ્રીમદ્ભિઃ શતસઙ્ખ્યૈર્દિવૌકસામ્। પ્રભાદીપિતપર્યન્તં મેરું પર્વણિ પર્વણિ ।। ૩૪.

મેરુના દરેક શિખર પર દેવતાઓના શાનદાર વિમાનોથી ઘેરાયેલો છે, જે તેના કિનારે તેજથી ઝગમગે છે.

તસ્ય પર્વસહસ્રેઽસ્મિન્ નાનાશ્રયવિભૂષિતે। સર્વદેવ નિકાયાનિ સન્નિવિષ્ટાન્યનેકશઃ ।। ૩૪.

આ હજારો શિખરો પર, વિવિધ નિવાસસ્થાનોની શોભા સાથે, બધા દેવતાઓના સમૂહો અનેક રીતે સ્થાયી થયેલા છે.

તમાવસચ્ચોર્દ્ધ્વતલે દેવદેવશ્ચતુર્મુખઃ। બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો વરિષ્ઠસ્ત્રિદિવૌકસામ્ ।। ૩૪.

તેના ઉપરના ભાગમાં દેવોના દેવ, ચતુર્મુખ બ્રહ્મા, બ્રહ્મજ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ અને દેવોમાં સર્વોચ્ચ નિવાસ કરે છે.

મહાભુવનસમ્પૂર્ણૈઃ સર્વ્વૈઃ કામફલપ્રદૈઃ । મહાસુરસહસ્રૈસ્તં દિક્ષ્વનેકસમાકુલમ્ ।। ૩૪.

આ સ્થાન ચારેય દિશામાં હજારો મહાસુરો, બધા લોકોથી ભરપૂર અને સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપનારાં ફળોથી ભરેલું છે.

તત્ર બ્રહ્મસભા રમ્યા બ્રહ્મર્ષિગણસેવિતા । નામ્ના મનોવતી નામ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતા ।। ૩૪.

ત્યાં બ્રહ્માની સુંદર સભા છે, જ્યાં બ્રહ્મર્ષિઓની ટોળકી સેવા કરે છે, તેનું નામ મનોવતી છે, જે બધા લોકોએ પ્રસિદ્ધ છે.

તત્રેશાનસ્ય દેવસ્ય સહસ્રાદિત્યવર્ચસમ્। મહાવિમાનં સંસ્થાપ્ય મહિમ્ના વર્તતે સદા ।। ૩૪.

ત્યાં ઈશાન દેવ, હજારો સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવતા, મહાન વિમાન સ્થાપિત કરીને તેની મહિમાથી હંમેશા વિરાજે છે.

તત્ર સર્ષિગણા દેવાશ્ચતુર્વક્ત્રસ્ય તે તદા। તદેવ તેજસાં રાશિર્દેવાનાં તત્ર કીર્ત્ત્યતે ।। ૩૪.

ત્યાં ઋષિ અને દેવોના સમૂહો ચતુર્મુખની સેવા કરે છે; ત્યાં દેવોના તેજનો સમૂહ પ્રસિદ્ધ છે.

તત્રાસ્તે શ્રીપતિઃ શ્રીમાન્ સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ। ઉપાસ્યમાનસ્ત્રિદશૈર્મહાયોગૈઃ સુરર્ષિભિઃ ।। ૩૪.

ત્યાં શ્રીપતિ, શ્રીમંત, હજારો આંખો ધરાવતા પુરંદર, દેવો, મહાયોગીઓ અને દેવર્ષિઓ દ્વારા પૂજાયમાન નિવાસ કરે છે.

તત્ર લોકપતેઃ સ્થાનમાદિત્યસમવર્ચસઃ। મહેન્દ્રસ્ય મહારાજ્ઞઃ સર્વ્વસિદ્ધૈર્નમસ્કૃતમ્ ।। ૩૪.

ત્યાં લોકપતિ મહેન્દ્રનું નિવાસસ્થાન છે, જે સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવે છે, મહારાજ છે અને સર્વ સિદ્ધો દ્વારા વંદિત છે.

તમિન્દ્રલોકં લોકસ્ય ઋદ્ધ્યા પરમયા યુતમ્। દીપ્યતે ત્વમરશ્રેષ્ઠૈસ્ત્રિદશૈર્નિત્યસેવિતમ્ ।। ૩૪.

ઇન્દ્રલોક, પરમ સમૃદ્ધિથી ભરપૂર, દેવોના શ્રેષ્ઠ અને અમર લોકો દ્વારા હંમેશા સેવા પામે છે અને તેજથી ઝગમગે છે.

દ્વિતીયેઽપ્યન્તરતટે વૈદિશ્યે પૂર્વ્વદક્ષિણે। નાનાધાતુશતશ્ચિત્રૈઃ સુરમ્યમતિતેજસમ્ ।। ૩૪.

બીજા આંતરિક ઢાળ પર, પૂર્વ-દક્ષિણ દિશામાં, અનેક ધાતુઓથી શોભાયમાન, અત્યંત સુંદર અને તેજસ્વી સ્થાન છે.

નૈકરત્નાર્થિતતલમનેકસ્તમ્ભસંયુતમ્। જામ્બૂનદકૃતોદ્યાનં નાનારત્નસુવેદિકમ્ ।। ૩૪.

તેનું તળ અનેક રત્નોથી ઇચ્છિત છે, અનેક સ્તંભો જોડાયેલા છે, જાંબુનદ સોનાંના બગીચા છે અને વિવિધ રત્નોની ચબુતરીઓ છે.

કૂટાગારૈર્વિનિક્ષિપ્તમનેકૈર્ભવનોત્તમૈઃ । મહાવિમાનં પ્રથિતં ભાસ્કરં જાતવેદસમ્ ।। ૩૪.

તેમાં અનેક મહેલ અને ઉત્તમ ભવનો છે, પ્રસિદ્ધ મહાન વિમાન છે, જે સૂર્ય જેવું ઝગમગે છે અને જે જાતવેદસ (અગ્નિ)નું છે.

સા હિ તેજોવતી નામ હુતાશસ્ય મહાસભા। સાક્ષાત્તત્ર સુરશ્રેષ્ઠઃ સર્વદેવમુખોઽનલઃ ।। ૩૪.

આ અગ્નિદેવની મહાસભા છે, તેનું નામ તેજવતી છે, જ્યાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ દેવોના મુખ્ય, અનલ સ્વયં હાજર છે.

શિખાશતસહસ્રાઢ્યો જ્વાલામાલી વિભા વસુઃ। સ્તૂયતે હૂયતે ચૈવ તત્ર સર્ષિગણૈઃ સુરૈઃ ।। ૩૪.

એ હજારો જ્વાળાઓથી સમૃદ્ધ છે, જ્વાળાની માળાઓથી શોભાયમાન છે, ત્યાં વસુ રૂપે તેજસ્વી છે અને ઋષિ તથા દેવો દ્વારા સ્તુતિ અને હોમ પામે છે.

અધિદૈવકૃતં વિપ્રૈર્વિશેષઃ સ તુ ઉચ્યતે। સ વિભાગઞ્ચ તેજશ્ચ સર્વ એવ ન સંશયઃ ।। ૩૪.

દેવતાઓ વિષે ઋષિઓએ જે વિશિષ્ટતા કહી છે, તે અહીં જણાવવામાં આવી છે; આ બધું વિભાજન અને તેજ નિશ્ચયરૂપે છે.

ભોગાન્તરમનુપ્રાપ્ત એકતેજો વિભુઃ સ્મૃતઃ। પૃથક્‌ત્વઞ્ચ હિ યુક્ત્યા તુ કાર્યકારણમિશ્રિતમ્ ।। ૩૪.

જ્યારે અન્ય ભોગ પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે તેને એક જ પ્રકાશરૂપ અને સર્વત્ર વ્યાપક માનવામાં આવે છે; પણ સમજપૂર્વક, કારણ અને પરિણામના મિલનથી તેની જુદાઈ ઓળખાય છે.

તમગ્નિં લોકલોકજ્ઞૈસ્તદ્વીર્યૈંસ્તત્પરા ક્રમૈઃ । મહાત્મભિર્મહાસિદ્ધૈર્મહાભાગૈર્નમસ્કૃતમ્ ।। ૩૪.

એ અગ્નિને, જે જગતને જાણનારા છે, તેનાં શક્તિઓ માટે મહાન આત્માઓ, સિદ્ધ પુરુષો અને ભાગ્યશાળી લોકો ક્રમશઃ વંદન કરે છે.