વાયુપુરાણમ્

નાનાવર્ણેષુ પાર્શ્વેષુ પૂર્વતઃ શ્વેત ઉચ્યતે। પીતન્તુ દક્ષિણં તસ્ય શૃઙ્ગં કૃષ્ણં તથાપરમ્ ।। ૩૪.

મેરુના વિવિધ રંગના ભાગોમાં, પૂર્વ બાજુએ શ્વેત પર્વત છે; દક્ષિણ બાજુએ પીળો શિખર છે અને બીજું કાળું શિખર પણ છે.

ઉત્તરં તસ્ય રક્તં વૈ શોભિવર્ણસમન્વિતમ્। મેરુસ્તુ શોભતે શુભ્રો રાજવત્સ તુ ધિષ્ઠિતઃ ।। ૩૪.

તેના ઉત્તર તરફ લાલ રંગનું પ્રદેશ છે, જે સુંદર તેજથી ભરેલું છે. મેરુ પર્વત શ્વેત અને તેજસ્વી છે, રાજાના વાછરડા જેવો સ્થિર છે.

તરુણાદિત્યવર્ણાભો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ। ચતુરશીતિસાહસ્ર ઉત્સેધેન પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૩૪.

તે પર્વતનું રૂપ ઉગતા સૂર્ય જેવું છે, ધૂમરહિત અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવે છે. તેની ઊંચાઈ ચોર્યાસી હજાર જેટલી કહેવાય છે.

પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્વિસ્તૃતસ્તાવદેવ તુ । સ શરાવસ્થિતઃ પૂર્વં દ્વાત્રિંશન્મૂર્ધ્નિ વિસ્તૃતઃ ।। ૩૪.

તે પર્વત નીચેના ભાગમાં સોળ એકમ સુધી અને ઉપર પણ એટલાં જ વિસ્તરેલો છે. પહેલાં તે વાટકી જેવો હતો અને તેની ટોચની પહોળાઈ બત્રીસ છે.

વિસ્તારાત્ ત્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહઃ સમન્તતઃ। મણ્ડલેન પ્રમાણેન ત્ર્યસ્રેઽર્દ્ધન્તુ તદિષ્યતે ।। ૩૪.

તેની પરિધિ દરેક બાજુએ તેની પહોળાઈ કરતાં ત્રણગણી છે. વર્તુળના માપ પ્રમાણે ત્રિકોણના અડધા ભાગને ગણવામાં આવે છે.

ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ યોજનાનાં સમન્તતઃ। અષ્ટાભિરધિકાનિ સ્યુસ્ત્ર્યસ્રે માને પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।। ૩૪.

તેની આસપાસ ચાલીસ હજાર યોજનનું વિસ્તરણ છે અને ત્રિકોણના માપ પ્રમાણે આઠ યોજન વધુ ઉમેરાય છે.

ચતુરસ્રેણ માનેન પરિણાહઃ સમન્તતઃ। ચતુઃષષ્ટિસહસ્રાણિ યોજનાનાં વિધીયતે ।। ૩૪.

ચતુરસ્ર માપ પ્રમાણે તેની પરિધિ ચારે બાજુએ ચૌસઠ હજાર યોજન નિર્ધારિત છે.

સ પર્વતો મહાદિવ્યો દિવ્યૌષધિસમન્વિતઃ। ભુવનૈરાવૃતઃ સર્વો જાતરૂપમયૈઃ શુભૈઃ ।। ૩૪.

આ પર્વત અતિ દિવ્ય છે, સ્વર્ગીય ઔષધિઓથી ભરપુર છે. સમગ્ર પર્વત જગતોથી ઘેરાયેલો છે અને શુદ્ધ સોનાથી શોભાયમાન છે.

તત્ર દેવગણાઃ સર્વે ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ । શૈલરાજૈઃ પ્રદૃશ્યન્તે શુભાશ્ચાપ્સરસાઙ્ગણાઃ ।। ૩૪.

ત્યાં બધા દેવતાઓ, ગંધર્વ, નાગ, રાક્ષસો, પર્વતના રાજાઓ અને સુંદર અપ્સરાઓના સમૂહો જોવા મળે છે.

સ તુમેરુઃ પરિવૃતો ભુવનૈર્ભૂતભાવનઃ। ચત્વારો યસ્ય દેશા વૈ નાનાપાર્શ્વેષ્વધિષ્ઠિતાઃ ।। ૩૪.

મેરુ પર્વત જગતોથી ઘેરાયેલો અને સર્વ પ્રાણીઓનું મૂળ છે. તેના ચારેય બાજુએ અલગ અલગ પ્રદેશો સ્થપાયેલા છે.

ભદ્રાશ્વો ભરતશ્ચૈવ કેતુમાલશ્ચ પશ્ચિમઃ। ઉત્તરાઃ કુરવશ્ચૈવ કૃતપુણ્યપ્રતિશ્રયાઃ ।। ૩૪.

ભદ્રાશ્વ, ભારત, પશ્ચિમે કેતુમાલ અને ઉત્તર તરફ કુરુ—આ બધા પુણ્યવાન લોકો માટે આશ્રયસ્થાન છે.

કર્ણિકા તસ્ય પદ્મસ્ય સમન્તાત્પરિમણ્ડલા। યોજનાનાં સહસ્રાણિ નવતિઃ ષટ્ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। ચત્વારશ્ચાપ્યશીતિશ્ચ અન્તરાન્તર ધિષ્ઠિતાઃ ।। ૩૪.

તે કમળની કર્ણિકા સર્વત્ર ગોળ છે. નવ્વાણું હજાર યોજનનું તેનું માપ કહેવાયું છે અને દરેક અંતરે ચાર અને એંસી યોજન સ્થપાયેલા છે.

ત્રિશતઞ્ચ સહસ્રાણિ યોજનાનાં પ્રમાણતઃ। તસ્ય કેશરજાલાનિ વિસ્તીર્ણાનિ સમન્તતઃ ।। ૩૪.

ત્રણ લાખ યોજન તેનું માપ છે અને તેની રેશમ જેવી તંતુઓ સર્વત્ર વિસ્તરેલી છે.

શતસાહસ્રિકાયામા સાશીતિપૃથુલાયતા। ચત્વારિ તસ્ય પત્રાણિ યોજનાનાં ચતુર્દ્દિશમ્ ।। ૩૪.

તેના પાંદડા એક લાખ યોજન લાંબા અને એંસી યોજન પહોળા છે. ચાર પાંદડા ચારે દિશામાં ફેલાયેલા છે.

તત્ર યાસૌ મયા પૂર્વં કર્ણિકેત્યભિશબ્દિતા। તાં વર્ણ્યમાનામેકાગ્રાઃ સમાસેન નિબોધત ।। ૩૪.

જેને હું અગાઉ કર્ણિકા કહેલી, તેની સંક્ષિપ્ત અને એકાગ્ર વર્ણના હવે સાંભળો.

શતાશ્રિમેનં મેનેઽત્રિઃ સહસ્રાશ્રિમૃષિર્ભૃગુઃ। અષ્ટાશ્રિમેનં સાવર્ણિશ્ચતુરસ્રન્તુ ભાગુરિઃ ।। ૩૪.

અત્રિએ તેને સો કિરણોવાળું માન્યું, ભૃગુએ હજાર કિરણોવાળું, સાવર્ણીએ આઠ કિરણોવાળું અને ભાગુરીએ ચાર કિરણોવાળું ગણ્યું.

વાર્ષાયણિસ્તુ સામુદ્રં શરાવઞ્ચૈવ ગાલવઃ। ઊર્દ્ધ્વવેણીકૃતં ગાર્ગ્યઃ ક્રોષ્ટકિઃ પરિમણ્ડલમ્ ।। ૩૪.

વાર્ષાયણે તેને સમુદ્ર જેવું માન્યું, ગાલવે વાટકી જેવું, ગાર્ગ્યે સીધા વણાયેલા વાળ જેવું અને ક્રોષ્ટકીએ ગોળ માન્યું.

યદ્યદ્યસ્ય હિ યત્પાર્શ્ચ પર્વતાધિપતેર્ઋષિઃ। તત્તદેવાસ્ય વેદાસૌ બ્રહ્મૈનં વેદ કૃત્સ્નશઃ ।। ૩૪.

જે પર્વતના જે ભાગને જે ઋષિ જાણે છે, તે જ તેનું સાચું જ્ઞાન છે. એ રીતે તે ઋષિ વેદ અને બ્રહ્મને સંપૂર્ણ જાણે છે.

મણિરત્નમયં ચિત્રં નાનાવર્ણપ્રભાયુતમ્। અનેકવર્ણનિચયં સૌવર્ણમરુણપ્રભમ્ ।। ૩૪.

તે પર્વત મણિ અને રત્નોથી શોભાયમાન છે, અનેક રંગોની કિરણોથી ઉજવાયેલો છે. તેમાં અનેક રંગોનો સમૂહ છે, સુવર્ણ અને લાલિમા ધરાવતો છે.

કાન્તં સહસ્રપર્વાણં સહસ્રોદકકન્દરમ્। સહસ્ર શતપત્રન્તં વિદ્ધિ મેરું નગોત્તમમ્ ।। ૩૪.

મેરુ પર્વતને સૌ પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ, સુંદર, હજારો શિખરો ધરાવતો, હજારો પાણીથી ભરેલા ગુફાઓ અને હજારો કમળપાંખડી જેવી ટોચો ધરાવતો છે એમ જાણ.

મણિરત્નાર્પિતસ્તમ્ભૈર્મણિચિત્રિતવેદિકૈઃ। સુવર્ણમણિચિત્રાઙ્ગં તથા વિદ્રુમતોરણૈઃ ।। ૩૪.

તેના સ્તંભો પર મણિ અને રત્નો જડેલા છે, તેની ચબુતરીઓ પર કિંમતી પથ્થરોની શોભા છે, તેનું રૂપ સોનાં અને મણિથી શણગારેલું છે અને તેના દ્વાર વિદ્રુમથી બનેલા છે.

વિમાનયાનૈઃ શ્રીમદ્ભિઃ શતસઙ્ખ્યૈર્દિવૌકસામ્। પ્રભાદીપિતપર્યન્તં મેરું પર્વણિ પર્વણિ ।। ૩૪.

મેરુના દરેક શિખર પર દેવતાઓના શાનદાર વિમાનોથી ઘેરાયેલો છે, જે તેના કિનારે તેજથી ઝગમગે છે.

તસ્ય પર્વસહસ્રેઽસ્મિન્ નાનાશ્રયવિભૂષિતે। સર્વદેવ નિકાયાનિ સન્નિવિષ્ટાન્યનેકશઃ ।। ૩૪.

આ હજારો શિખરો પર, વિવિધ નિવાસસ્થાનોની શોભા સાથે, બધા દેવતાઓના સમૂહો અનેક રીતે સ્થાયી થયેલા છે.

તમાવસચ્ચોર્દ્ધ્વતલે દેવદેવશ્ચતુર્મુખઃ। બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો વરિષ્ઠસ્ત્રિદિવૌકસામ્ ।। ૩૪.

તેના ઉપરના ભાગમાં દેવોના દેવ, ચતુર્મુખ બ્રહ્મા, બ્રહ્મજ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ અને દેવોમાં સર્વોચ્ચ નિવાસ કરે છે.

મહાભુવનસમ્પૂર્ણૈઃ સર્વ્વૈઃ કામફલપ્રદૈઃ । મહાસુરસહસ્રૈસ્તં દિક્ષ્વનેકસમાકુલમ્ ।। ૩૪.

આ સ્થાન ચારેય દિશામાં હજારો મહાસુરો, બધા લોકોથી ભરપૂર અને સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપનારાં ફળોથી ભરેલું છે.

તત્ર બ્રહ્મસભા રમ્યા બ્રહ્મર્ષિગણસેવિતા । નામ્ના મનોવતી નામ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતા ।। ૩૪.

ત્યાં બ્રહ્માની સુંદર સભા છે, જ્યાં બ્રહ્મર્ષિઓની ટોળકી સેવા કરે છે, તેનું નામ મનોવતી છે, જે બધા લોકોએ પ્રસિદ્ધ છે.

તત્રેશાનસ્ય દેવસ્ય સહસ્રાદિત્યવર્ચસમ્। મહાવિમાનં સંસ્થાપ્ય મહિમ્ના વર્તતે સદા ।। ૩૪.

ત્યાં ઈશાન દેવ, હજારો સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવતા, મહાન વિમાન સ્થાપિત કરીને તેની મહિમાથી હંમેશા વિરાજે છે.

તત્ર સર્ષિગણા દેવાશ્ચતુર્વક્ત્રસ્ય તે તદા। તદેવ તેજસાં રાશિર્દેવાનાં તત્ર કીર્ત્ત્યતે ।। ૩૪.

ત્યાં ઋષિ અને દેવોના સમૂહો ચતુર્મુખની સેવા કરે છે; ત્યાં દેવોના તેજનો સમૂહ પ્રસિદ્ધ છે.

તત્રાસ્તે શ્રીપતિઃ શ્રીમાન્ સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ। ઉપાસ્યમાનસ્ત્રિદશૈર્મહાયોગૈઃ સુરર્ષિભિઃ ।। ૩૪.

ત્યાં શ્રીપતિ, શ્રીમંત, હજારો આંખો ધરાવતા પુરંદર, દેવો, મહાયોગીઓ અને દેવર્ષિઓ દ્વારા પૂજાયમાન નિવાસ કરે છે.