વાયુપુરાણમ્

અવ્યક્તાત્ પૃથિવી પદ્મં મેરુપર્વતકર્ણિકમ્। ચતુષ્પથં સમુત્પન્નં વ્યક્તં પઞ્ચગુણં મહત્ ।। ૩૪.

અવ્યક્તમાંથી પૃથ્વી કમળરૂપે ઉત્પન્ન થઈ, જેમાં મેરુ પર્વત કર્ણિકા છે; એમાંથી ચાર માર્ગો ઉત્પન્ન થયા, જે સ્પષ્ટ, મહાન અને પાંચ ગુણોથી યુક્ત છે.

તતઃ સર્વ્વાઃ સમુત્પન્ના વૃત્તયો દ્વિજસત્તમાઃ। નૈકકલ્પાર્જિતૈઃ પુણ્યૌર્વે વિધૈઃ પ્રાગુપાર્જિતૈઃ ।। ૩૪.

એમાંથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, સર્વે સર્જનચક્રો ઉત્પન્ન થયા, અનેક કલ્પોમાં એકત્રિત થયેલા પુણ્યફળોથી.

કૃતાત્મભિર્વિનીતાત્મા મહાત્મા પુરુષોત્તમઃ। મહાદેવો મહાયોગી જગજ્જ્યેષ્ઠો મહેશ્વરઃ । સર્વલોકગતોઽનન્તો હ્યમૂર્તિત્વાદજાયત ।। ૩૪.

જેઓએ આત્માને સિદ્ધ અને વિનયી બનાવ્યા છે, એવા મહાત્મા, સર્વોત્તમ પુરુષ, મહાદેવ, મહાયોગી, જગતના પ્રથમ, મહેશ્વર, સર્વત્ર વ્યાપક અને અનંત, નિરૂપમ સ્વરૂપે જન્મ્યા.

ન તસ્ય પ્રાકૃતી મૂર્ત્તિર્માંસમેદોઽસ્થિસમ્ભવા । યોગાચ્ચૈવેશ્વરત્વાચ્ચ સર્વ્વાત્માગત એવ સઃ ।। ૩૪.

તેમનું સ્વરૂપ પ્રાકૃતિક નથી, એ માંસ, ચરબી કે હાડકાંથી બનેલું નથી; યોગ અને ઈશ્વરત્વથી તેઓ સર્વ આત્મામાં વ્યાપક છે.

તન્નિમિત્તં સમુત્પન્નં લોકપદ્મં સનાતનમ્। કલ્પશેષસ્ય તસ્યાદૌ કાલસ્ય ગતિરીદૃશી ।। ૩૪.

તેમના હેતુ માટે શાશ્વત લોકકમળ ઉત્પન્ન થયું; કલ્પના અંતે, સમયની ગતિ આવી જ હોય છે.

તસ્મિન્ પદ્મે સમુત્પન્નો દેવદેવશ્ચતુર્મુખઃ। પ્રજાપતિપતિર્બ્રહ્મા ઈશાનો જગતઃ પ્રભુઃ ।। ૩૪.

એ કમળ પર દેવોના દેવ, ચતુર્મુખ બ્રહ્મા, પ્રજાપતિના સ્વામી અને જગતના પ્રભુ જન્મ્યા.

તસ્ય બીજાનિ સર્ગો હિ પુષ્કરસ્ય યથાર્થવત્। કૃત્સ્નઃ પ્રજાનિસર્ગેણ વિસ્તરેણેહ કથ્યતે ।। ૩૪.

જેમ કમળના બીજથી કમળ ફલે છે, તેમ બ્રહ્માના બીજથી સર્જન થયું; સમગ્ર પ્રજાસર્જન અહીં વિગતે વર્ણવાયું છે.

યદબ્જં વૈષ્ણવં કાર્ય્યં તતસ્તન્નાભિતોઽભવત્। પદ્માકારા સમુત્પન્ના પૃથિવી સવનદ્રુમા ।। ૩૪.

એ કમળ, જે વિષ્ણુનું કાર્ય છે, તેમના નાભિમાંથી ઉત્પન્ન થયું; એમાંથી પૃથ્વી કમળરૂપે, વન અને વૃક્ષો સાથે પ્રગટ થઈ.

તદસ્ય લોકપદ્મસ્ય વિસ્તરેણ પ્રકાશિતમ્। વર્ણમાનં વિભાગેન ક્રમશઃ શ્રૃણુત દ્વિજાઃ ।। ૩૪.

આ રીતે લોકકમળનું વિસ્તરણ વર્ણવાયું છે; હવે, હે દ્વિજગણો, એના વિભાગો અને માપ ક્રમશઃ સાંભળો.

મહાદ્વીપાસ્તુ વિખ્યાતાશ્ચત્વારઃ પત્રસંસ્થિતાઃ। તતઃ કર્ણિકસંસ્થાનો મેરુર્નામ મહાબલઃ ।। ૩૪.

મહાદ્વીપો ચાર છે, જે પાંદડાની જેમ સ્થિત છે; તેમના મધ્યમાં મેરુ પર્વત છે, જે કર્ણિકા જેવો અને અત્યંત શક્તિશાળી છે.

નાનાવર્ણેષુ પાર્શ્વેષુ પૂર્વતઃ શ્વેત ઉચ્યતે। પીતન્તુ દક્ષિણં તસ્ય શૃઙ્ગં કૃષ્ણં તથાપરમ્ ।। ૩૪.

મેરુના વિવિધ રંગના ભાગોમાં, પૂર્વ બાજુએ શ્વેત પર્વત છે; દક્ષિણ બાજુએ પીળો શિખર છે અને બીજું કાળું શિખર પણ છે.

ઉત્તરં તસ્ય રક્તં વૈ શોભિવર્ણસમન્વિતમ્। મેરુસ્તુ શોભતે શુભ્રો રાજવત્સ તુ ધિષ્ઠિતઃ ।। ૩૪.

તેના ઉત્તર તરફ લાલ રંગનું પ્રદેશ છે, જે સુંદર તેજથી ભરેલું છે. મેરુ પર્વત શ્વેત અને તેજસ્વી છે, રાજાના વાછરડા જેવો સ્થિર છે.

તરુણાદિત્યવર્ણાભો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ। ચતુરશીતિસાહસ્ર ઉત્સેધેન પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૩૪.

તે પર્વતનું રૂપ ઉગતા સૂર્ય જેવું છે, ધૂમરહિત અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવે છે. તેની ઊંચાઈ ચોર્યાસી હજાર જેટલી કહેવાય છે.

પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્વિસ્તૃતસ્તાવદેવ તુ । સ શરાવસ્થિતઃ પૂર્વં દ્વાત્રિંશન્મૂર્ધ્નિ વિસ્તૃતઃ ।। ૩૪.

તે પર્વત નીચેના ભાગમાં સોળ એકમ સુધી અને ઉપર પણ એટલાં જ વિસ્તરેલો છે. પહેલાં તે વાટકી જેવો હતો અને તેની ટોચની પહોળાઈ બત્રીસ છે.

વિસ્તારાત્ ત્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહઃ સમન્તતઃ। મણ્ડલેન પ્રમાણેન ત્ર્યસ્રેઽર્દ્ધન્તુ તદિષ્યતે ।। ૩૪.

તેની પરિધિ દરેક બાજુએ તેની પહોળાઈ કરતાં ત્રણગણી છે. વર્તુળના માપ પ્રમાણે ત્રિકોણના અડધા ભાગને ગણવામાં આવે છે.

ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ યોજનાનાં સમન્તતઃ। અષ્ટાભિરધિકાનિ સ્યુસ્ત્ર્યસ્રે માને પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।। ૩૪.

તેની આસપાસ ચાલીસ હજાર યોજનનું વિસ્તરણ છે અને ત્રિકોણના માપ પ્રમાણે આઠ યોજન વધુ ઉમેરાય છે.

ચતુરસ્રેણ માનેન પરિણાહઃ સમન્તતઃ। ચતુઃષષ્ટિસહસ્રાણિ યોજનાનાં વિધીયતે ।। ૩૪.

ચતુરસ્ર માપ પ્રમાણે તેની પરિધિ ચારે બાજુએ ચૌસઠ હજાર યોજન નિર્ધારિત છે.

સ પર્વતો મહાદિવ્યો દિવ્યૌષધિસમન્વિતઃ। ભુવનૈરાવૃતઃ સર્વો જાતરૂપમયૈઃ શુભૈઃ ।। ૩૪.

આ પર્વત અતિ દિવ્ય છે, સ્વર્ગીય ઔષધિઓથી ભરપુર છે. સમગ્ર પર્વત જગતોથી ઘેરાયેલો છે અને શુદ્ધ સોનાથી શોભાયમાન છે.

તત્ર દેવગણાઃ સર્વે ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ । શૈલરાજૈઃ પ્રદૃશ્યન્તે શુભાશ્ચાપ્સરસાઙ્ગણાઃ ।। ૩૪.

ત્યાં બધા દેવતાઓ, ગંધર્વ, નાગ, રાક્ષસો, પર્વતના રાજાઓ અને સુંદર અપ્સરાઓના સમૂહો જોવા મળે છે.

સ તુમેરુઃ પરિવૃતો ભુવનૈર્ભૂતભાવનઃ। ચત્વારો યસ્ય દેશા વૈ નાનાપાર્શ્વેષ્વધિષ્ઠિતાઃ ।। ૩૪.

મેરુ પર્વત જગતોથી ઘેરાયેલો અને સર્વ પ્રાણીઓનું મૂળ છે. તેના ચારેય બાજુએ અલગ અલગ પ્રદેશો સ્થપાયેલા છે.

ભદ્રાશ્વો ભરતશ્ચૈવ કેતુમાલશ્ચ પશ્ચિમઃ। ઉત્તરાઃ કુરવશ્ચૈવ કૃતપુણ્યપ્રતિશ્રયાઃ ।। ૩૪.

ભદ્રાશ્વ, ભારત, પશ્ચિમે કેતુમાલ અને ઉત્તર તરફ કુરુ—આ બધા પુણ્યવાન લોકો માટે આશ્રયસ્થાન છે.

કર્ણિકા તસ્ય પદ્મસ્ય સમન્તાત્પરિમણ્ડલા। યોજનાનાં સહસ્રાણિ નવતિઃ ષટ્ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। ચત્વારશ્ચાપ્યશીતિશ્ચ અન્તરાન્તર ધિષ્ઠિતાઃ ।। ૩૪.

તે કમળની કર્ણિકા સર્વત્ર ગોળ છે. નવ્વાણું હજાર યોજનનું તેનું માપ કહેવાયું છે અને દરેક અંતરે ચાર અને એંસી યોજન સ્થપાયેલા છે.

ત્રિશતઞ્ચ સહસ્રાણિ યોજનાનાં પ્રમાણતઃ। તસ્ય કેશરજાલાનિ વિસ્તીર્ણાનિ સમન્તતઃ ।। ૩૪.

ત્રણ લાખ યોજન તેનું માપ છે અને તેની રેશમ જેવી તંતુઓ સર્વત્ર વિસ્તરેલી છે.

શતસાહસ્રિકાયામા સાશીતિપૃથુલાયતા। ચત્વારિ તસ્ય પત્રાણિ યોજનાનાં ચતુર્દ્દિશમ્ ।। ૩૪.

તેના પાંદડા એક લાખ યોજન લાંબા અને એંસી યોજન પહોળા છે. ચાર પાંદડા ચારે દિશામાં ફેલાયેલા છે.

તત્ર યાસૌ મયા પૂર્વં કર્ણિકેત્યભિશબ્દિતા। તાં વર્ણ્યમાનામેકાગ્રાઃ સમાસેન નિબોધત ।। ૩૪.

જેને હું અગાઉ કર્ણિકા કહેલી, તેની સંક્ષિપ્ત અને એકાગ્ર વર્ણના હવે સાંભળો.

શતાશ્રિમેનં મેનેઽત્રિઃ સહસ્રાશ્રિમૃષિર્ભૃગુઃ। અષ્ટાશ્રિમેનં સાવર્ણિશ્ચતુરસ્રન્તુ ભાગુરિઃ ।। ૩૪.

અત્રિએ તેને સો કિરણોવાળું માન્યું, ભૃગુએ હજાર કિરણોવાળું, સાવર્ણીએ આઠ કિરણોવાળું અને ભાગુરીએ ચાર કિરણોવાળું ગણ્યું.

વાર્ષાયણિસ્તુ સામુદ્રં શરાવઞ્ચૈવ ગાલવઃ। ઊર્દ્ધ્વવેણીકૃતં ગાર્ગ્યઃ ક્રોષ્ટકિઃ પરિમણ્ડલમ્ ।। ૩૪.

વાર્ષાયણે તેને સમુદ્ર જેવું માન્યું, ગાલવે વાટકી જેવું, ગાર્ગ્યે સીધા વણાયેલા વાળ જેવું અને ક્રોષ્ટકીએ ગોળ માન્યું.

યદ્યદ્યસ્ય હિ યત્પાર્શ્ચ પર્વતાધિપતેર્ઋષિઃ। તત્તદેવાસ્ય વેદાસૌ બ્રહ્મૈનં વેદ કૃત્સ્નશઃ ।। ૩૪.

જે પર્વતના જે ભાગને જે ઋષિ જાણે છે, તે જ તેનું સાચું જ્ઞાન છે. એ રીતે તે ઋષિ વેદ અને બ્રહ્મને સંપૂર્ણ જાણે છે.

મણિરત્નમયં ચિત્રં નાનાવર્ણપ્રભાયુતમ્। અનેકવર્ણનિચયં સૌવર્ણમરુણપ્રભમ્ ।। ૩૪.

તે પર્વત મણિ અને રત્નોથી શોભાયમાન છે, અનેક રંગોની કિરણોથી ઉજવાયેલો છે. તેમાં અનેક રંગોનો સમૂહ છે, સુવર્ણ અને લાલિમા ધરાવતો છે.