વાયુપુરાણમ્

સમ્પાતવિષમૈસ્તૈસ્તુ પર્વ્વતૈરાવૃતાનિ ચ। સન્તતાનિ નદીભેદૈરગમ્યાનિ પરસ્પરમ્। વસન્તિ તેષુ સત્વાનિ નાના જાતીનિ ભાગશઃ ।। ૩૪.

આ પ્રદેશો પર્વતો દ્વારા ઘેરાયેલા છે, જે અસમાન અને એકબીજાને પાર કરવું મુશ્કેલ છે. સતત વહેતી નદીઓથી વિભાજિત હોવાથી એક પ્રદેશમાંથી બીજામાં જવું અશક્ય છે. તેમાં વિવિધ જાતિના જીવાત્માઓ પોતાના ભાગમાં વસે છે.

ઇદં હૈમવતં વર્ષં ભારતં નામ વિશ્રુતમ્। હેમકૂટં પરં તસ્માન્નામ્ના કિમ્પુરુષં સ્મૃતમ્ ।। ૩૪.

આ હિમવંત પ્રદેશ છે, જેને ભારત નામે પ્રસિદ્ધ છે. હેમકૂટથી પરે કિમ્પુરુષ નામનું પ્રદેશ છે.

નૈષધં હેમકૂટન્તુ હરિવર્ષં તદુચ્યતે। હરિવર્ષાત્પરઞ્ચૈવ મેરોશ્ચ તદિલાવૃતમ્ ।। ૩૪.

નિષધ અને હેમકૂટ વચ્ચે હરિવર્ષ પ્રદેશ છે; હરિવર્ષ અને મેરુથી પરે ઇલાવૃત છે.

ઇલાવૃતપરં નીલં રમ્યકં નામ વિશ્રુતમ્। રમ્યાત્પરતરં શ્વેતં વિશ્રુતન્તદ્ધિરણ્મયમ્। હિરણ્મયાત્પરઞ્ચાપિ શ્રૃઙ્ગવાંસ્તુ કુરુસ્મૃતમ્ ।। ૩૪.

ઇલાવૃત પછી નીલ પર્વત આવે છે, પછી પ્રસિદ્ધ રમ્યક પ્રદેશ છે; રમ્યકથી પણ ઉત્તમ છે શ્વેત પ્રદેશ, અને શ્વેતથી આગળ હિરણ્મય છે; હિરણ્મયથી પણ આગળ શ્રૃંગવાન પર્વત છે, જેને કુરુ તરીકે ઓળખાય છે.

ધનુઃસંસ્થે ચ વિજ્ઞેયે દ્વે વર્ષે દક્ષિણોત્તરે। દીર્ઘાણિ તત્ર ચત્વારિ મધ્યમન્તદિલાવૃતમ્ ।। ૩૪.

ધનુષાકારમાં બે પ્રદેશો છે, દક્ષિણ અને ઉત્તર; ત્યાં ચાર લાંબા પ્રદેશો છે, અને ઇલાવૃત એના મધ્યમાં આવેલો છે.

અર્વાક્ ચ નિષધસ્યાથ વેદ્યર્દ્ધં દક્ષિણં સ્મૃતમ્। પરં નીલવતો યચ્ચ વેદ્યર્દ્ધન્તુ તદુત્તરમ્। વેદ્યર્દ્ધં દક્ષિણે ત્રીણિ વર્ષાણિ ત્રીણિ ચોત્તરે ।। ૩૪.

નિષધ પર્વતની આ બાજુએ અર્ધે વેદિ દક્ષિણ ગણાય છે; નીલ પર્વતની પેલી બાજુએ અર્ધે વેદિ ઉત્તર ગણાય છે; દક્ષિણ બાજુએ ત્રણ પ્રદેશો છે અને ઉત્તર બાજુએ પણ ત્રણ પ્રદેશો છે.

તયોર્મધ્યે તુ વિજ્ઞેયં મેરુમધ્યમિલાવૃતમ્। દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ તુ ।। ૩૪.

આ બંને વચ્ચે, મેરુ પર્વતના મધ્યમાં ઇલાવૃત પ્રદેશ છે, જે નીલના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તર ભાગે આવેલો છે.

ઉદગાયતો મહાશૈલો માલ્યવાન્ નામ પર્વ્વતઃ। યોજનાનાં સહસ્રોરુરાનીલનિષધાયતઃ। આયામતશ્વતુસ્ત્રિશત્સહસ્રાણિ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૩૪.

ઉત્તર તરફ મહાન પર્વત માળ્યવાન ઊભો છે, જે નીલ અને નિષધ વચ્ચે હજાર યોજન જેટલો પહોળો છે અને તેની લંબાઈ ત્રીસ હજાર યોજન છે એવું કહેવાય છે.

તસ્ય પ્રતીચ્યાં વિજ્ઞેયઃ પર્વતો ગન્ધમાદનઃ। આયામાદથ વિસ્તારાન્ માલ્યવાનિતિ વિશ્રુતઃ ।। ૩૪.

માળ્યવાન પર્વતના પશ્ચિમે ગંધમાદન પર્વત છે; માળ્યવાન પર્વત તેની લંબાઈ અને પહોળાઈ બંનેમાં પ્રસિદ્ધ છે.

પરિમણ્ડલયોર્મધ્યે મેરુરુત્તમપર્વતઃ । ચતુર્વર્ણઃ સુસૌવર્ણશ્ચતુરસ્રઃ સમુચ્છ્રિતઃ। અવ્યક્તા ધાતવઃ સર્વ્વે સમુત્પન્ના જલાદયઃ ।। ૩૪.

બે વર્તુળ વચ્ચે મેરુ પર્વત ઊભો છે, જે સર્વોચ્ચ છે, ચાર રંગોવાળો, સુવર્ણમય, ચોરસ અને ઊંચો છે; એમાંથી જ પાણી અને અન્ય સૌકોષિક તત્વો ઉત્પન્ન થાય છે.

અવ્યક્તાત્ પૃથિવી પદ્મં મેરુપર્વતકર્ણિકમ્। ચતુષ્પથં સમુત્પન્નં વ્યક્તં પઞ્ચગુણં મહત્ ।। ૩૪.

અવ્યક્તમાંથી પૃથ્વી કમળરૂપે ઉત્પન્ન થઈ, જેમાં મેરુ પર્વત કર્ણિકા છે; એમાંથી ચાર માર્ગો ઉત્પન્ન થયા, જે સ્પષ્ટ, મહાન અને પાંચ ગુણોથી યુક્ત છે.

તતઃ સર્વ્વાઃ સમુત્પન્ના વૃત્તયો દ્વિજસત્તમાઃ। નૈકકલ્પાર્જિતૈઃ પુણ્યૌર્વે વિધૈઃ પ્રાગુપાર્જિતૈઃ ।। ૩૪.

એમાંથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, સર્વે સર્જનચક્રો ઉત્પન્ન થયા, અનેક કલ્પોમાં એકત્રિત થયેલા પુણ્યફળોથી.

કૃતાત્મભિર્વિનીતાત્મા મહાત્મા પુરુષોત્તમઃ। મહાદેવો મહાયોગી જગજ્જ્યેષ્ઠો મહેશ્વરઃ । સર્વલોકગતોઽનન્તો હ્યમૂર્તિત્વાદજાયત ।। ૩૪.

જેઓએ આત્માને સિદ્ધ અને વિનયી બનાવ્યા છે, એવા મહાત્મા, સર્વોત્તમ પુરુષ, મહાદેવ, મહાયોગી, જગતના પ્રથમ, મહેશ્વર, સર્વત્ર વ્યાપક અને અનંત, નિરૂપમ સ્વરૂપે જન્મ્યા.

ન તસ્ય પ્રાકૃતી મૂર્ત્તિર્માંસમેદોઽસ્થિસમ્ભવા । યોગાચ્ચૈવેશ્વરત્વાચ્ચ સર્વ્વાત્માગત એવ સઃ ।। ૩૪.

તેમનું સ્વરૂપ પ્રાકૃતિક નથી, એ માંસ, ચરબી કે હાડકાંથી બનેલું નથી; યોગ અને ઈશ્વરત્વથી તેઓ સર્વ આત્મામાં વ્યાપક છે.

તન્નિમિત્તં સમુત્પન્નં લોકપદ્મં સનાતનમ્। કલ્પશેષસ્ય તસ્યાદૌ કાલસ્ય ગતિરીદૃશી ।। ૩૪.

તેમના હેતુ માટે શાશ્વત લોકકમળ ઉત્પન્ન થયું; કલ્પના અંતે, સમયની ગતિ આવી જ હોય છે.

તસ્મિન્ પદ્મે સમુત્પન્નો દેવદેવશ્ચતુર્મુખઃ। પ્રજાપતિપતિર્બ્રહ્મા ઈશાનો જગતઃ પ્રભુઃ ।। ૩૪.

એ કમળ પર દેવોના દેવ, ચતુર્મુખ બ્રહ્મા, પ્રજાપતિના સ્વામી અને જગતના પ્રભુ જન્મ્યા.

તસ્ય બીજાનિ સર્ગો હિ પુષ્કરસ્ય યથાર્થવત્। કૃત્સ્નઃ પ્રજાનિસર્ગેણ વિસ્તરેણેહ કથ્યતે ।। ૩૪.

જેમ કમળના બીજથી કમળ ફલે છે, તેમ બ્રહ્માના બીજથી સર્જન થયું; સમગ્ર પ્રજાસર્જન અહીં વિગતે વર્ણવાયું છે.

યદબ્જં વૈષ્ણવં કાર્ય્યં તતસ્તન્નાભિતોઽભવત્। પદ્માકારા સમુત્પન્ના પૃથિવી સવનદ્રુમા ।। ૩૪.

એ કમળ, જે વિષ્ણુનું કાર્ય છે, તેમના નાભિમાંથી ઉત્પન્ન થયું; એમાંથી પૃથ્વી કમળરૂપે, વન અને વૃક્ષો સાથે પ્રગટ થઈ.

તદસ્ય લોકપદ્મસ્ય વિસ્તરેણ પ્રકાશિતમ્। વર્ણમાનં વિભાગેન ક્રમશઃ શ્રૃણુત દ્વિજાઃ ।। ૩૪.

આ રીતે લોકકમળનું વિસ્તરણ વર્ણવાયું છે; હવે, હે દ્વિજગણો, એના વિભાગો અને માપ ક્રમશઃ સાંભળો.

મહાદ્વીપાસ્તુ વિખ્યાતાશ્ચત્વારઃ પત્રસંસ્થિતાઃ। તતઃ કર્ણિકસંસ્થાનો મેરુર્નામ મહાબલઃ ।। ૩૪.

મહાદ્વીપો ચાર છે, જે પાંદડાની જેમ સ્થિત છે; તેમના મધ્યમાં મેરુ પર્વત છે, જે કર્ણિકા જેવો અને અત્યંત શક્તિશાળી છે.

નાનાવર્ણેષુ પાર્શ્વેષુ પૂર્વતઃ શ્વેત ઉચ્યતે। પીતન્તુ દક્ષિણં તસ્ય શૃઙ્ગં કૃષ્ણં તથાપરમ્ ।। ૩૪.

મેરુના વિવિધ રંગના ભાગોમાં, પૂર્વ બાજુએ શ્વેત પર્વત છે; દક્ષિણ બાજુએ પીળો શિખર છે અને બીજું કાળું શિખર પણ છે.

ઉત્તરં તસ્ય રક્તં વૈ શોભિવર્ણસમન્વિતમ્। મેરુસ્તુ શોભતે શુભ્રો રાજવત્સ તુ ધિષ્ઠિતઃ ।। ૩૪.

તેના ઉત્તર તરફ લાલ રંગનું પ્રદેશ છે, જે સુંદર તેજથી ભરેલું છે. મેરુ પર્વત શ્વેત અને તેજસ્વી છે, રાજાના વાછરડા જેવો સ્થિર છે.

તરુણાદિત્યવર્ણાભો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ। ચતુરશીતિસાહસ્ર ઉત્સેધેન પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૩૪.

તે પર્વતનું રૂપ ઉગતા સૂર્ય જેવું છે, ધૂમરહિત અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવે છે. તેની ઊંચાઈ ચોર્યાસી હજાર જેટલી કહેવાય છે.

પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્વિસ્તૃતસ્તાવદેવ તુ । સ શરાવસ્થિતઃ પૂર્વં દ્વાત્રિંશન્મૂર્ધ્નિ વિસ્તૃતઃ ।। ૩૪.

તે પર્વત નીચેના ભાગમાં સોળ એકમ સુધી અને ઉપર પણ એટલાં જ વિસ્તરેલો છે. પહેલાં તે વાટકી જેવો હતો અને તેની ટોચની પહોળાઈ બત્રીસ છે.

વિસ્તારાત્ ત્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહઃ સમન્તતઃ। મણ્ડલેન પ્રમાણેન ત્ર્યસ્રેઽર્દ્ધન્તુ તદિષ્યતે ।। ૩૪.

તેની પરિધિ દરેક બાજુએ તેની પહોળાઈ કરતાં ત્રણગણી છે. વર્તુળના માપ પ્રમાણે ત્રિકોણના અડધા ભાગને ગણવામાં આવે છે.

ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ યોજનાનાં સમન્તતઃ। અષ્ટાભિરધિકાનિ સ્યુસ્ત્ર્યસ્રે માને પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।। ૩૪.

તેની આસપાસ ચાલીસ હજાર યોજનનું વિસ્તરણ છે અને ત્રિકોણના માપ પ્રમાણે આઠ યોજન વધુ ઉમેરાય છે.

ચતુરસ્રેણ માનેન પરિણાહઃ સમન્તતઃ। ચતુઃષષ્ટિસહસ્રાણિ યોજનાનાં વિધીયતે ।। ૩૪.

ચતુરસ્ર માપ પ્રમાણે તેની પરિધિ ચારે બાજુએ ચૌસઠ હજાર યોજન નિર્ધારિત છે.

સ પર્વતો મહાદિવ્યો દિવ્યૌષધિસમન્વિતઃ। ભુવનૈરાવૃતઃ સર્વો જાતરૂપમયૈઃ શુભૈઃ ।। ૩૪.

આ પર્વત અતિ દિવ્ય છે, સ્વર્ગીય ઔષધિઓથી ભરપુર છે. સમગ્ર પર્વત જગતોથી ઘેરાયેલો છે અને શુદ્ધ સોનાથી શોભાયમાન છે.

તત્ર દેવગણાઃ સર્વે ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ । શૈલરાજૈઃ પ્રદૃશ્યન્તે શુભાશ્ચાપ્સરસાઙ્ગણાઃ ।। ૩૪.

ત્યાં બધા દેવતાઓ, ગંધર્વ, નાગ, રાક્ષસો, પર્વતના રાજાઓ અને સુંદર અપ્સરાઓના સમૂહો જોવા મળે છે.