વાયુપુરાણમ્

પૂર્વ્વતઃ શ્વેતવર્ણોઽસૌ બ્રહ્મણ્યસ્તસ્ય તેન તત્। પીતશ્ચ દક્ષિણેનાસૌ તેન વૈશ્યત્વમિષ્યતે ।। ૩૪.

મેરુના પૂર્વ બાજુએ સફેદ રંગ છે, તેથી તેને બ્રાહ્મણ માનવામાં આવે છે. દક્ષિણ બાજુએ પીળો રંગ છે, તેથી તેને વૈશ્ય ગણવામાં આવે છે.

ભૃઙ્ગપત્રનિભશ્વાસૌ પક્ષ્વિમેન મહાબલઃ। તેનાસ્ય શૂદ્રતા દૃષ્ટા મેરોર્નાનાર્થકારણાત્ ।। ૩૪.

પશ્ચિમ બાજુએ મેરુ પર્વત ભમરોના પાંખ જેવો કાળો દેખાય છે, તેથી તેને શૂદ્ર માનવામાં આવે છે; મેરુના વિવિધ કારણોસર આવું કહેવાય છે.

પાર્શ્વમુત્તરતસ્તસ્ય રક્તવર્ણં સ્વભાવતઃ। તેનાસ્ય ક્ષત્રતા ચસ્યાદિતિ વર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ। વ્યક્તઃ સ્વભાવતઃ પ્રોક્તો વર્ણતઃ પરિમાણતઃ ।। ૩૪.

ઉત્તર બાજુએ મેરુ પર્વત સ્વાભાવિક રીતે લાલ રંગનો છે, તેથી તેને ક્ષત્રિય ગણવામાં આવે છે. આ રીતે પર્વતના રંગો અને માપ પ્રમાણે વર્ણન કરવામાં આવ્યા છે.

નીલશ્ચ વૈઢૂર્ય્યમયઃ શ્વેતશ્રૃઙ્ગો હિરણ્મયઃ। મયૂરબર્હવર્ણસ્તુ શાતકૌમ્ભસ્તુ શ્રૃઙ્ગવાન્ ।। ૩૪.

નીલ પર્વત વૈડૂર્યમણિથી બનેલો છે, તેના શિખરો સફેદ અને સોનાના છે. શ્વેત પર્વત મોરના પાંખ જેવો રંગ ધરાવે છે અને શ્રૃંગવાન પર્વત સોનાની જેમ તેજસ્વી છે.

એતે પર્વ્વતરાજાનઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ। તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો નવસાહસ્ર ઉચ્યતે ।। ૩૪.

આ બધા પર્વત રાજાઓ સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા વસવાટ કરાયેલા છે. તેમના વચ્ચેનું અંતર નવ હજાર યોજન કહેવાય છે.

મધ્યે ત્વિલાવૃતં યસ્તુ મહામેરોઃ સમન્તતઃ। નવૈવ તુ સહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ પર્વ્વતસ્તુ સઃ। મધ્યે તસ્ય મહામેરોર્નિર્ધૂમ ઇવ પાવકઃ ।। ૩૪.

મહામેરુના ચારેય બાજુએ મધ્યમાં ઇલાવૃત છે; એ પર્વત નવ હજાર યોજન પહોળો છે અને તેના મધ્યમાં મેરુ ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો તેજસ્વી છે.

વેદ્યર્દ્ધં દક્ષિણં મેરોરુત્તરાર્દ્ધં તથોત્તરમ્। વર્ષાણિ યાનિ સપ્તાત્ર તેષાં યે વર્ષપર્વ્વતાઃ। દ્વે દ્વે સહસ્રે વિસ્તીર્ણા યોજનાનિ સમુચ્છ્રયાત્ ।। ૩૪.

મેરુના દક્ષિણ ભાગને વેદ્ય કહે છે અને ઉત્તર ભાગને પણ એ જ નામ છે. અહીંના સાત પ્રદેશો અને તેમના પર્વતો બે હજાર યોજન પહોળાઈ અને ઊંચાઈ ધરાવે છે.

જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્તેષામાયામ ઉચ્યતે। યોજનાનાં સહસ્રાણિ શતે દ્વે મધ્યમૌ ગિરી ।। ૩૪.

જંબૂદ્વીપની પહોળાઈ પ્રમાણે તેમના લંબાઈનું માપ કહેવાય છે; બે મધ્યવર્તી પર્વતોની લંબાઈ બે લાખ યોજન છે.

નીલશ્ચ નિષધશ્ચૈવ તાભ્યાં હીનાસ્તુ યેઽપરે। શ્વેતશ્ચ હેમકૂટશ્ચ હિમવાન્ શ્રૃઙ્ગવાંશ્ચ યઃ ।। ૩૪.

નીલ અને નિષધ એ બે મધ્યના પર્વતો છે; જે પર્વતો એથી નાના છે, તે છે: શ્વેત, હેમકૂટ, હિમવંત અને શ્રૃંગવાન.

નવતિર્દ્વીવશીતિર્દ્વૌ સહસ્રાણ્યાયતાસ્તુ યે । તેષાં મધ્યે જનપદાસ્તાનિ વર્ષાણિ સપ્ત વૈ ।। ૩૪.

જે પર્વતોની લંબાઈ બાવન હજાર યોજન છે, તેમના વચ્ચે વસવાટ કરો છો પ્રદેશો છે, જે સાત પ્રદેશો કહેવાય છે.

સમ્પાતવિષમૈસ્તૈસ્તુ પર્વ્વતૈરાવૃતાનિ ચ। સન્તતાનિ નદીભેદૈરગમ્યાનિ પરસ્પરમ્। વસન્તિ તેષુ સત્વાનિ નાના જાતીનિ ભાગશઃ ।। ૩૪.

આ પ્રદેશો પર્વતો દ્વારા ઘેરાયેલા છે, જે અસમાન અને એકબીજાને પાર કરવું મુશ્કેલ છે. સતત વહેતી નદીઓથી વિભાજિત હોવાથી એક પ્રદેશમાંથી બીજામાં જવું અશક્ય છે. તેમાં વિવિધ જાતિના જીવાત્માઓ પોતાના ભાગમાં વસે છે.

ઇદં હૈમવતં વર્ષં ભારતં નામ વિશ્રુતમ્। હેમકૂટં પરં તસ્માન્નામ્ના કિમ્પુરુષં સ્મૃતમ્ ।। ૩૪.

આ હિમવંત પ્રદેશ છે, જેને ભારત નામે પ્રસિદ્ધ છે. હેમકૂટથી પરે કિમ્પુરુષ નામનું પ્રદેશ છે.

નૈષધં હેમકૂટન્તુ હરિવર્ષં તદુચ્યતે। હરિવર્ષાત્પરઞ્ચૈવ મેરોશ્ચ તદિલાવૃતમ્ ।। ૩૪.

નિષધ અને હેમકૂટ વચ્ચે હરિવર્ષ પ્રદેશ છે; હરિવર્ષ અને મેરુથી પરે ઇલાવૃત છે.

ઇલાવૃતપરં નીલં રમ્યકં નામ વિશ્રુતમ્। રમ્યાત્પરતરં શ્વેતં વિશ્રુતન્તદ્ધિરણ્મયમ્। હિરણ્મયાત્પરઞ્ચાપિ શ્રૃઙ્ગવાંસ્તુ કુરુસ્મૃતમ્ ।। ૩૪.

ઇલાવૃત પછી નીલ પર્વત આવે છે, પછી પ્રસિદ્ધ રમ્યક પ્રદેશ છે; રમ્યકથી પણ ઉત્તમ છે શ્વેત પ્રદેશ, અને શ્વેતથી આગળ હિરણ્મય છે; હિરણ્મયથી પણ આગળ શ્રૃંગવાન પર્વત છે, જેને કુરુ તરીકે ઓળખાય છે.

ધનુઃસંસ્થે ચ વિજ્ઞેયે દ્વે વર્ષે દક્ષિણોત્તરે। દીર્ઘાણિ તત્ર ચત્વારિ મધ્યમન્તદિલાવૃતમ્ ।। ૩૪.

ધનુષાકારમાં બે પ્રદેશો છે, દક્ષિણ અને ઉત્તર; ત્યાં ચાર લાંબા પ્રદેશો છે, અને ઇલાવૃત એના મધ્યમાં આવેલો છે.

અર્વાક્ ચ નિષધસ્યાથ વેદ્યર્દ્ધં દક્ષિણં સ્મૃતમ્। પરં નીલવતો યચ્ચ વેદ્યર્દ્ધન્તુ તદુત્તરમ્। વેદ્યર્દ્ધં દક્ષિણે ત્રીણિ વર્ષાણિ ત્રીણિ ચોત્તરે ।। ૩૪.

નિષધ પર્વતની આ બાજુએ અર્ધે વેદિ દક્ષિણ ગણાય છે; નીલ પર્વતની પેલી બાજુએ અર્ધે વેદિ ઉત્તર ગણાય છે; દક્ષિણ બાજુએ ત્રણ પ્રદેશો છે અને ઉત્તર બાજુએ પણ ત્રણ પ્રદેશો છે.

તયોર્મધ્યે તુ વિજ્ઞેયં મેરુમધ્યમિલાવૃતમ્। દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ તુ ।। ૩૪.

આ બંને વચ્ચે, મેરુ પર્વતના મધ્યમાં ઇલાવૃત પ્રદેશ છે, જે નીલના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તર ભાગે આવેલો છે.

ઉદગાયતો મહાશૈલો માલ્યવાન્ નામ પર્વ્વતઃ। યોજનાનાં સહસ્રોરુરાનીલનિષધાયતઃ। આયામતશ્વતુસ્ત્રિશત્સહસ્રાણિ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૩૪.

ઉત્તર તરફ મહાન પર્વત માળ્યવાન ઊભો છે, જે નીલ અને નિષધ વચ્ચે હજાર યોજન જેટલો પહોળો છે અને તેની લંબાઈ ત્રીસ હજાર યોજન છે એવું કહેવાય છે.

તસ્ય પ્રતીચ્યાં વિજ્ઞેયઃ પર્વતો ગન્ધમાદનઃ। આયામાદથ વિસ્તારાન્ માલ્યવાનિતિ વિશ્રુતઃ ।। ૩૪.

માળ્યવાન પર્વતના પશ્ચિમે ગંધમાદન પર્વત છે; માળ્યવાન પર્વત તેની લંબાઈ અને પહોળાઈ બંનેમાં પ્રસિદ્ધ છે.

પરિમણ્ડલયોર્મધ્યે મેરુરુત્તમપર્વતઃ । ચતુર્વર્ણઃ સુસૌવર્ણશ્ચતુરસ્રઃ સમુચ્છ્રિતઃ। અવ્યક્તા ધાતવઃ સર્વ્વે સમુત્પન્ના જલાદયઃ ।। ૩૪.

બે વર્તુળ વચ્ચે મેરુ પર્વત ઊભો છે, જે સર્વોચ્ચ છે, ચાર રંગોવાળો, સુવર્ણમય, ચોરસ અને ઊંચો છે; એમાંથી જ પાણી અને અન્ય સૌકોષિક તત્વો ઉત્પન્ન થાય છે.

અવ્યક્તાત્ પૃથિવી પદ્મં મેરુપર્વતકર્ણિકમ્। ચતુષ્પથં સમુત્પન્નં વ્યક્તં પઞ્ચગુણં મહત્ ।। ૩૪.

અવ્યક્તમાંથી પૃથ્વી કમળરૂપે ઉત્પન્ન થઈ, જેમાં મેરુ પર્વત કર્ણિકા છે; એમાંથી ચાર માર્ગો ઉત્પન્ન થયા, જે સ્પષ્ટ, મહાન અને પાંચ ગુણોથી યુક્ત છે.

તતઃ સર્વ્વાઃ સમુત્પન્ના વૃત્તયો દ્વિજસત્તમાઃ। નૈકકલ્પાર્જિતૈઃ પુણ્યૌર્વે વિધૈઃ પ્રાગુપાર્જિતૈઃ ।। ૩૪.

એમાંથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, સર્વે સર્જનચક્રો ઉત્પન્ન થયા, અનેક કલ્પોમાં એકત્રિત થયેલા પુણ્યફળોથી.

કૃતાત્મભિર્વિનીતાત્મા મહાત્મા પુરુષોત્તમઃ। મહાદેવો મહાયોગી જગજ્જ્યેષ્ઠો મહેશ્વરઃ । સર્વલોકગતોઽનન્તો હ્યમૂર્તિત્વાદજાયત ।। ૩૪.

જેઓએ આત્માને સિદ્ધ અને વિનયી બનાવ્યા છે, એવા મહાત્મા, સર્વોત્તમ પુરુષ, મહાદેવ, મહાયોગી, જગતના પ્રથમ, મહેશ્વર, સર્વત્ર વ્યાપક અને અનંત, નિરૂપમ સ્વરૂપે જન્મ્યા.

ન તસ્ય પ્રાકૃતી મૂર્ત્તિર્માંસમેદોઽસ્થિસમ્ભવા । યોગાચ્ચૈવેશ્વરત્વાચ્ચ સર્વ્વાત્માગત એવ સઃ ।। ૩૪.

તેમનું સ્વરૂપ પ્રાકૃતિક નથી, એ માંસ, ચરબી કે હાડકાંથી બનેલું નથી; યોગ અને ઈશ્વરત્વથી તેઓ સર્વ આત્મામાં વ્યાપક છે.

તન્નિમિત્તં સમુત્પન્નં લોકપદ્મં સનાતનમ્। કલ્પશેષસ્ય તસ્યાદૌ કાલસ્ય ગતિરીદૃશી ।। ૩૪.

તેમના હેતુ માટે શાશ્વત લોકકમળ ઉત્પન્ન થયું; કલ્પના અંતે, સમયની ગતિ આવી જ હોય છે.

તસ્મિન્ પદ્મે સમુત્પન્નો દેવદેવશ્ચતુર્મુખઃ। પ્રજાપતિપતિર્બ્રહ્મા ઈશાનો જગતઃ પ્રભુઃ ।। ૩૪.

એ કમળ પર દેવોના દેવ, ચતુર્મુખ બ્રહ્મા, પ્રજાપતિના સ્વામી અને જગતના પ્રભુ જન્મ્યા.

તસ્ય બીજાનિ સર્ગો હિ પુષ્કરસ્ય યથાર્થવત્। કૃત્સ્નઃ પ્રજાનિસર્ગેણ વિસ્તરેણેહ કથ્યતે ।। ૩૪.

જેમ કમળના બીજથી કમળ ફલે છે, તેમ બ્રહ્માના બીજથી સર્જન થયું; સમગ્ર પ્રજાસર્જન અહીં વિગતે વર્ણવાયું છે.

યદબ્જં વૈષ્ણવં કાર્ય્યં તતસ્તન્નાભિતોઽભવત્। પદ્માકારા સમુત્પન્ના પૃથિવી સવનદ્રુમા ।। ૩૪.

એ કમળ, જે વિષ્ણુનું કાર્ય છે, તેમના નાભિમાંથી ઉત્પન્ન થયું; એમાંથી પૃથ્વી કમળરૂપે, વન અને વૃક્ષો સાથે પ્રગટ થઈ.

તદસ્ય લોકપદ્મસ્ય વિસ્તરેણ પ્રકાશિતમ્। વર્ણમાનં વિભાગેન ક્રમશઃ શ્રૃણુત દ્વિજાઃ ।। ૩૪.

આ રીતે લોકકમળનું વિસ્તરણ વર્ણવાયું છે; હવે, હે દ્વિજગણો, એના વિભાગો અને માપ ક્રમશઃ સાંભળો.