વાયુપુરાણમ્

તેષાં વંશપ્રકૂતૈસ્તુ ભુક્તેયં ભારતી ધરા। કૃતત્રેતાદિયુક્તાનિ યુગાખ્યાન્યેકસપ્તતિઃ ।। ૩૩.

આ વંશના વંશજોએ આ ભારતભૂમિ ભોગવી છે; એકાવન યુગો, જેમને કૃત, ત્રેતા વગેરે નામ છે, વીતી ગયા છે.

યેઽતીતાસ્તૈર્યુગૈઃ સાર્દ્ધં રાજાનસ્તે તદન્વયાઃ। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વં શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૩૩.

જે રાજાઓ અને તેમના વંશજોએ એ યુગો સાથે પસાર કર્યા, તેઓ સ્વાયંભુવ અંતરે પહેલાં સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં હતા.

એષ સ્વાયમ્ભુવઃ સર્ગો યેનેદં પૂરિતં જગત્। ઋષિભિર્દૈવતૈશ્ચાપિ પિતૃગન્ધર્વરાક્ષસૈઃ ।। ૩૩.

આ સ્વાયંભુવ સર્જન છે, જેના દ્વારા જગત ઋષિઓ, દેવતાઓ, પિતૃઓ, ગંધર્વો અને રાક્ષસો વડે ભરાઈ ગયું.

યક્ષભૂતપિશાચૈશ્ચ મનુષ્યમૃગપક્ષિભિઃ । તૈષાં સૃષ્ટિરિયં લોકે યુગૈઃ સહ વિવર્ત્તતે ।। ૩૩.

યક્ષ, ભૂત, પિશાચ, મનુષ્ય, પશુ અને પક્ષીઓથી પણ; તેમની સર્જના આ લોકમાં યુગો સાથે બદલાય છે.

એવં પ્રજાસન્નિવેશં શ્રુત્વા ચ ઋષિપુઙ્ગવઃ। પપ્રચ્છ નિપુણઃ સૂતં પૃથિવ્યાયામ વિસ્તરૌ ।। ૩૪.

આ રીતે પ્રજાઓની વ્યવસ્થા સાંભળીને મહાન ઋષિએ કુશળતાપૂર્વક સૂતને પૃથ્વીનું વિસ્તરણ અને પહોળાઈ વિશે પૂછ્યું.

કતિ દ્વીપાઃ સમુદ્રા વા પર્વતાશ્ચ કતિ પ્રભોઃ। કિયન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ કાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૪.

કેટલા દ્વીપો અને સમુદ્રો છે, અને કેટલા પર્વતો છે, હે પ્રભુ? તેમાં કેટલા પ્રદેશો છે અને કઈ નદીઓ જાણીતી છે?

મહાભૂતપ્રમાણઞ્ચ લોકા લોકૌ તથૈવ ચ। પર્યાયપારિમાણ્યઞ્ચ ગતિશ્ચન્દ્રાર્કયોસ્તથા। એતત્ પ્રબ્રૂહિ નઃ સર્વં વિસ્તરેણ યથા તથા ।। ૩૪.

મહાભૂતોનું માપ, લોક અને લોકાલોકનું પણ; તેમનું પર્યાયે માપ અને ચંદ્રસૂર્યની ગતિ શું છે? આ બધું અમને વિગતે કહો.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પૃથિવ્યાયામવિસ્તરમ્। સઙ્ખ્યાશ્ચૈવ સમુદ્રાણાં દ્વીપાનાઞ્ચૈવ વિસ્તરમ્ ।। ૩૪.

હવે હું પૃથ્વીનું વિસ્તરણ અને સમુદ્રોની સંખ્યા તથા દ્વીપોનું વિસ્તરણ કહું છું.

યાવન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ યાઃ સ્મૃતાઃ। મહાભૂતપ્રમાણઞ્ચ લોકાલોકૌ તથૈવ ચ। પર્યાયપારિમાણ્યઞ્ચ ગતિશ્ચન્દ્રાર્કયોસ્તથા ।। ૩૪.

કેટલા પ્રદેશો છે અને તેમાં કઈ નદીઓ જાણીતી છે; મહાભૂતોનું માપ, લોક અને લોકાલોકનું પણ; તેમનું પર્યાયે માપ અને ચંદ્રસૂર્યની ગતિ.

દ્વીપભેદસહસ્રાણિ સપ્તસ્વન્તર્ગતાનિ વૈ। ન શક્યન્તે પ્રમાણેન વક્તું વર્ષશતૈરપિ ।। ૩૪.

સાત દ્વીપોમાં રહેલા હજારો વિભાગોનું વર્ણન તો સૈંકડો વર્ષો સુધી પણ શક્ય નથી.

સપ્તદ્વીપન્તુ વક્ષ્યામિ ચન્દ્રાદિત્યગ્રહૈઃ સહ। યેષાં મનુષ્યાસ્તર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે ।। ૩૪.

હું સાત દ્વીપોનું વર્ણન કરું છું, ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહો સાથે, જેમનું માપ મનુષ્યો તર્કથી નક્કી કરે છે.

અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્તર્કેણ ભાવયેત્। પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યચ્ચ તન્નિત્યઞ્ચ પ્રજક્ષ્યતે ।। ૩૪.

જે વસ્તુઓ કલ્પનાથી પર છે, તેને તર્કથી સમજવી નહીં; જે પ્રકૃતિથી પર અને શાશ્વત છે, તે પણ જણાવવામાં આવશે.

નવવર્ષં પ્રવક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપં યથા તથા । વિસ્તરાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનૈસ્તન્નિબોધત ।। ૩૪.

હું જંબૂદ્વીપના નવ પ્રદેશોનું વિગતે વર્ણન કરું છું, તેમનું વિસ્તરણ અને પરિધિ કેટલાં યોજન છે, તે પણ સાંભળો.

શતમેકં સહસ્રાણાં યોજનાનાં પ્રમાણતઃ। નાનાજનપદાકીર્ણૈઃ પુરૈશ્ચ વિવિધૈઃ શુભૈઃ ।। ૩૪.

માપ એક લાખ યોજન છે, જે વિવિધ જાતિના લોકો અને સુંદર શહેરોથી શોભાયમાન છે.

સિદ્ધચારણગન્ધર્વપર્વતૈરુપશોભિતમ્। સર્વધાતુનિબદ્ધૈશ્ચ શિલાજાલસમુદ્ભવૈઃ । પર્વતપ્રભવાભિશ્ચ નદીભિઃ પર્વતૈસ્તથા ।। ૩૪.

તે સિદ્ધ, ચારણ, ગંધર્વ અને પર્વતોથી શોભાયમાન છે; તેમાં સર્વધાતુના પથ્થરો અને પર્વતોમાંથી ઉદ્ભવેલી નદીઓ પણ છે.

જમ્બૂદ્વીપઃ પૃથુઃ શ્રીમાન્ સર્વ્વતઃ પરિવારિતઃ। નવભિશ્ચાવૃતઃ સર્વ્વૈર્ભુવનૈર્ભૂતભાવનૈઃ। લાવણેન સમુદ્રેણ સર્વ્વતઃ પરિવારિતઃ ।। ૩૪.

જંબૂદ્વીપ વિશાળ અને સુંદર છે, ચારેય બાજુથી ઘેરાયેલો છે. તેને નવ વિભાગો અને સર્વ જીવોના નિવાસસ્થાનો ઘેરીને રાખ્યા છે, અને ચારેય બાજુથી લવણ સમુદ્રે ઘેરેલો છે.

જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ। જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ। પ્રાગાયતાઃ સુપર્વાણઃ ષડિમે વર્ષપર્વ્વતાઃ। અવગાઢા ઉભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્વિમૌ ।। ૩૪.

જંબૂદ્વીપની પહોળાઈ જેટલી છે, એટલી જ દિશામાં છ વિશાળ પર્વતો પૂર્વ તરફ ફેલાયેલા છે. આ પર્વતો પહોળા અને મજબૂત છે, અને પૂર્વ તથા પશ્ચિમ બંને બાજુઓએ ઊંડા સમુદ્રમાં ડૂબેલા છે.

હિમપ્રાયશ્ચ હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ હેમવાન્। તરુણાદિત્યવર્ણાભો હૈરણ્યો નિષધઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૪.

હિમવંત પર્વત મોટાભાગે બરફથી ઢંકાયેલો છે, હેમકૂટ પર્વત સોનેરી છે, અને નિષધ પર્વત પણ સોનાની જેમ તેજસ્વી છે અને ઉગતા સૂર્યના રંગ જેવો દેખાય છે.

ચાતુર્વર્ણસ્તુ સૌવર્ણો મેરુશ્ચોચ્યતમઃ સ્મૃતઃ। પ્લુતાકૃતિપ્રમાણશ્ચ ચતુરસ્રઃ સમુચ્છ્રિતઃ ।। ૩૪.

મેરુ પર્વત ચાર રંગનો છે અને તેને સોનાનો પર્વત કહેવામાં આવે છે. તે આકારમાં વિશાળ, ચોરસ અને ઊંચો છે.

નાનાવર્ણસ્તુ પાર્શ્વેષુ પ્રજાપતિગુણાન્વિતઃ। નાભિવન્ધનસમ્ભૂતો બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ ।। ૩૪.

મેરુ પર્વતના બાજુઓ પર અનેક રંગો છે અને તેમાં પ્રજાપતિના ગુણો છે. તે બ્રહ્માના નાભિબંધનથી ઉત્પન્ન થયો છે, જેનું જન્મ અજ્ઞાત છે.

પૂર્વ્વતઃ શ્વેતવર્ણોઽસૌ બ્રહ્મણ્યસ્તસ્ય તેન તત્। પીતશ્ચ દક્ષિણેનાસૌ તેન વૈશ્યત્વમિષ્યતે ।। ૩૪.

મેરુના પૂર્વ બાજુએ સફેદ રંગ છે, તેથી તેને બ્રાહ્મણ માનવામાં આવે છે. દક્ષિણ બાજુએ પીળો રંગ છે, તેથી તેને વૈશ્ય ગણવામાં આવે છે.

ભૃઙ્ગપત્રનિભશ્વાસૌ પક્ષ્વિમેન મહાબલઃ। તેનાસ્ય શૂદ્રતા દૃષ્ટા મેરોર્નાનાર્થકારણાત્ ।। ૩૪.

પશ્ચિમ બાજુએ મેરુ પર્વત ભમરોના પાંખ જેવો કાળો દેખાય છે, તેથી તેને શૂદ્ર માનવામાં આવે છે; મેરુના વિવિધ કારણોસર આવું કહેવાય છે.

પાર્શ્વમુત્તરતસ્તસ્ય રક્તવર્ણં સ્વભાવતઃ। તેનાસ્ય ક્ષત્રતા ચસ્યાદિતિ વર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ। વ્યક્તઃ સ્વભાવતઃ પ્રોક્તો વર્ણતઃ પરિમાણતઃ ।। ૩૪.

ઉત્તર બાજુએ મેરુ પર્વત સ્વાભાવિક રીતે લાલ રંગનો છે, તેથી તેને ક્ષત્રિય ગણવામાં આવે છે. આ રીતે પર્વતના રંગો અને માપ પ્રમાણે વર્ણન કરવામાં આવ્યા છે.

નીલશ્ચ વૈઢૂર્ય્યમયઃ શ્વેતશ્રૃઙ્ગો હિરણ્મયઃ। મયૂરબર્હવર્ણસ્તુ શાતકૌમ્ભસ્તુ શ્રૃઙ્ગવાન્ ।। ૩૪.

નીલ પર્વત વૈડૂર્યમણિથી બનેલો છે, તેના શિખરો સફેદ અને સોનાના છે. શ્વેત પર્વત મોરના પાંખ જેવો રંગ ધરાવે છે અને શ્રૃંગવાન પર્વત સોનાની જેમ તેજસ્વી છે.

એતે પર્વ્વતરાજાનઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ। તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો નવસાહસ્ર ઉચ્યતે ।। ૩૪.

આ બધા પર્વત રાજાઓ સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા વસવાટ કરાયેલા છે. તેમના વચ્ચેનું અંતર નવ હજાર યોજન કહેવાય છે.

મધ્યે ત્વિલાવૃતં યસ્તુ મહામેરોઃ સમન્તતઃ। નવૈવ તુ સહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ પર્વ્વતસ્તુ સઃ। મધ્યે તસ્ય મહામેરોર્નિર્ધૂમ ઇવ પાવકઃ ।। ૩૪.

મહામેરુના ચારેય બાજુએ મધ્યમાં ઇલાવૃત છે; એ પર્વત નવ હજાર યોજન પહોળો છે અને તેના મધ્યમાં મેરુ ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો તેજસ્વી છે.

વેદ્યર્દ્ધં દક્ષિણં મેરોરુત્તરાર્દ્ધં તથોત્તરમ્। વર્ષાણિ યાનિ સપ્તાત્ર તેષાં યે વર્ષપર્વ્વતાઃ। દ્વે દ્વે સહસ્રે વિસ્તીર્ણા યોજનાનિ સમુચ્છ્રયાત્ ।। ૩૪.

મેરુના દક્ષિણ ભાગને વેદ્ય કહે છે અને ઉત્તર ભાગને પણ એ જ નામ છે. અહીંના સાત પ્રદેશો અને તેમના પર્વતો બે હજાર યોજન પહોળાઈ અને ઊંચાઈ ધરાવે છે.

જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્તેષામાયામ ઉચ્યતે। યોજનાનાં સહસ્રાણિ શતે દ્વે મધ્યમૌ ગિરી ।। ૩૪.

જંબૂદ્વીપની પહોળાઈ પ્રમાણે તેમના લંબાઈનું માપ કહેવાય છે; બે મધ્યવર્તી પર્વતોની લંબાઈ બે લાખ યોજન છે.

નીલશ્ચ નિષધશ્ચૈવ તાભ્યાં હીનાસ્તુ યેઽપરે। શ્વેતશ્ચ હેમકૂટશ્ચ હિમવાન્ શ્રૃઙ્ગવાંશ્ચ યઃ ।। ૩૪.

નીલ અને નિષધ એ બે મધ્યના પર્વતો છે; જે પર્વતો એથી નાના છે, તે છે: શ્વેત, હેમકૂટ, હિમવંત અને શ્રૃંગવાન.