વાયુપુરાણમ્

હિમાહ્વં દક્ષિણં વર્ષં ભરતાય ન્યવેદયત્। તસ્માત્તદ્ભારતં વર્ષં તસ્ય નામ્ના વિદુર્બુધાઃ ।। ૩૩.

દક્ષિણનું હિમાહ્વ નામનું પ્રદેશ ભરતને સોંપાયું. તેથી તે પ્રદેશ બુદ્ધિશાળી લોકોમાં ભરતના નામે 'ભારત' તરીકે ઓળખાય છે.

ભરતસ્યાત્મજો વિદ્વાન્ સુમતિર્નામ ધાર્મિકઃ। બભૂવ તસ્મિંસ્તદ્રાજ્યં ભરતઃ સંન્યયોજયત્। પુત્ર સંક્રામિતશ્રીકો વનં રાજા વિવેશ સઃ ।। ૩૩.

ભરતનો પુત્ર વિદ્વાન અને ધર્મી સુમતિ હતો. ભરતે રાજપદ સુમતિને સોંપ્યું અને પોતાનું સૌભાગ્ય પુત્રને આપી રાજા વનમાં ગયો.

તેજસસ્તુ સુતશ્ચાપિ પ્રજાપતિરમિત્રજિત્। તૈજસસ્યાત્મજો વિદ્વાનિન્દ્રદ્યુમ્ન ઇતિ શ્રુતઃ ।। ૩૩.

સુમતિનો પુત્ર પ્રસિદ્ધ પ્રજાપતિ અમિત્રજિત થયો. અમિત્રજિતનો વિદ્વાન પુત્ર ઇન્દ્રદ્યુમ્ન હતો.

પરમેષ્ઠી સુતશ્ચાથ નિધને તસ્ય શોભનઃ । પ્રતીહારકુલે તસ્ય નામ્ના જજ્ઞે તદન્વયાત્। પ્રતિહર્ત્તેતિ વિખ્યાતો જજ્ઞે તસ્યાપિ ધીમતઃ ।। ૩૩.

ઇન્દ્રદ્યુમ્નનો પુત્ર પરમેષ્ઠી હતો. તેના અવસાન પછી પ્રતિહાર કુળમાં શોભન જન્મ્યો. તેની વંશ પરથી પ્રતિહર્તા નામે વિદ્વાન પુત્ર થયો.

ઉન્નેતા પ્રતિહર્ત્તુસ્તુ ભુવસ્તસ્ય સુતઃ સ્મૃતઃ । ઉદ્ગીથસ્તસ્ય પુત્રોઽભૂત્પ્રતાવિશ્ચાપિ તત્સુતઃ ।। ૩૩.

પ્રતિહર્તાનો પુત્ર ઉન્નેતા કહેવાય છે. ઉન્નેતાનો પુત્ર ઉદ્ગીથ અને ઉદ્ગીથનો પુત્ર પ્રતિાવી હતો.

પ્રતાવેસ્તુ વિભુઃ પુત્રઃ પૃથુસ્તસ્ય સુતો મતઃ । પૃથોશ્ચાપિ સુતો નક્તો નક્તસ્યાપિ ગયઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૩.

પ્રતિાવીનો પુત્ર વિભુ અને તેનો પુત્ર પૃથુ હતો. પૃથુનો પુત્ર નક્ત અને નક્તનો પુત્ર ગય કહેવાય છે.

ગયસ્ય તુ નરઃ પુત્રો નરસ્યાપિ સુતો વિરાટ્। વિરાટ્‌સુતો મહાવીર્યો દીમાંસ્તસ્ય સુતોઽભવત્ ।। ૩૩.

ગયનો પુત્ર નર અને નરનો પુત્ર વિરાટ હતો. વિરાટનો મહાવીર્યવાન પુત્ર દીમંત થયો.

ધીમતશ્ચ મહાન્ પુત્રો મહતશ્ચાપિ ભૌવનઃ। ભૌવનસ્ય સુતસ્ત્વષ્ટા અરિજસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।। ૩૩.

ધીમાનનો મહાન પુત્ર થયો અને ભૌવન પણ મહાન હતો; ભૌવનનો પુત્ર ત્વષ્ટા થયો અને ત્વષ્ટાનો પુત્ર અર્જિ હતો.

અરિજસ્ય રજઃ પુત્રઃ શતજિદ્રજસો મતઃ। તસ્ય પુત્રશતં ત્વાસીદ્રાજાનઃ સર્વ એવ તે ।। ૩૩.

અર્જિનો પુત્ર રાજ હતો અને રાજનો પુત્ર શતજિત કહેવાય છે; તેના સો પુત્રો થયા, અને બધા રાજા બન્યા.

વિશ્વજ્યોતિઃ પ્રધાનાયૈસ્તૈરિમા વર્દ્ધિતાઃ પ્રજાઃ। તૈરિદં ભારતં વર્ષં સપ્તખણ્ડં કૃતં પુરા ।। ૩૩.

વિશ્વજ્યોતિ અને તેમના મુખ્ય વંશજોએ આ પ્રજાઓને વધારી; તેમના દ્વારા આ ભારતભૂમિ પહેલાં સાત ભાગમાં વહેંચાઈ હતી.

તેષાં વંશપ્રકૂતૈસ્તુ ભુક્તેયં ભારતી ધરા। કૃતત્રેતાદિયુક્તાનિ યુગાખ્યાન્યેકસપ્તતિઃ ।। ૩૩.

આ વંશના વંશજોએ આ ભારતભૂમિ ભોગવી છે; એકાવન યુગો, જેમને કૃત, ત્રેતા વગેરે નામ છે, વીતી ગયા છે.

યેઽતીતાસ્તૈર્યુગૈઃ સાર્દ્ધં રાજાનસ્તે તદન્વયાઃ। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વં શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૩૩.

જે રાજાઓ અને તેમના વંશજોએ એ યુગો સાથે પસાર કર્યા, તેઓ સ્વાયંભુવ અંતરે પહેલાં સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં હતા.

એષ સ્વાયમ્ભુવઃ સર્ગો યેનેદં પૂરિતં જગત્। ઋષિભિર્દૈવતૈશ્ચાપિ પિતૃગન્ધર્વરાક્ષસૈઃ ।। ૩૩.

આ સ્વાયંભુવ સર્જન છે, જેના દ્વારા જગત ઋષિઓ, દેવતાઓ, પિતૃઓ, ગંધર્વો અને રાક્ષસો વડે ભરાઈ ગયું.

યક્ષભૂતપિશાચૈશ્ચ મનુષ્યમૃગપક્ષિભિઃ । તૈષાં સૃષ્ટિરિયં લોકે યુગૈઃ સહ વિવર્ત્તતે ।। ૩૩.

યક્ષ, ભૂત, પિશાચ, મનુષ્ય, પશુ અને પક્ષીઓથી પણ; તેમની સર્જના આ લોકમાં યુગો સાથે બદલાય છે.

એવં પ્રજાસન્નિવેશં શ્રુત્વા ચ ઋષિપુઙ્ગવઃ। પપ્રચ્છ નિપુણઃ સૂતં પૃથિવ્યાયામ વિસ્તરૌ ।। ૩૪.

આ રીતે પ્રજાઓની વ્યવસ્થા સાંભળીને મહાન ઋષિએ કુશળતાપૂર્વક સૂતને પૃથ્વીનું વિસ્તરણ અને પહોળાઈ વિશે પૂછ્યું.

કતિ દ્વીપાઃ સમુદ્રા વા પર્વતાશ્ચ કતિ પ્રભોઃ। કિયન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ કાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૪.

કેટલા દ્વીપો અને સમુદ્રો છે, અને કેટલા પર્વતો છે, હે પ્રભુ? તેમાં કેટલા પ્રદેશો છે અને કઈ નદીઓ જાણીતી છે?

મહાભૂતપ્રમાણઞ્ચ લોકા લોકૌ તથૈવ ચ। પર્યાયપારિમાણ્યઞ્ચ ગતિશ્ચન્દ્રાર્કયોસ્તથા। એતત્ પ્રબ્રૂહિ નઃ સર્વં વિસ્તરેણ યથા તથા ।। ૩૪.

મહાભૂતોનું માપ, લોક અને લોકાલોકનું પણ; તેમનું પર્યાયે માપ અને ચંદ્રસૂર્યની ગતિ શું છે? આ બધું અમને વિગતે કહો.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પૃથિવ્યાયામવિસ્તરમ્। સઙ્ખ્યાશ્ચૈવ સમુદ્રાણાં દ્વીપાનાઞ્ચૈવ વિસ્તરમ્ ।। ૩૪.

હવે હું પૃથ્વીનું વિસ્તરણ અને સમુદ્રોની સંખ્યા તથા દ્વીપોનું વિસ્તરણ કહું છું.

યાવન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ યાઃ સ્મૃતાઃ। મહાભૂતપ્રમાણઞ્ચ લોકાલોકૌ તથૈવ ચ। પર્યાયપારિમાણ્યઞ્ચ ગતિશ્ચન્દ્રાર્કયોસ્તથા ।। ૩૪.

કેટલા પ્રદેશો છે અને તેમાં કઈ નદીઓ જાણીતી છે; મહાભૂતોનું માપ, લોક અને લોકાલોકનું પણ; તેમનું પર્યાયે માપ અને ચંદ્રસૂર્યની ગતિ.

દ્વીપભેદસહસ્રાણિ સપ્તસ્વન્તર્ગતાનિ વૈ। ન શક્યન્તે પ્રમાણેન વક્તું વર્ષશતૈરપિ ।। ૩૪.

સાત દ્વીપોમાં રહેલા હજારો વિભાગોનું વર્ણન તો સૈંકડો વર્ષો સુધી પણ શક્ય નથી.

સપ્તદ્વીપન્તુ વક્ષ્યામિ ચન્દ્રાદિત્યગ્રહૈઃ સહ। યેષાં મનુષ્યાસ્તર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે ।। ૩૪.

હું સાત દ્વીપોનું વર્ણન કરું છું, ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહો સાથે, જેમનું માપ મનુષ્યો તર્કથી નક્કી કરે છે.

અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્તર્કેણ ભાવયેત્। પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યચ્ચ તન્નિત્યઞ્ચ પ્રજક્ષ્યતે ।। ૩૪.

જે વસ્તુઓ કલ્પનાથી પર છે, તેને તર્કથી સમજવી નહીં; જે પ્રકૃતિથી પર અને શાશ્વત છે, તે પણ જણાવવામાં આવશે.

નવવર્ષં પ્રવક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપં યથા તથા । વિસ્તરાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનૈસ્તન્નિબોધત ।। ૩૪.

હું જંબૂદ્વીપના નવ પ્રદેશોનું વિગતે વર્ણન કરું છું, તેમનું વિસ્તરણ અને પરિધિ કેટલાં યોજન છે, તે પણ સાંભળો.

શતમેકં સહસ્રાણાં યોજનાનાં પ્રમાણતઃ। નાનાજનપદાકીર્ણૈઃ પુરૈશ્ચ વિવિધૈઃ શુભૈઃ ।। ૩૪.

માપ એક લાખ યોજન છે, જે વિવિધ જાતિના લોકો અને સુંદર શહેરોથી શોભાયમાન છે.

સિદ્ધચારણગન્ધર્વપર્વતૈરુપશોભિતમ્। સર્વધાતુનિબદ્ધૈશ્ચ શિલાજાલસમુદ્ભવૈઃ । પર્વતપ્રભવાભિશ્ચ નદીભિઃ પર્વતૈસ્તથા ।। ૩૪.

તે સિદ્ધ, ચારણ, ગંધર્વ અને પર્વતોથી શોભાયમાન છે; તેમાં સર્વધાતુના પથ્થરો અને પર્વતોમાંથી ઉદ્ભવેલી નદીઓ પણ છે.

જમ્બૂદ્વીપઃ પૃથુઃ શ્રીમાન્ સર્વ્વતઃ પરિવારિતઃ। નવભિશ્ચાવૃતઃ સર્વ્વૈર્ભુવનૈર્ભૂતભાવનૈઃ। લાવણેન સમુદ્રેણ સર્વ્વતઃ પરિવારિતઃ ।। ૩૪.

જંબૂદ્વીપ વિશાળ અને સુંદર છે, ચારેય બાજુથી ઘેરાયેલો છે. તેને નવ વિભાગો અને સર્વ જીવોના નિવાસસ્થાનો ઘેરીને રાખ્યા છે, અને ચારેય બાજુથી લવણ સમુદ્રે ઘેરેલો છે.

જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ। જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ। પ્રાગાયતાઃ સુપર્વાણઃ ષડિમે વર્ષપર્વ્વતાઃ। અવગાઢા ઉભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્વિમૌ ।। ૩૪.

જંબૂદ્વીપની પહોળાઈ જેટલી છે, એટલી જ દિશામાં છ વિશાળ પર્વતો પૂર્વ તરફ ફેલાયેલા છે. આ પર્વતો પહોળા અને મજબૂત છે, અને પૂર્વ તથા પશ્ચિમ બંને બાજુઓએ ઊંડા સમુદ્રમાં ડૂબેલા છે.

હિમપ્રાયશ્ચ હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ હેમવાન્। તરુણાદિત્યવર્ણાભો હૈરણ્યો નિષધઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૪.

હિમવંત પર્વત મોટાભાગે બરફથી ઢંકાયેલો છે, હેમકૂટ પર્વત સોનેરી છે, અને નિષધ પર્વત પણ સોનાની જેમ તેજસ્વી છે અને ઉગતા સૂર્યના રંગ જેવો દેખાય છે.

ચાતુર્વર્ણસ્તુ સૌવર્ણો મેરુશ્ચોચ્યતમઃ સ્મૃતઃ। પ્લુતાકૃતિપ્રમાણશ્ચ ચતુરસ્રઃ સમુચ્છ્રિતઃ ।। ૩૪.

મેરુ પર્વત ચાર રંગનો છે અને તેને સોનાનો પર્વત કહેવામાં આવે છે. તે આકારમાં વિશાળ, ચોરસ અને ઊંચો છે.