વાયુપુરાણમ્

નૈષધં યત્ સ્મૃતં વર્ષં હરિવર્ષાય તદ્દદૌ। મધ્યમં યત્સુમેરોસ્તુ સ દદૌ તદિલાવૃતે ।। ૩૩.

નૈષધ નામનું પ્રદેશ હરિવર્ષને આપ્યું હતું. સુમેરુનું મધ્ય ભાગ ઇલાવૃતને આપ્યું હતું.

નીલન્તુ યત્ સ્મૃતં વર્ષં રમ્યાયૈતત્ પિતા દદૌ । શ્વેતં યદુત્તરં તસ્માત્ પિત્રા દત્તં હરિન્મતે ।। ૩૩.

નીલ નામનું પ્રદેશ રમ્યા માટે પિતાએ આપ્યું હતું. ઉત્તર તરફનું શ્વેત પ્રદેશ પણ પિતાએ આપ્યું હતું, હે વિદ્વાન.

યદુત્તરં શ્રૃઙ્ગવતો વર્ષ તત્ કુરવે દદૌ । વર્ષં માલ્યવત શ્ચાપિ ભદ્રાશ્વાય ન્યવેદયત્ ।। ૩૩.

શૃંગવાન પર્વતના ઉત્તર પ્રદેશ કુરુને આપ્યો હતો. માળ્યવત પ્રદેશ ભદ્રાશ્વને સોંપ્યો હતો.

ગન્ધમાદનવર્ષન્તુ કેતુમાલે ન્યવેદયત્। ઇત્યેતાનિ મહાન્તીહ નવવર્ષાણિ ભાગશઃ ।। ૩૩.

ગંધમાદન પ્રદેશ કેતુમાલને સોંપ્યો હતો. આ રીતે અહીં મહાન નવ પ્રદેશો ભાગે ભાગે વિતરણ કરવામાં આવ્યા.

આગ્નીધ્રસ્તેષુ સર્વેષુ પુત્રાંસ્તાનભ્યષિઞ્ચત। યથાક્રમં સ ધર્માત્મા તતસ્તુ તપસિ સ્થિતઃ ।। ૩૩.

આગ્નીધ્રએ પોતાના બધા પુત્રોને આ પ્રદેશોમાં યોગ્ય રીતે રાજા બનાવ્યા અને પછી પોતે તપમાં સ્થિર રહ્યો.

ઇત્યેતૈઃ સપ્ભિઃ કૃત્સ્નાઃ સપ્તદ્વીપા નિવેશિતાઃ । પ્રિયવ્રતસ્ય પુત્રૈસ્તૈઃ પૌત્રૈઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય તુ ।। ૩૩.

આ રીતે પ્રિયવ્રતના પુત્રો અને પૌત્રોએ સમગ્ર સાત દ્વીપોને વસાવ્યા.

યાનિ કિમ્પુરુષાદ્યાનિ વર્ષાણ્યષ્ટૌ શુભાનિ તુ। તેષાં સ્વભાવતઃ સિદ્ધિઃ સુખપ્રાયા હ્યયત્નતઃ ।। ૩૩.

કિમ્પુરુષથી શરૂ થતા આઠ શુભ પ્રદેશોમાં રહેનારા લોકોને સ્વાભાવિક રીતે સુખ અને સિદ્ધિ સરળતાથી મળે છે.

વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ જરામૃત્યુભયં ન ચ । ધર્માધર્મૌ ન તેષ્વાસ્તાં નોત્તમાધમમધ્યમાઃ । ન તેષ્વસ્તિ યુગાવસ્થા ક્ષેત્રેષ્વેવ તુ સર્વશઃ ।। ૩૩.

તેમને ક્યારેય વિપરીત સ્થિતિ, વૃદ્ધાવસ્થા કે મૃત્યુ નથી. તેમા ધર્મ કે અધર્મ, ઉચ્ચ-નીચ કે મધ્યમ સ્થિતિ નથી. યુગ પરિવર્તન પણ નથી, માત્ર પ્રદેશોમાં જ ફેરફાર થાય છે.

નાભેર્હિ સર્ગં વક્ષ્યામિ હિમાહ્વે તન્નિબોધત। નાભિસ્ત્વજનયત્ પુત્રં મેર઼ુદેવ્યાં મહાદ્યુતિઃ। ઋષભં પાર્થિવશ્રેષ્ઠં સર્વક્ષત્રસ્ય પૂર્વજમ્ ।। ૩૩.

હવે હું નાભિથી થયેલા સર્જન વિશે કહું છું, હિમાહ્વ વિષે સાંભળો. મહાઉજ્જવલ નાભિએ મેરુદેવીથી ઋષભ નામે પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે સર્વ ક્ષત્રિયોના પૂર્વજ અને રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ હતો.

ઋષભાદ્ભરતો જજ્ઞે વીરઃ પુત્રશતાગ્રજઃ। સોઽભિષિચ્યાથ ભરતઃ પુત્રં પ્રાવ્રાજ્યમાસ્થિતઃ ।। ૩૩.

ઋષભથી બહાદુર અને સૌ પુત્રોમાં મોટો ભરત જન્મ્યો. ભરતે પોતાના પુત્રને રાજગાદી સોંપી અને પછી વનમાં ગયો.

હિમાહ્વં દક્ષિણં વર્ષં ભરતાય ન્યવેદયત્। તસ્માત્તદ્ભારતં વર્ષં તસ્ય નામ્ના વિદુર્બુધાઃ ।। ૩૩.

દક્ષિણનું હિમાહ્વ નામનું પ્રદેશ ભરતને સોંપાયું. તેથી તે પ્રદેશ બુદ્ધિશાળી લોકોમાં ભરતના નામે 'ભારત' તરીકે ઓળખાય છે.

ભરતસ્યાત્મજો વિદ્વાન્ સુમતિર્નામ ધાર્મિકઃ। બભૂવ તસ્મિંસ્તદ્રાજ્યં ભરતઃ સંન્યયોજયત્। પુત્ર સંક્રામિતશ્રીકો વનં રાજા વિવેશ સઃ ।। ૩૩.

ભરતનો પુત્ર વિદ્વાન અને ધર્મી સુમતિ હતો. ભરતે રાજપદ સુમતિને સોંપ્યું અને પોતાનું સૌભાગ્ય પુત્રને આપી રાજા વનમાં ગયો.

તેજસસ્તુ સુતશ્ચાપિ પ્રજાપતિરમિત્રજિત્। તૈજસસ્યાત્મજો વિદ્વાનિન્દ્રદ્યુમ્ન ઇતિ શ્રુતઃ ।। ૩૩.

સુમતિનો પુત્ર પ્રસિદ્ધ પ્રજાપતિ અમિત્રજિત થયો. અમિત્રજિતનો વિદ્વાન પુત્ર ઇન્દ્રદ્યુમ્ન હતો.

પરમેષ્ઠી સુતશ્ચાથ નિધને તસ્ય શોભનઃ । પ્રતીહારકુલે તસ્ય નામ્ના જજ્ઞે તદન્વયાત્। પ્રતિહર્ત્તેતિ વિખ્યાતો જજ્ઞે તસ્યાપિ ધીમતઃ ।। ૩૩.

ઇન્દ્રદ્યુમ્નનો પુત્ર પરમેષ્ઠી હતો. તેના અવસાન પછી પ્રતિહાર કુળમાં શોભન જન્મ્યો. તેની વંશ પરથી પ્રતિહર્તા નામે વિદ્વાન પુત્ર થયો.

ઉન્નેતા પ્રતિહર્ત્તુસ્તુ ભુવસ્તસ્ય સુતઃ સ્મૃતઃ । ઉદ્ગીથસ્તસ્ય પુત્રોઽભૂત્પ્રતાવિશ્ચાપિ તત્સુતઃ ।। ૩૩.

પ્રતિહર્તાનો પુત્ર ઉન્નેતા કહેવાય છે. ઉન્નેતાનો પુત્ર ઉદ્ગીથ અને ઉદ્ગીથનો પુત્ર પ્રતિાવી હતો.

પ્રતાવેસ્તુ વિભુઃ પુત્રઃ પૃથુસ્તસ્ય સુતો મતઃ । પૃથોશ્ચાપિ સુતો નક્તો નક્તસ્યાપિ ગયઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૩.

પ્રતિાવીનો પુત્ર વિભુ અને તેનો પુત્ર પૃથુ હતો. પૃથુનો પુત્ર નક્ત અને નક્તનો પુત્ર ગય કહેવાય છે.

ગયસ્ય તુ નરઃ પુત્રો નરસ્યાપિ સુતો વિરાટ્। વિરાટ્‌સુતો મહાવીર્યો દીમાંસ્તસ્ય સુતોઽભવત્ ।। ૩૩.

ગયનો પુત્ર નર અને નરનો પુત્ર વિરાટ હતો. વિરાટનો મહાવીર્યવાન પુત્ર દીમંત થયો.

ધીમતશ્ચ મહાન્ પુત્રો મહતશ્ચાપિ ભૌવનઃ। ભૌવનસ્ય સુતસ્ત્વષ્ટા અરિજસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।। ૩૩.

ધીમાનનો મહાન પુત્ર થયો અને ભૌવન પણ મહાન હતો; ભૌવનનો પુત્ર ત્વષ્ટા થયો અને ત્વષ્ટાનો પુત્ર અર્જિ હતો.

અરિજસ્ય રજઃ પુત્રઃ શતજિદ્રજસો મતઃ। તસ્ય પુત્રશતં ત્વાસીદ્રાજાનઃ સર્વ એવ તે ।। ૩૩.

અર્જિનો પુત્ર રાજ હતો અને રાજનો પુત્ર શતજિત કહેવાય છે; તેના સો પુત્રો થયા, અને બધા રાજા બન્યા.

વિશ્વજ્યોતિઃ પ્રધાનાયૈસ્તૈરિમા વર્દ્ધિતાઃ પ્રજાઃ। તૈરિદં ભારતં વર્ષં સપ્તખણ્ડં કૃતં પુરા ।। ૩૩.

વિશ્વજ્યોતિ અને તેમના મુખ્ય વંશજોએ આ પ્રજાઓને વધારી; તેમના દ્વારા આ ભારતભૂમિ પહેલાં સાત ભાગમાં વહેંચાઈ હતી.

તેષાં વંશપ્રકૂતૈસ્તુ ભુક્તેયં ભારતી ધરા। કૃતત્રેતાદિયુક્તાનિ યુગાખ્યાન્યેકસપ્તતિઃ ।। ૩૩.

આ વંશના વંશજોએ આ ભારતભૂમિ ભોગવી છે; એકાવન યુગો, જેમને કૃત, ત્રેતા વગેરે નામ છે, વીતી ગયા છે.

યેઽતીતાસ્તૈર્યુગૈઃ સાર્દ્ધં રાજાનસ્તે તદન્વયાઃ। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વં શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૩૩.

જે રાજાઓ અને તેમના વંશજોએ એ યુગો સાથે પસાર કર્યા, તેઓ સ્વાયંભુવ અંતરે પહેલાં સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં હતા.

એષ સ્વાયમ્ભુવઃ સર્ગો યેનેદં પૂરિતં જગત્। ઋષિભિર્દૈવતૈશ્ચાપિ પિતૃગન્ધર્વરાક્ષસૈઃ ।। ૩૩.

આ સ્વાયંભુવ સર્જન છે, જેના દ્વારા જગત ઋષિઓ, દેવતાઓ, પિતૃઓ, ગંધર્વો અને રાક્ષસો વડે ભરાઈ ગયું.

યક્ષભૂતપિશાચૈશ્ચ મનુષ્યમૃગપક્ષિભિઃ । તૈષાં સૃષ્ટિરિયં લોકે યુગૈઃ સહ વિવર્ત્તતે ।। ૩૩.

યક્ષ, ભૂત, પિશાચ, મનુષ્ય, પશુ અને પક્ષીઓથી પણ; તેમની સર્જના આ લોકમાં યુગો સાથે બદલાય છે.

એવં પ્રજાસન્નિવેશં શ્રુત્વા ચ ઋષિપુઙ્ગવઃ। પપ્રચ્છ નિપુણઃ સૂતં પૃથિવ્યાયામ વિસ્તરૌ ।। ૩૪.

આ રીતે પ્રજાઓની વ્યવસ્થા સાંભળીને મહાન ઋષિએ કુશળતાપૂર્વક સૂતને પૃથ્વીનું વિસ્તરણ અને પહોળાઈ વિશે પૂછ્યું.

કતિ દ્વીપાઃ સમુદ્રા વા પર્વતાશ્ચ કતિ પ્રભોઃ। કિયન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ કાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૪.

કેટલા દ્વીપો અને સમુદ્રો છે, અને કેટલા પર્વતો છે, હે પ્રભુ? તેમાં કેટલા પ્રદેશો છે અને કઈ નદીઓ જાણીતી છે?

મહાભૂતપ્રમાણઞ્ચ લોકા લોકૌ તથૈવ ચ। પર્યાયપારિમાણ્યઞ્ચ ગતિશ્ચન્દ્રાર્કયોસ્તથા। એતત્ પ્રબ્રૂહિ નઃ સર્વં વિસ્તરેણ યથા તથા ।। ૩૪.

મહાભૂતોનું માપ, લોક અને લોકાલોકનું પણ; તેમનું પર્યાયે માપ અને ચંદ્રસૂર્યની ગતિ શું છે? આ બધું અમને વિગતે કહો.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પૃથિવ્યાયામવિસ્તરમ્। સઙ્ખ્યાશ્ચૈવ સમુદ્રાણાં દ્વીપાનાઞ્ચૈવ વિસ્તરમ્ ।। ૩૪.

હવે હું પૃથ્વીનું વિસ્તરણ અને સમુદ્રોની સંખ્યા તથા દ્વીપોનું વિસ્તરણ કહું છું.

યાવન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ યાઃ સ્મૃતાઃ। મહાભૂતપ્રમાણઞ્ચ લોકાલોકૌ તથૈવ ચ। પર્યાયપારિમાણ્યઞ્ચ ગતિશ્ચન્દ્રાર્કયોસ્તથા ।। ૩૪.

કેટલા પ્રદેશો છે અને તેમાં કઈ નદીઓ જાણીતી છે; મહાભૂતોનું માપ, લોક અને લોકાલોકનું પણ; તેમનું પર્યાયે માપ અને ચંદ્રસૂર્યની ગતિ.