વાયુપુરાણમ્

તેષાં સ્વનામભિર્દ્દેશાઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપાશ્રયાઃ શુભાઃ। ઉષ્ણસ્યોષ્ણઃ સ્મૃતો દેશઃ પીવરસ્યાપિ પીવરઃ ।। ૩૩.

કૌંચદ્વીપના એ શુભ પ્રદેશો તેમના નામે ઓળખાય છે; ઉષ્ણના પ્રદેશને ઉષ્ણ અને પીવરના પ્રદેશને પીવર કહેવાય છે.

અન્ધકારકદેશસ્તુ અન્ધકારશ્ચ કીર્ત્ત્યતે। મુનેસ્તુ મુનિદેશો વૈ દુન્દુભેર્દુન્દુભિઃ સ્મૃતઃ। એતે જનપદાઃ સપ્ત ક્રૌઞ્ચદ્વીપે તુ ભાસ્વરાઃ ।। ૩૩.

અંધકારક નામનું પ્રદેશ અને અંધકાર પણ કહેવાય છે; મુનિ માટે મુનિનું પ્રદેશ છે અને દુન્દુભિનું પ્રદેશ દુન્દુભિ તરીકે ઓળખાય છે. ક્રૌંચ દ્વીપમાં આ એ સાત તેજસ્વી દેશો છે.

જ્યોતિષ્મતઃ કુશદ્વીપે સપ્તૈતે સુમહૌજસઃ। ઉદ્ભિદો વેણુમાંશ્ચૈવ સ્વૈરથો લવણો ધૃતિઃ। ષષ્ઠઃ પ્રભાકરશ્ચૈવ સપ્તમઃ કપિલઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૩.

કુશ દ્વીપમાં, જ્યોતિષ્મત નામે જાણીતા સાત મહાશક્તિશાળી પ્રદેશો છે: ઉદ્ભિદ, વેણુમાન, સ્વૈરથ, લવણ, ધૃતિ, છઠ્ઠું પ્રભાકર અને સાતમું કપિલ.

ઉદ્ભિદં પ્રથમં વર્ષં દ્વિતીયં વેણુમણ્ડલમ્। તૃતીયં સ્વૈરથાકારં ચતુર્થં લવણં સ્મૃતમ્ ।। ૩૩.

પહેલું પ્રદેશ ઉદ્ભિદ છે, બીજું વેણુમંડલ, ત્રીજું સ્વૈરથનું સ્વરૂપ કહેવાય છે અને ચોથું લવણ કહેવાય છે.

પઞ્ચમં ધૃતિમદ્વર્ષં ષષ્ઠં વર્ષં પ્રભાકરમ્। સપ્તમં કપિલં નામ કપિલસ્ય પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૩૩.

પાંચમું પ્રદેશ ધૃતિમત કહેવાય છે, છઠ્ઠું પ્રદેશ પ્રભાકર છે અને સાતમું કપિલ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

તેષાં દ્વીપાઃ કુશદ્વીપે તત્સનામાન એવ તુ। આશ્રમાચારયુક્તાભિઃ પ્રજાભિઃ સમલંકૃતાઃ ।। ૩૩.

કુશ દ્વીપમાં તેમના નામે જ એ દ્વીપો ઓળખાય છે અને ત્યાં આશ્રમ અને ગુરુઓના આચાર ધરાવતી પ્રજાઓથી તે પ્રદેશો શોભે છે.

શાલ્મલસ્યેશ્વરાઃ સપ્ત પુત્રાસ્તે તુ વપુષ્મતઃ। શ્વેતશ્ચ હરિતશ્ચૈવ જીમૂતો રોહિતસ્તથા। વૈદ્યુતો માનસશ્ચૈવ સુપ્રભઃ સપ્તમસ્તથા ।। ૩૩.

શાલમલી દ્વીપના શાસક સાતેય વપુષ્મતના પુત્રો છે: શ્વેત, હરિત, જીમૂત, રોહિત, વૈદ્યુત, માનસ અને સાતમો સુપ્રભ.

શ્વેતસ્ય શ્વેતદેશસ્તુ રોહિતસ્ય ચ રોહિતઃ। જીમૂતસ્ય ચ જીમૂતો હરિતસ્ય ચ હારિતઃ ।। ૩૩.

શ્વેતનું પ્રદેશ શ્વેત કહેવાય છે, રોહિતનું રોહિત, જીમૂતનું જીમૂત અને હરિતનું હારિત કહેવાય છે.

વૈદ્યુતો વૈદ્યુતસ્યાપિ માનસસ્યાપિ માનસઃ। સુપ્રભઃ સુપ્રભસ્યાપિ સપ્તૈતે દેશપાલકાઃ ।। ૩૩.

વૈદ્યુતનું પ્રદેશ વૈદ્યુત, માનસનું માનસ અને સુપ્રભનું પ્રદેશ સુપ્રભ કહેવાય છે; આ સાતેય પ્રદેશોના રક્ષક છે.

સપ્તદ્વીપે તુ વક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપાદનન્તરમ્। સપ્ત મેધાતિથેઃ પુત્રાઃ પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરા નૃપાઃ ।। ૩૩.

હવે હું જંબૂદ્વીપ પછીના સાત દ્વીપોનું વર્ણન કરું છું: મેધાતિથિના સાત પુત્રો પ્લક્ષ દ્વીપના રાજા છે.

જ્યેષ્ઠઃ શાન્તભયસ્તેષાં સપ્તવર્ષાણિ તાનિ વૈ। તસ્માચ્છાન્તભયાચ્ચૈવ શિશિરસ્તુ સુખોદયઃ। આનન્દશ્ચ ધ્રુવશ્ચૈવ ક્ષેમકશ્ચ શિવસ્તથા ।। ૩૩.

એમાં સૌથી મોટો પુત્ર શાંતભય છે; આ સાત પ્રદેશો છે. શાંતભયથી શિશિર, સુખોદય, આનંદ, ધ્રુવ, ક્ષેમક અને શિવ થાય છે.

તાનિ તેષાં સનામાનિ સપ્તવર્ષાણિ ભાગશઃ। નિવેશિતાનિ તૈસ્તાનિ પૂર્વે સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।। ૩૩.

આ તેમના નામવાળા સાત પ્રદેશો છે, દરેક ભાગરૂપે વહેંચાયેલા; તેઓએ પૂર્વી સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં સ્થાપ્યા હતા.

મેધાતિથેસ્તુ પુત્રૈસ્તૈઃ સપ્તદ્વીપનિવાસિભિઃ। વર્ણાશ્રમાચારયુક્તાઃ પ્લક્ષદ્વીપે પ્રજાઃ કૃતાઃ ।। ૩૩.

મેધાતિથિના એ પુત્રોએ, સાત દ્વીપોમાં વસતા લોકોએ, વર્ણ અને આશ્રમના આચારથી યુક્ત પ્લક્ષ દ્વીપની પ્રજાઓ સ્થાપી હતી.

પ્લક્ષદ્વીપાદિકેષ્વેવ શાકદ્વીપાન્તરેષુ વૈ। જ્ઞેયઃ પઞ્ચસુ ધર્મો વૈ વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ ।। ૩૩.

પ્લક્ષ અને બીજા દ્વીપોમાં તથા શાક દ્વીપની બહારના પ્રદેશોમાં પણ, ધર્મ પાંચ પ્રકારનો છે, જે વર્ણ અને આશ્રમના વિભાજન પ્રમાણે છે.

સુખમાયુશ્ચ રૂપઞ્ચ બલં ધર્મશ્ચ નિત્યશઃ। પઞ્ચસ્વેતેષુ દ્વીપેષુ સર્વં સાધારણં સ્મૃતમ્ ।। ૩૩.

આ પાંચ દ્વીપોમાં સુખ, આયુષ્ય, રૂપ, બળ અને ધર્મ હંમેશા સર્વેમાં સામાન્ય ગણાય છે.

સપ્તદ્વીપપરિક્રાન્તં જમ્બૂદ્વીપં નિબોધત। આગ્નીધ્રં જ્યેષ્ઠદાયાદં કન્યાપુત્રં મહાબલમ્। પ્રિયવ્રતોઽભ્યષિઞ્ચત્તં જમ્બૂદ્વીપેશ્વરં નૃપમ્ ।। ૩૩.

હવે સાંભળો કે જંબૂદ્વીપ સાત દ્વીપોથી ઘેરાયેલો છે: પ્રિયવ્રતે પોતાના કન્યા નામની પત્નીથી જન્મેલા, સૌથી મોટા અને પરાક્રમી પુત્ર અગ્નીધ્રને જંબૂદ્વીપનો રાજા બનાવ્યો હતો.

તસ્ય પુત્રા બભૂવુર્હિ પ્રજાપતિસમૌજસઃ। જ્યેષ્ઠો નાભિ રિતિ ખ્યાતસ્તસ્ય કિમ્પુરુષોઽનુજઃ ।। ૩૩.

તેના પુત્રો પ્રજાપતિ જેટલા પરાક્રમી હતા: મોટો પુત્ર નાભિ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો અને તેના પછીનો કિમ્પુરુષ હતો.

હરિવર્ષસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થોઽભૂદિલાવૃતઃ। રમ્યઃ સ્યાત્પઞ્ચમઃ પુત્રો હરિન્માન્ ષષ્ઠ ઉચ્યતે ।। ૩૩.

ત્રીજો પુત્ર હરિવર્ષ હતો, ચોથો ઇલાવૃત, પાંચમો પુત્ર રમ્ય અને છઠ્ઠો હારીમાન કહેવાય છે.

કુરુસ્તુ સપ્તમસ્તેષાં ભદ્રાશ્વો હ્યષ્ટમઃ સ્મૃતઃ। નવમઃ કેતુમાલસ્તુ તેષાં દેશાન્નિબોધત ।। ૩૩.

સાતમો પુત્ર કુરુ હતો, આઠમો ભદ્રાશ્વ કહેવાય છે અને નવમો કેતુમાલ; હવે તેમના પ્રદેશોનું વર્ણન સાંભળો.

નાભેસ્તુ દક્ષિણં વર્ષં હિમાદ્વન્તુ પિતા દદૌ । હેમ કૂટં તુ યદ્વર્ષં દદૌ કિમ્પુરુષાય તત્ ।। ૩૩.

નાભિએ દક્ષિણ તરફનું હિમાહ્વ નામનું પ્રદેશ પિતાએ આપ્યું હતું. હેમકૂટ નામનું પ્રદેશ કિમ્પુરુષને આપ્યું હતું.

નૈષધં યત્ સ્મૃતં વર્ષં હરિવર્ષાય તદ્દદૌ। મધ્યમં યત્સુમેરોસ્તુ સ દદૌ તદિલાવૃતે ।। ૩૩.

નૈષધ નામનું પ્રદેશ હરિવર્ષને આપ્યું હતું. સુમેરુનું મધ્ય ભાગ ઇલાવૃતને આપ્યું હતું.

નીલન્તુ યત્ સ્મૃતં વર્ષં રમ્યાયૈતત્ પિતા દદૌ । શ્વેતં યદુત્તરં તસ્માત્ પિત્રા દત્તં હરિન્મતે ।। ૩૩.

નીલ નામનું પ્રદેશ રમ્યા માટે પિતાએ આપ્યું હતું. ઉત્તર તરફનું શ્વેત પ્રદેશ પણ પિતાએ આપ્યું હતું, હે વિદ્વાન.

યદુત્તરં શ્રૃઙ્ગવતો વર્ષ તત્ કુરવે દદૌ । વર્ષં માલ્યવત શ્ચાપિ ભદ્રાશ્વાય ન્યવેદયત્ ।। ૩૩.

શૃંગવાન પર્વતના ઉત્તર પ્રદેશ કુરુને આપ્યો હતો. માળ્યવત પ્રદેશ ભદ્રાશ્વને સોંપ્યો હતો.

ગન્ધમાદનવર્ષન્તુ કેતુમાલે ન્યવેદયત્। ઇત્યેતાનિ મહાન્તીહ નવવર્ષાણિ ભાગશઃ ।। ૩૩.

ગંધમાદન પ્રદેશ કેતુમાલને સોંપ્યો હતો. આ રીતે અહીં મહાન નવ પ્રદેશો ભાગે ભાગે વિતરણ કરવામાં આવ્યા.

આગ્નીધ્રસ્તેષુ સર્વેષુ પુત્રાંસ્તાનભ્યષિઞ્ચત। યથાક્રમં સ ધર્માત્મા તતસ્તુ તપસિ સ્થિતઃ ।। ૩૩.

આગ્નીધ્રએ પોતાના બધા પુત્રોને આ પ્રદેશોમાં યોગ્ય રીતે રાજા બનાવ્યા અને પછી પોતે તપમાં સ્થિર રહ્યો.

ઇત્યેતૈઃ સપ્ભિઃ કૃત્સ્નાઃ સપ્તદ્વીપા નિવેશિતાઃ । પ્રિયવ્રતસ્ય પુત્રૈસ્તૈઃ પૌત્રૈઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય તુ ।। ૩૩.

આ રીતે પ્રિયવ્રતના પુત્રો અને પૌત્રોએ સમગ્ર સાત દ્વીપોને વસાવ્યા.

યાનિ કિમ્પુરુષાદ્યાનિ વર્ષાણ્યષ્ટૌ શુભાનિ તુ। તેષાં સ્વભાવતઃ સિદ્ધિઃ સુખપ્રાયા હ્યયત્નતઃ ।। ૩૩.

કિમ્પુરુષથી શરૂ થતા આઠ શુભ પ્રદેશોમાં રહેનારા લોકોને સ્વાભાવિક રીતે સુખ અને સિદ્ધિ સરળતાથી મળે છે.

વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ જરામૃત્યુભયં ન ચ । ધર્માધર્મૌ ન તેષ્વાસ્તાં નોત્તમાધમમધ્યમાઃ । ન તેષ્વસ્તિ યુગાવસ્થા ક્ષેત્રેષ્વેવ તુ સર્વશઃ ।। ૩૩.

તેમને ક્યારેય વિપરીત સ્થિતિ, વૃદ્ધાવસ્થા કે મૃત્યુ નથી. તેમા ધર્મ કે અધર્મ, ઉચ્ચ-નીચ કે મધ્યમ સ્થિતિ નથી. યુગ પરિવર્તન પણ નથી, માત્ર પ્રદેશોમાં જ ફેરફાર થાય છે.

નાભેર્હિ સર્ગં વક્ષ્યામિ હિમાહ્વે તન્નિબોધત। નાભિસ્ત્વજનયત્ પુત્રં મેર઼ુદેવ્યાં મહાદ્યુતિઃ। ઋષભં પાર્થિવશ્રેષ્ઠં સર્વક્ષત્રસ્ય પૂર્વજમ્ ।। ૩૩.

હવે હું નાભિથી થયેલા સર્જન વિશે કહું છું, હિમાહ્વ વિષે સાંભળો. મહાઉજ્જવલ નાભિએ મેરુદેવીથી ઋષભ નામે પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે સર્વ ક્ષત્રિયોના પૂર્વજ અને રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ હતો.