વાયુપુરાણમ્

શાલ્મલૌ તુ વપુષ્મન્તં રાજાનમભિષિક્તવાન્। જ્યોતિષ્મન્તં કુશદ્વીપે રાજાનં કૃતવાન્ પ્રભુઃ ।। ૩૩.

શાલમલદ્વીપ પર વપુષ્માનને રાજા બનાવ્યા અને કુશદ્વીપ પર જ્યોતિષ્માનને શાસન સોંપ્યું.

દ્યુતિમન્તઞ્ચ રાજાનં ક્રૌજ્ચદ્વીપે સમાદિશત્। શાકદ્વીપેશ્વરઞ્ચાપિ હવ્યઞ્ચક્રે પ્રિયવ્રતઃ ।। ૩૩.

કૌંચદ્વીપ પર દ્યુતિમાનને રાજા બનાવ્યા અને શાકદ્વીપ પર હવ્યને પ્રભુએ શાસક બનાવ્યા.

પુષ્કરાધિપતિઞ્ચાપિ સવનં કૃતવાન્ પ્રભુઃ। પુષ્કરે સવનસ્યાપિ મહાવીતઃ સુતોઽભવત્। ધાતકિશ્ચૈવ દ્વાવેતૌ પુત્રૌ પુત્રવતાં વરો ।। ૩૩.

પુષ્કરદ્વીપનો અધિપતિ સવનને બનાવ્યા; પુષ્કરમાં સવનને મહાવીત અને ધાતકી નામે બે પુત્રો થયા, જે પુત્રવંતોમાં શ્રેષ્ઠ હતા.

મહાવીતં સ્મૃતં વર્ષં તસ્ય નામ્ના મહાત્મનઃ। નામ્ના તુ ધાતકેશ્ચાપિ ધાતકીખણ્ડ ઉચ્યતે ।। ૩૩.

એ મહાત્મા મહાવીતના નામે એ પ્રદેશ મહાવીત કહેવાય છે અને ધાતકીના નામે ધાતકીખંડ ઓળખાય છે.

હવ્યો વ્યજનયત્ પુત્રાન્ શાકદ્વીપેશ્વરાન્ પ્રભુઃ। જલદઞ્ચ કુમારઞ્ચ સુકુમારં મણીચકમ્। વસુમોદં સુમોદાકં સપ્તમઞ્ચ મહાદ્રુમમ્ ।। ૩૩.

શાકદ્વીપના રાજા હવ્યએ જલદ, કુમાર, સુકુમાર, મણીચક, વસુમોદ, સુમોદક અને સાતમો મહાદ્રુમ—આવા પુત્રો પેદા કર્યા.

જલદં જલદસ્યાથ વર્ષં પ્રથમમુચ્યતે। કુમારસ્ય ચ કૌમારં દ્વિતીયં પરિકીર્તિતમ્ ।। ૩૩.

જલદના નામે પ્રથમ પ્રદેશ જલદ કહેવાય છે; કુમારના નામે બીજું પ્રદેશ કૌમાર કહેવાય છે.

સુકુમારં તૃતીયન્તુ સુકુમારસ્ય કીર્તિતમ્। મણીચકસ્ય ચતુર્થં મણીચકમિહોચ્યતે ।। ૩૩.

સુકુમારના નામે ત્રીજું પ્રદેશ સુકુમાર કહેવાય છે અને ચોથું પ્રદેશ મણીચકના નામે મણીચક કહેવાય છે.

વસુમોદસ્ય વૈ વર્ષં પઞ્ચમં વસુમોદકમ્। મોદાકસ્ય તુ મોદાકં વર્ષં ષષ્ઠં પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૩૩.

પાંચમું પ્રદેશ વસુમોદના નામે વસુમોદક કહેવાય છે અને છઠ્ઠું પ્રદેશ મોડકના નામે મોડક કહેવાય છે.

મહાદ્રુમસ્ય નામ્ના તુ સપ્તમન્તુ મહાદ્રુમમ્। એષાન્તુ માનભિસ્તાનિ સપ્તવર્ષાણિ તત્ર વૈ ।। ૩૩.

સાતમું પ્રદેશ મહાદ્રુમના નામે મહાદ્રુમ કહેવાય છે; આ રીતે ત્યાંના સાત પ્રદેશો તેમના નામે ઓળખાય છે.

ક્રૌઞ્ચદ્વીપેશ્વરસ્યાપિ પુત્રા દ્યુતિમતસ્તુ વૈ। કુશલો મનુગશ્ચોષ્ણઃ પીવરશ્ચાન્ધકારકઃ। મુનિશ્ચ દુન્દુભિશ્ચૈવ સુતા દ્યુતિમતસ્તુ વૈ ।। ૩૩.

કૌંચદ્વીપના રાજા દ્યુતિમાનના પુત્રો હતા: કુશલ, મનુગ, ઉષ્ણ, પીવર, અંધકારક, મુનિ અને દુન્દુભિ.

તેષાં સ્વનામભિર્દ્દેશાઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપાશ્રયાઃ શુભાઃ। ઉષ્ણસ્યોષ્ણઃ સ્મૃતો દેશઃ પીવરસ્યાપિ પીવરઃ ।। ૩૩.

કૌંચદ્વીપના એ શુભ પ્રદેશો તેમના નામે ઓળખાય છે; ઉષ્ણના પ્રદેશને ઉષ્ણ અને પીવરના પ્રદેશને પીવર કહેવાય છે.

અન્ધકારકદેશસ્તુ અન્ધકારશ્ચ કીર્ત્ત્યતે। મુનેસ્તુ મુનિદેશો વૈ દુન્દુભેર્દુન્દુભિઃ સ્મૃતઃ। એતે જનપદાઃ સપ્ત ક્રૌઞ્ચદ્વીપે તુ ભાસ્વરાઃ ।। ૩૩.

અંધકારક નામનું પ્રદેશ અને અંધકાર પણ કહેવાય છે; મુનિ માટે મુનિનું પ્રદેશ છે અને દુન્દુભિનું પ્રદેશ દુન્દુભિ તરીકે ઓળખાય છે. ક્રૌંચ દ્વીપમાં આ એ સાત તેજસ્વી દેશો છે.

જ્યોતિષ્મતઃ કુશદ્વીપે સપ્તૈતે સુમહૌજસઃ। ઉદ્ભિદો વેણુમાંશ્ચૈવ સ્વૈરથો લવણો ધૃતિઃ। ષષ્ઠઃ પ્રભાકરશ્ચૈવ સપ્તમઃ કપિલઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૩.

કુશ દ્વીપમાં, જ્યોતિષ્મત નામે જાણીતા સાત મહાશક્તિશાળી પ્રદેશો છે: ઉદ્ભિદ, વેણુમાન, સ્વૈરથ, લવણ, ધૃતિ, છઠ્ઠું પ્રભાકર અને સાતમું કપિલ.

ઉદ્ભિદં પ્રથમં વર્ષં દ્વિતીયં વેણુમણ્ડલમ્। તૃતીયં સ્વૈરથાકારં ચતુર્થં લવણં સ્મૃતમ્ ।। ૩૩.

પહેલું પ્રદેશ ઉદ્ભિદ છે, બીજું વેણુમંડલ, ત્રીજું સ્વૈરથનું સ્વરૂપ કહેવાય છે અને ચોથું લવણ કહેવાય છે.

પઞ્ચમં ધૃતિમદ્વર્ષં ષષ્ઠં વર્ષં પ્રભાકરમ્। સપ્તમં કપિલં નામ કપિલસ્ય પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૩૩.

પાંચમું પ્રદેશ ધૃતિમત કહેવાય છે, છઠ્ઠું પ્રદેશ પ્રભાકર છે અને સાતમું કપિલ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

તેષાં દ્વીપાઃ કુશદ્વીપે તત્સનામાન એવ તુ। આશ્રમાચારયુક્તાભિઃ પ્રજાભિઃ સમલંકૃતાઃ ।। ૩૩.

કુશ દ્વીપમાં તેમના નામે જ એ દ્વીપો ઓળખાય છે અને ત્યાં આશ્રમ અને ગુરુઓના આચાર ધરાવતી પ્રજાઓથી તે પ્રદેશો શોભે છે.

શાલ્મલસ્યેશ્વરાઃ સપ્ત પુત્રાસ્તે તુ વપુષ્મતઃ। શ્વેતશ્ચ હરિતશ્ચૈવ જીમૂતો રોહિતસ્તથા। વૈદ્યુતો માનસશ્ચૈવ સુપ્રભઃ સપ્તમસ્તથા ।। ૩૩.

શાલમલી દ્વીપના શાસક સાતેય વપુષ્મતના પુત્રો છે: શ્વેત, હરિત, જીમૂત, રોહિત, વૈદ્યુત, માનસ અને સાતમો સુપ્રભ.

શ્વેતસ્ય શ્વેતદેશસ્તુ રોહિતસ્ય ચ રોહિતઃ। જીમૂતસ્ય ચ જીમૂતો હરિતસ્ય ચ હારિતઃ ।। ૩૩.

શ્વેતનું પ્રદેશ શ્વેત કહેવાય છે, રોહિતનું રોહિત, જીમૂતનું જીમૂત અને હરિતનું હારિત કહેવાય છે.

વૈદ્યુતો વૈદ્યુતસ્યાપિ માનસસ્યાપિ માનસઃ। સુપ્રભઃ સુપ્રભસ્યાપિ સપ્તૈતે દેશપાલકાઃ ।। ૩૩.

વૈદ્યુતનું પ્રદેશ વૈદ્યુત, માનસનું માનસ અને સુપ્રભનું પ્રદેશ સુપ્રભ કહેવાય છે; આ સાતેય પ્રદેશોના રક્ષક છે.

સપ્તદ્વીપે તુ વક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપાદનન્તરમ્। સપ્ત મેધાતિથેઃ પુત્રાઃ પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરા નૃપાઃ ।। ૩૩.

હવે હું જંબૂદ્વીપ પછીના સાત દ્વીપોનું વર્ણન કરું છું: મેધાતિથિના સાત પુત્રો પ્લક્ષ દ્વીપના રાજા છે.

જ્યેષ્ઠઃ શાન્તભયસ્તેષાં સપ્તવર્ષાણિ તાનિ વૈ। તસ્માચ્છાન્તભયાચ્ચૈવ શિશિરસ્તુ સુખોદયઃ। આનન્દશ્ચ ધ્રુવશ્ચૈવ ક્ષેમકશ્ચ શિવસ્તથા ।। ૩૩.

એમાં સૌથી મોટો પુત્ર શાંતભય છે; આ સાત પ્રદેશો છે. શાંતભયથી શિશિર, સુખોદય, આનંદ, ધ્રુવ, ક્ષેમક અને શિવ થાય છે.

તાનિ તેષાં સનામાનિ સપ્તવર્ષાણિ ભાગશઃ। નિવેશિતાનિ તૈસ્તાનિ પૂર્વે સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।। ૩૩.

આ તેમના નામવાળા સાત પ્રદેશો છે, દરેક ભાગરૂપે વહેંચાયેલા; તેઓએ પૂર્વી સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં સ્થાપ્યા હતા.

મેધાતિથેસ્તુ પુત્રૈસ્તૈઃ સપ્તદ્વીપનિવાસિભિઃ। વર્ણાશ્રમાચારયુક્તાઃ પ્લક્ષદ્વીપે પ્રજાઃ કૃતાઃ ।। ૩૩.

મેધાતિથિના એ પુત્રોએ, સાત દ્વીપોમાં વસતા લોકોએ, વર્ણ અને આશ્રમના આચારથી યુક્ત પ્લક્ષ દ્વીપની પ્રજાઓ સ્થાપી હતી.

પ્લક્ષદ્વીપાદિકેષ્વેવ શાકદ્વીપાન્તરેષુ વૈ। જ્ઞેયઃ પઞ્ચસુ ધર્મો વૈ વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ ।। ૩૩.

પ્લક્ષ અને બીજા દ્વીપોમાં તથા શાક દ્વીપની બહારના પ્રદેશોમાં પણ, ધર્મ પાંચ પ્રકારનો છે, જે વર્ણ અને આશ્રમના વિભાજન પ્રમાણે છે.

સુખમાયુશ્ચ રૂપઞ્ચ બલં ધર્મશ્ચ નિત્યશઃ। પઞ્ચસ્વેતેષુ દ્વીપેષુ સર્વં સાધારણં સ્મૃતમ્ ।। ૩૩.

આ પાંચ દ્વીપોમાં સુખ, આયુષ્ય, રૂપ, બળ અને ધર્મ હંમેશા સર્વેમાં સામાન્ય ગણાય છે.

સપ્તદ્વીપપરિક્રાન્તં જમ્બૂદ્વીપં નિબોધત। આગ્નીધ્રં જ્યેષ્ઠદાયાદં કન્યાપુત્રં મહાબલમ્। પ્રિયવ્રતોઽભ્યષિઞ્ચત્તં જમ્બૂદ્વીપેશ્વરં નૃપમ્ ।। ૩૩.

હવે સાંભળો કે જંબૂદ્વીપ સાત દ્વીપોથી ઘેરાયેલો છે: પ્રિયવ્રતે પોતાના કન્યા નામની પત્નીથી જન્મેલા, સૌથી મોટા અને પરાક્રમી પુત્ર અગ્નીધ્રને જંબૂદ્વીપનો રાજા બનાવ્યો હતો.

તસ્ય પુત્રા બભૂવુર્હિ પ્રજાપતિસમૌજસઃ। જ્યેષ્ઠો નાભિ રિતિ ખ્યાતસ્તસ્ય કિમ્પુરુષોઽનુજઃ ।। ૩૩.

તેના પુત્રો પ્રજાપતિ જેટલા પરાક્રમી હતા: મોટો પુત્ર નાભિ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો અને તેના પછીનો કિમ્પુરુષ હતો.

હરિવર્ષસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થોઽભૂદિલાવૃતઃ। રમ્યઃ સ્યાત્પઞ્ચમઃ પુત્રો હરિન્માન્ ષષ્ઠ ઉચ્યતે ।। ૩૩.

ત્રીજો પુત્ર હરિવર્ષ હતો, ચોથો ઇલાવૃત, પાંચમો પુત્ર રમ્ય અને છઠ્ઠો હારીમાન કહેવાય છે.

કુરુસ્તુ સપ્તમસ્તેષાં ભદ્રાશ્વો હ્યષ્ટમઃ સ્મૃતઃ। નવમઃ કેતુમાલસ્તુ તેષાં દેશાન્નિબોધત ।। ૩૩.

સાતમો પુત્ર કુરુ હતો, આઠમો ભદ્રાશ્વ કહેવાય છે અને નવમો કેતુમાલ; હવે તેમના પ્રદેશોનું વર્ણન સાંભળો.