વાયુપુરાણમ્

દેવાશ્ચ વિવિધા યે ચ તસ્મિન્ મન્વન્તરેઽધિપાઃ। ઋષયો માનવાશ્ચૈવ સર્વે તુલ્યાભિમાનિનઃ ।। ૩૩.

તે મન્વંતરમાં વિવિધ દેવતાઓ, શાસકો, ઋષિઓ અને મનુઓ, બધા સમાન અભિમાનવાળા જન્મે છે.

મહર્ષિસર્ગઃ પ્રોક્તો વૈ વંશં સ્વાયમ્ભુવસ્ય તુ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધત ।। ૩૩.

મહર્ષિઓની સૃષ્ટિ વર્ણવાઈ ગઈ છે; હવે સ્વાયંભુવ વંશનું વિગતવાર અને ક્રમવાર વર્ણન સાંભળો.

મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્યાસન્ દશ પૌત્રાસ્તુ તત્સમાઃ. યૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપસમન્વિતા ।। ૩૩.

મનુ સ્વાયંભુવના દસ પૌત્રો હતા, જે તેમની જેમ જ હતા. જેમણે આ આખી સાત દ્વીપોથી યુક્ત પૃથ્વી વસાવી.

સસમુદ્રાકરવતી પ્રતિવર્ષન્નિવેશિતા। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વમાદ્યે ત્રેતાયુગે તદા ।। ૩૩.

સાગરો સાથે ધરતી, સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, પ્રથમ ત્રેતાયુગે, આજની જેમ સ્થાપિત થઈ હતી.

પ્રિયવ્રતસ્ય પુત્રૈસ્તૈઃ પૌત્રૈઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય તુ। પ્રજાસર્ગતપોયોગૈસ્તૈરિયં વિનિવેશિતા ।। ૩૩.

પ્રિયવ્રતના પુત્રો અને પૌત્રો, તથા સ્વાયંભુવના વંશજોએ, પ્રજાસર્જન અને તપસ્યા દ્વારા, આ જગતનું ગોઠવણ કરી હતી.

પ્રિયવ્રતાત્ પ્રજાવન્તઃ વીરાત્ કન્યા વ્યજાયત। કન્યા સા તુ મહાભાગા કર્દ્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ ।। ૩૩.

પ્રિયવ્રત, જે સંતાનમાં સમૃદ્ધ હતા, તેમના ઘરે કન્યા નામની પુત્રી જન્મી; એ મહાભાગ્યશાળી કન્યા કર્દમ પ્રજાપતિની પત્ની બની.

કન્યે દ્વે શતપુત્રાંશ્ચ સમ્રાટ્ કુક્ષિશ્ચ તે ઉભે। તર્યોર્વૈ ભ્રાતરઃ શૂરાઃ પ્રજાપતિસમા દશ ।। ૩૩.

એ સમ્રાટને બે પુત્રીઓ અને સો પુત્રો થયા; એમાં દસ ભાઈઓ, પ્રજાપતિઓ જેટલા પરાક્રમી હતા.

અગ્નીધ્રશ્ચવપુષ્માંશ્ચ મેધા મેધાતિથિર્વિભુઃ। જ્યોતિષ્માન્ દ્યુતિમાન્ હવ્યઃ સવનઃ સર્વ એવ ચ ।। ૩૩.

અગ્નીધ્ર, વપુષ્માન, મેધા, મેધાતિથિ, વિભુ, જ્યોતિષ્માન, દ્યુતિમાન, હવ્ય, સવન અને સર્વ—આ દસ પુત્રો હતા.

પ્રિયવ્રતોઽભિષિચ્યૈતાન્ સપ્ત સપ્તસુ પાર્થિવાન્। દ્વીપેષુ તેષુ ધર્મેણ દ્વીપાંસ્તાંશ્ચ નિબોધત ।। ૩૩.

પ્રિયવ્રતે આ સાત પુત્રોને સાત દ્વીપોના રાજા બનાવી દીધા; હવે એ દ્વીપો અને તેમના રાજાઓના નામ સાંભળો.

જમ્બૂદ્વીપેશ્વરં ચક્રે અગ્નીધ્રન્તુ મહાબલમ્। પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરશ્ચાપિ તેન મેધાતિથિઃ કૃતઃ ।। ૩૩.

પ્રભુએ મહાબળવાન અગ્નીધ્રને જંબૂદ્વીપનો રાજા બનાવ્યો અને મેધાતિથિને પ્લક્ષદ્વીપનો શાસક નિયુક્ત કર્યો.

શાલ્મલૌ તુ વપુષ્મન્તં રાજાનમભિષિક્તવાન્। જ્યોતિષ્મન્તં કુશદ્વીપે રાજાનં કૃતવાન્ પ્રભુઃ ।। ૩૩.

શાલમલદ્વીપ પર વપુષ્માનને રાજા બનાવ્યા અને કુશદ્વીપ પર જ્યોતિષ્માનને શાસન સોંપ્યું.

દ્યુતિમન્તઞ્ચ રાજાનં ક્રૌજ્ચદ્વીપે સમાદિશત્। શાકદ્વીપેશ્વરઞ્ચાપિ હવ્યઞ્ચક્રે પ્રિયવ્રતઃ ।। ૩૩.

કૌંચદ્વીપ પર દ્યુતિમાનને રાજા બનાવ્યા અને શાકદ્વીપ પર હવ્યને પ્રભુએ શાસક બનાવ્યા.

પુષ્કરાધિપતિઞ્ચાપિ સવનં કૃતવાન્ પ્રભુઃ। પુષ્કરે સવનસ્યાપિ મહાવીતઃ સુતોઽભવત્। ધાતકિશ્ચૈવ દ્વાવેતૌ પુત્રૌ પુત્રવતાં વરો ।। ૩૩.

પુષ્કરદ્વીપનો અધિપતિ સવનને બનાવ્યા; પુષ્કરમાં સવનને મહાવીત અને ધાતકી નામે બે પુત્રો થયા, જે પુત્રવંતોમાં શ્રેષ્ઠ હતા.

મહાવીતં સ્મૃતં વર્ષં તસ્ય નામ્ના મહાત્મનઃ। નામ્ના તુ ધાતકેશ્ચાપિ ધાતકીખણ્ડ ઉચ્યતે ।। ૩૩.

એ મહાત્મા મહાવીતના નામે એ પ્રદેશ મહાવીત કહેવાય છે અને ધાતકીના નામે ધાતકીખંડ ઓળખાય છે.

હવ્યો વ્યજનયત્ પુત્રાન્ શાકદ્વીપેશ્વરાન્ પ્રભુઃ। જલદઞ્ચ કુમારઞ્ચ સુકુમારં મણીચકમ્। વસુમોદં સુમોદાકં સપ્તમઞ્ચ મહાદ્રુમમ્ ।। ૩૩.

શાકદ્વીપના રાજા હવ્યએ જલદ, કુમાર, સુકુમાર, મણીચક, વસુમોદ, સુમોદક અને સાતમો મહાદ્રુમ—આવા પુત્રો પેદા કર્યા.

જલદં જલદસ્યાથ વર્ષં પ્રથમમુચ્યતે। કુમારસ્ય ચ કૌમારં દ્વિતીયં પરિકીર્તિતમ્ ।। ૩૩.

જલદના નામે પ્રથમ પ્રદેશ જલદ કહેવાય છે; કુમારના નામે બીજું પ્રદેશ કૌમાર કહેવાય છે.

સુકુમારં તૃતીયન્તુ સુકુમારસ્ય કીર્તિતમ્। મણીચકસ્ય ચતુર્થં મણીચકમિહોચ્યતે ।। ૩૩.

સુકુમારના નામે ત્રીજું પ્રદેશ સુકુમાર કહેવાય છે અને ચોથું પ્રદેશ મણીચકના નામે મણીચક કહેવાય છે.

વસુમોદસ્ય વૈ વર્ષં પઞ્ચમં વસુમોદકમ્। મોદાકસ્ય તુ મોદાકં વર્ષં ષષ્ઠં પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૩૩.

પાંચમું પ્રદેશ વસુમોદના નામે વસુમોદક કહેવાય છે અને છઠ્ઠું પ્રદેશ મોડકના નામે મોડક કહેવાય છે.

મહાદ્રુમસ્ય નામ્ના તુ સપ્તમન્તુ મહાદ્રુમમ્। એષાન્તુ માનભિસ્તાનિ સપ્તવર્ષાણિ તત્ર વૈ ।। ૩૩.

સાતમું પ્રદેશ મહાદ્રુમના નામે મહાદ્રુમ કહેવાય છે; આ રીતે ત્યાંના સાત પ્રદેશો તેમના નામે ઓળખાય છે.

ક્રૌઞ્ચદ્વીપેશ્વરસ્યાપિ પુત્રા દ્યુતિમતસ્તુ વૈ। કુશલો મનુગશ્ચોષ્ણઃ પીવરશ્ચાન્ધકારકઃ। મુનિશ્ચ દુન્દુભિશ્ચૈવ સુતા દ્યુતિમતસ્તુ વૈ ।। ૩૩.

કૌંચદ્વીપના રાજા દ્યુતિમાનના પુત્રો હતા: કુશલ, મનુગ, ઉષ્ણ, પીવર, અંધકારક, મુનિ અને દુન્દુભિ.

તેષાં સ્વનામભિર્દ્દેશાઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપાશ્રયાઃ શુભાઃ। ઉષ્ણસ્યોષ્ણઃ સ્મૃતો દેશઃ પીવરસ્યાપિ પીવરઃ ।। ૩૩.

કૌંચદ્વીપના એ શુભ પ્રદેશો તેમના નામે ઓળખાય છે; ઉષ્ણના પ્રદેશને ઉષ્ણ અને પીવરના પ્રદેશને પીવર કહેવાય છે.

અન્ધકારકદેશસ્તુ અન્ધકારશ્ચ કીર્ત્ત્યતે। મુનેસ્તુ મુનિદેશો વૈ દુન્દુભેર્દુન્દુભિઃ સ્મૃતઃ। એતે જનપદાઃ સપ્ત ક્રૌઞ્ચદ્વીપે તુ ભાસ્વરાઃ ।। ૩૩.

અંધકારક નામનું પ્રદેશ અને અંધકાર પણ કહેવાય છે; મુનિ માટે મુનિનું પ્રદેશ છે અને દુન્દુભિનું પ્રદેશ દુન્દુભિ તરીકે ઓળખાય છે. ક્રૌંચ દ્વીપમાં આ એ સાત તેજસ્વી દેશો છે.

જ્યોતિષ્મતઃ કુશદ્વીપે સપ્તૈતે સુમહૌજસઃ। ઉદ્ભિદો વેણુમાંશ્ચૈવ સ્વૈરથો લવણો ધૃતિઃ। ષષ્ઠઃ પ્રભાકરશ્ચૈવ સપ્તમઃ કપિલઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૩.

કુશ દ્વીપમાં, જ્યોતિષ્મત નામે જાણીતા સાત મહાશક્તિશાળી પ્રદેશો છે: ઉદ્ભિદ, વેણુમાન, સ્વૈરથ, લવણ, ધૃતિ, છઠ્ઠું પ્રભાકર અને સાતમું કપિલ.

ઉદ્ભિદં પ્રથમં વર્ષં દ્વિતીયં વેણુમણ્ડલમ્। તૃતીયં સ્વૈરથાકારં ચતુર્થં લવણં સ્મૃતમ્ ।। ૩૩.

પહેલું પ્રદેશ ઉદ્ભિદ છે, બીજું વેણુમંડલ, ત્રીજું સ્વૈરથનું સ્વરૂપ કહેવાય છે અને ચોથું લવણ કહેવાય છે.

પઞ્ચમં ધૃતિમદ્વર્ષં ષષ્ઠં વર્ષં પ્રભાકરમ્। સપ્તમં કપિલં નામ કપિલસ્ય પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૩૩.

પાંચમું પ્રદેશ ધૃતિમત કહેવાય છે, છઠ્ઠું પ્રદેશ પ્રભાકર છે અને સાતમું કપિલ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

તેષાં દ્વીપાઃ કુશદ્વીપે તત્સનામાન એવ તુ। આશ્રમાચારયુક્તાભિઃ પ્રજાભિઃ સમલંકૃતાઃ ।। ૩૩.

કુશ દ્વીપમાં તેમના નામે જ એ દ્વીપો ઓળખાય છે અને ત્યાં આશ્રમ અને ગુરુઓના આચાર ધરાવતી પ્રજાઓથી તે પ્રદેશો શોભે છે.

શાલ્મલસ્યેશ્વરાઃ સપ્ત પુત્રાસ્તે તુ વપુષ્મતઃ। શ્વેતશ્ચ હરિતશ્ચૈવ જીમૂતો રોહિતસ્તથા। વૈદ્યુતો માનસશ્ચૈવ સુપ્રભઃ સપ્તમસ્તથા ।। ૩૩.

શાલમલી દ્વીપના શાસક સાતેય વપુષ્મતના પુત્રો છે: શ્વેત, હરિત, જીમૂત, રોહિત, વૈદ્યુત, માનસ અને સાતમો સુપ્રભ.

શ્વેતસ્ય શ્વેતદેશસ્તુ રોહિતસ્ય ચ રોહિતઃ। જીમૂતસ્ય ચ જીમૂતો હરિતસ્ય ચ હારિતઃ ।। ૩૩.

શ્વેતનું પ્રદેશ શ્વેત કહેવાય છે, રોહિતનું રોહિત, જીમૂતનું જીમૂત અને હરિતનું હારિત કહેવાય છે.

વૈદ્યુતો વૈદ્યુતસ્યાપિ માનસસ્યાપિ માનસઃ। સુપ્રભઃ સુપ્રભસ્યાપિ સપ્તૈતે દેશપાલકાઃ ।। ૩૩.

વૈદ્યુતનું પ્રદેશ વૈદ્યુત, માનસનું માનસ અને સુપ્રભનું પ્રદેશ સુપ્રભ કહેવાય છે; આ સાતેય પ્રદેશોના રક્ષક છે.