વાયુપુરાણમ્

કૃતે વૈ પ્રક્રિયાપાદશ્ચતુઃસાહસ્ર ઉચ્યતે। તસ્માચ્ચતુઃશતં સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ યથાવિધઃ ।। ૩૨.

કૃતયુગમાં મૂળ સમય ચાર હજાર વર્ષનો કહેવાય છે; તેમાંમાંથી ચાર સો વર્ષ સંધ્યા છે અને સંધ્યાશ પણ એટલાં જ છે.

ત્રેતાદીનિ સહસ્રાણિ સંખ્યયા મુનિભિઃ સહ। તસ્યાપિ ત્રિશતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશસ્ત્રિશતઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૨.

ત્રેતાદિ યુગો પણ મુનિઓ સાથે હજાર વર્ષમાં ગણાય છે; તેમાં પણ ત્રણ સો વર્ષ સંધ્યા અને ત્રણ સો વર્ષ સંધ્યાશ કહેવાય છે.

અનુષઙ્ગપાદસ્ત્રેતાયાસ્ત્રિસાહસ્રસ્તુ સઙ્ખ્યયા। દ્વાપરે દ્વે સહસ્રે તુ વર્ષાણાં સમ્પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૩૨.

ત્રેતાયુગનો અનુસંગકાળ ત્રણ હજાર વર્ષનો ગણાય છે; દ્વાપરયુગમાં એ સમય બે હજાર વર્ષનો કહેવાય છે.

તસ્યાપિ દ્વિશતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશો દ્વિશતસ્તથા। ઉપોદ્વાતસ્તૃતીયસ્તુ દ્વાપરે પાદ ઉચ્યતે ।। ૩૨.

તેમાં પણ બે સો વર્ષ સંધ્યા અને બે સો વર્ષ સંધ્યાશ છે; દ્વાપરયુગમાં ત્રીજો પાદ ઉપોદ્વાત કહેવાય છે.

કલિં વર્ષસહસ્રન્તુ પ્રાહુઃ સઙ્ખ્યાવિદો જનાઃ। તસ્યાપિ શતિકા સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશઃ શતમેવ ચ ।। ૩૨.

સંખ્યા જાણનારા લોકો કહે છે કે કળિયુગ એક હજાર વર્ષનો છે; તેમાં પણ સંધ્યા એક સો વર્ષ અને સંધ્યાશ પણ એક સો વર્ષ છે.

સંહારપાદઃ સંખ્યાતશ્વતુર્થો વૈ કલૌ યુગે। સસન્ધ્યાનિ સહાંશાનિ ચત્વારિ તુ યુગાનિ વૈ ।। ૩૨.

કળિયુગમાં ચોથો પાદ સંહારકાળ કહેવાય છે; આ રીતે સંધ્યા અને સંધ્યાશ સહિત ચાર યુગો છે.

એતદ્ દ્વાદશસાહસ્રં ચતુર્યુગમિતિ સ્મૃતમ્। એવં પાદૈઃ સહસ્રાણિ શ્લોકાનાં પઞ્ચ પઞ્ચ ચ ।। ૩૨.

આ ચાર યુગો મળીને બાર હજાર (વર્ષ) કહેવાય છે; તેમ જ, તેમના પાદો સાથે પાંચ હજાર શ્લોકો ગણાય છે.

સન્ધ્યાસન્ધ્યાંશકૈરેવ દ્વે સહસ્રે તથાઽપરે। એવં દ્વાદશસાહસ્રં પુરાણં કવયો વિદુઃ ।। ૩૨.

સંધ્યા અને સંધ્યાશ સાથે બે હજાર વધુ થાય છે; આ રીતે કવિઓ પુરાણને બાર હજાર (શ્લોકો)નું જાણે છે.

યથા વેદશ્ચતુષ્પાદશ્ચતુષ્પાદં તથા યુગમ્। યથા યુગં ચતુષ્પાદં વિધાત્રા વિહિતં સ્વયમ્। છચતુષ્પાદં સુરાણાન્તુ બ્રહ્મણા વિહિતં પુરા ।। ૩૨.

જેમ વેદ ચાર ભાગનો છે, તેમ યુગ પણ ચાર ભાગનો છે; જેમ વિધાતા દ્વારા ચાર ભાગવાળો યુગ નિર્ધારિત થયો, તેમ દેવતાઓ માટે પણ બ્રહ્માએ પ્રાચીનકાળમાં ચાર ભાગનો વિભાજન કર્યો હતો.

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ। તુલ્યાભિમાનિનઃ સર્વે જાયન્તે નામરૂપતઃ ।। ૩૩.

બધા મન્વંતરોમાં, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યમાં, અહીં બધા સમાન અભિમાનવાળા, નામ અને રૂપથી પેદા થાય છે.

દેવાશ્ચ વિવિધા યે ચ તસ્મિન્ મન્વન્તરેઽધિપાઃ। ઋષયો માનવાશ્ચૈવ સર્વે તુલ્યાભિમાનિનઃ ।। ૩૩.

તે મન્વંતરમાં વિવિધ દેવતાઓ, શાસકો, ઋષિઓ અને મનુઓ, બધા સમાન અભિમાનવાળા જન્મે છે.

મહર્ષિસર્ગઃ પ્રોક્તો વૈ વંશં સ્વાયમ્ભુવસ્ય તુ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધત ।। ૩૩.

મહર્ષિઓની સૃષ્ટિ વર્ણવાઈ ગઈ છે; હવે સ્વાયંભુવ વંશનું વિગતવાર અને ક્રમવાર વર્ણન સાંભળો.

મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્યાસન્ દશ પૌત્રાસ્તુ તત્સમાઃ. યૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપસમન્વિતા ।। ૩૩.

મનુ સ્વાયંભુવના દસ પૌત્રો હતા, જે તેમની જેમ જ હતા. જેમણે આ આખી સાત દ્વીપોથી યુક્ત પૃથ્વી વસાવી.

સસમુદ્રાકરવતી પ્રતિવર્ષન્નિવેશિતા। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વમાદ્યે ત્રેતાયુગે તદા ।। ૩૩.

સાગરો સાથે ધરતી, સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, પ્રથમ ત્રેતાયુગે, આજની જેમ સ્થાપિત થઈ હતી.

પ્રિયવ્રતસ્ય પુત્રૈસ્તૈઃ પૌત્રૈઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય તુ। પ્રજાસર્ગતપોયોગૈસ્તૈરિયં વિનિવેશિતા ।। ૩૩.

પ્રિયવ્રતના પુત્રો અને પૌત્રો, તથા સ્વાયંભુવના વંશજોએ, પ્રજાસર્જન અને તપસ્યા દ્વારા, આ જગતનું ગોઠવણ કરી હતી.

પ્રિયવ્રતાત્ પ્રજાવન્તઃ વીરાત્ કન્યા વ્યજાયત। કન્યા સા તુ મહાભાગા કર્દ્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ ।। ૩૩.

પ્રિયવ્રત, જે સંતાનમાં સમૃદ્ધ હતા, તેમના ઘરે કન્યા નામની પુત્રી જન્મી; એ મહાભાગ્યશાળી કન્યા કર્દમ પ્રજાપતિની પત્ની બની.

કન્યે દ્વે શતપુત્રાંશ્ચ સમ્રાટ્ કુક્ષિશ્ચ તે ઉભે। તર્યોર્વૈ ભ્રાતરઃ શૂરાઃ પ્રજાપતિસમા દશ ।। ૩૩.

એ સમ્રાટને બે પુત્રીઓ અને સો પુત્રો થયા; એમાં દસ ભાઈઓ, પ્રજાપતિઓ જેટલા પરાક્રમી હતા.

અગ્નીધ્રશ્ચવપુષ્માંશ્ચ મેધા મેધાતિથિર્વિભુઃ। જ્યોતિષ્માન્ દ્યુતિમાન્ હવ્યઃ સવનઃ સર્વ એવ ચ ।। ૩૩.

અગ્નીધ્ર, વપુષ્માન, મેધા, મેધાતિથિ, વિભુ, જ્યોતિષ્માન, દ્યુતિમાન, હવ્ય, સવન અને સર્વ—આ દસ પુત્રો હતા.

પ્રિયવ્રતોઽભિષિચ્યૈતાન્ સપ્ત સપ્તસુ પાર્થિવાન્। દ્વીપેષુ તેષુ ધર્મેણ દ્વીપાંસ્તાંશ્ચ નિબોધત ।। ૩૩.

પ્રિયવ્રતે આ સાત પુત્રોને સાત દ્વીપોના રાજા બનાવી દીધા; હવે એ દ્વીપો અને તેમના રાજાઓના નામ સાંભળો.

જમ્બૂદ્વીપેશ્વરં ચક્રે અગ્નીધ્રન્તુ મહાબલમ્। પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરશ્ચાપિ તેન મેધાતિથિઃ કૃતઃ ।। ૩૩.

પ્રભુએ મહાબળવાન અગ્નીધ્રને જંબૂદ્વીપનો રાજા બનાવ્યો અને મેધાતિથિને પ્લક્ષદ્વીપનો શાસક નિયુક્ત કર્યો.

શાલ્મલૌ તુ વપુષ્મન્તં રાજાનમભિષિક્તવાન્। જ્યોતિષ્મન્તં કુશદ્વીપે રાજાનં કૃતવાન્ પ્રભુઃ ।। ૩૩.

શાલમલદ્વીપ પર વપુષ્માનને રાજા બનાવ્યા અને કુશદ્વીપ પર જ્યોતિષ્માનને શાસન સોંપ્યું.

દ્યુતિમન્તઞ્ચ રાજાનં ક્રૌજ્ચદ્વીપે સમાદિશત્। શાકદ્વીપેશ્વરઞ્ચાપિ હવ્યઞ્ચક્રે પ્રિયવ્રતઃ ।। ૩૩.

કૌંચદ્વીપ પર દ્યુતિમાનને રાજા બનાવ્યા અને શાકદ્વીપ પર હવ્યને પ્રભુએ શાસક બનાવ્યા.

પુષ્કરાધિપતિઞ્ચાપિ સવનં કૃતવાન્ પ્રભુઃ। પુષ્કરે સવનસ્યાપિ મહાવીતઃ સુતોઽભવત્। ધાતકિશ્ચૈવ દ્વાવેતૌ પુત્રૌ પુત્રવતાં વરો ।। ૩૩.

પુષ્કરદ્વીપનો અધિપતિ સવનને બનાવ્યા; પુષ્કરમાં સવનને મહાવીત અને ધાતકી નામે બે પુત્રો થયા, જે પુત્રવંતોમાં શ્રેષ્ઠ હતા.

મહાવીતં સ્મૃતં વર્ષં તસ્ય નામ્ના મહાત્મનઃ। નામ્ના તુ ધાતકેશ્ચાપિ ધાતકીખણ્ડ ઉચ્યતે ।। ૩૩.

એ મહાત્મા મહાવીતના નામે એ પ્રદેશ મહાવીત કહેવાય છે અને ધાતકીના નામે ધાતકીખંડ ઓળખાય છે.

હવ્યો વ્યજનયત્ પુત્રાન્ શાકદ્વીપેશ્વરાન્ પ્રભુઃ। જલદઞ્ચ કુમારઞ્ચ સુકુમારં મણીચકમ્। વસુમોદં સુમોદાકં સપ્તમઞ્ચ મહાદ્રુમમ્ ।। ૩૩.

શાકદ્વીપના રાજા હવ્યએ જલદ, કુમાર, સુકુમાર, મણીચક, વસુમોદ, સુમોદક અને સાતમો મહાદ્રુમ—આવા પુત્રો પેદા કર્યા.

જલદં જલદસ્યાથ વર્ષં પ્રથમમુચ્યતે। કુમારસ્ય ચ કૌમારં દ્વિતીયં પરિકીર્તિતમ્ ।। ૩૩.

જલદના નામે પ્રથમ પ્રદેશ જલદ કહેવાય છે; કુમારના નામે બીજું પ્રદેશ કૌમાર કહેવાય છે.

સુકુમારં તૃતીયન્તુ સુકુમારસ્ય કીર્તિતમ્। મણીચકસ્ય ચતુર્થં મણીચકમિહોચ્યતે ।। ૩૩.

સુકુમારના નામે ત્રીજું પ્રદેશ સુકુમાર કહેવાય છે અને ચોથું પ્રદેશ મણીચકના નામે મણીચક કહેવાય છે.

વસુમોદસ્ય વૈ વર્ષં પઞ્ચમં વસુમોદકમ્। મોદાકસ્ય તુ મોદાકં વર્ષં ષષ્ઠં પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૩૩.

પાંચમું પ્રદેશ વસુમોદના નામે વસુમોદક કહેવાય છે અને છઠ્ઠું પ્રદેશ મોડકના નામે મોડક કહેવાય છે.

મહાદ્રુમસ્ય નામ્ના તુ સપ્તમન્તુ મહાદ્રુમમ્। એષાન્તુ માનભિસ્તાનિ સપ્તવર્ષાણિ તત્ર વૈ ।। ૩૩.

સાતમું પ્રદેશ મહાદ્રુમના નામે મહાદ્રુમ કહેવાય છે; આ રીતે ત્યાંના સાત પ્રદેશો તેમના નામે ઓળખાય છે.