વાયુપુરાણમ્

ઐડવંશેઽથ સમ્ભૂતા યથા ચેક્ષ્વાકવો નૃપાઃ। તેભ્ય એવ શતં પૂર્ણં કુલાનામભિષેચિતમ્ ।। ૩૨.

ઐડ વંશમાં, જેમ ઇક્ષ્વાકુ રાજાઓ છે, તેમ ત્યાંથી પૂરા એકસો કુળો અભિષિક્ત થયા છે.

તાવદેવ તુ ભોજાનાં વિસ્તરો દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ । ભોજન્તુ ત્રિશતં ક્ષત્રં ચતુર્દ્ધા તદ્યથાદિશમ્ ।। ૩૨.

ભોજ વંશનો વિસ્તાર એના દ્વિગણ ગણાય છે; ભોજ ક્ષત્રિયો ત્રણસો છે અને તેઓ ચાર ભાગમાં વહેંચાયેલા છે, જેમ પહેલાં જણાવાયું છે.

તેષ્વતીતાસ્તુ રાજાનો બ્રુવતસ્તાન્નિબોધત। શતં વૈ પ્રતિવિન્ધ્યાનાં હૈહયાનાં તથા શતમ્ ।। ૩૨.

એમાં જે રાજાઓ ગયા છે, તેમના નામ સાંભળ: પ્રતીવિંધ્યોના એકસો, અને હૈહયોના પણ એકસો રાજા.

ધાર્ત્તરાષ્ટ્રાસ્ત્વેકશતં અશીતિર્જનમેજયાઃ। શતં વૈ બ્રહ્મદત્તાનાં કુલાનાં વીર્યિણાં શતમ્ ।। ૩૨.

ધૃતરાષ્ટ્રો એકસો છે, જનમેજયો એંસી છે, બ્રહ્મદત્તો એકસો છે અને વીર્યવાન કુળો પણ એકસો છે.

તતઃ શતન્તુ પૌલાનાં શતં કાશિકુશાદયઃ । તથાપરં સહસ્રન્તુ યેઽતીતાઃ શશબિન્દવઃ। ઇજાનાસ્તેઽશ્વમેધૈસ્તુ સર્વે નિયુતદક્ષિણૈઃ ।। ૩૨.

પછી પૌલોના એકસો, કાશી અને કુશના પણ એકસો, અને જે શશબિંદુઓ ગયા છે, એવા હજાર છે; બધા ઇજનોએ અશ્વમેધ યજ્ઞો અનંત દક્ષિણાથી કર્યા છે.

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તા ન શક્યા વિસ્તરેણ તુ। વક્તું રાજર્ષયઃ કૃત્સ્ના યેઽતીતાસ્તૈર્યુકૈઃસહ ।। ૩૨.

આ રીતે સંક્ષેપમાં કહેવામાં આવ્યું છે, પણ ભૂતકાળના બધા રાજર્ષિઓ અને તેમના યુગોની વિગતવાર વાત કરવી શક્ય નથી.

એતે યયાતિવંશસ્ય બભૂવુર્વંશવર્દ્ધનાઃ। કીર્તિતા દ્યુતિમન્તસ્તે યે લોકાન્ ધારયન્તિ વૈ ।। ૩૨.

આ નામ લીધેલા તેજસ્વી પુરુષો યયાતિ વંશને વધારનાર હતા અને તેઓ જ જગતને ધારણ કરતા હતા.

લભન્તે ચ વરાન્ પઞ્ચ દુર્લભાન્ બ્રહ્મલૌકિકાન્ । આયુઃ પુત્રા ધનં કીર્તિરૈશ્વર્યં ભૂતિરેવ ચ ।। ૩૨.

તેઓને પાંચ દુર્લભ, બ્રહ્મલોક અને લોકિક બંને પ્રકારના વરદાન મળે છે: દીર્ઘ આયુષ્ય, પુત્રો, ધન, કીર્તિ, ઐશ્વર્ય અને સમૃદ્ધિ.

ધારણાચ્છ્રવણાચ્ચૈવ પઞ્ચવર્ગસ્ય ધીમતામ્। તથોક્તા લૌકિકાશ્ચૈવ બ્રહ્મલોકં વ્રજન્તિ વૈ ।। ૩૨.

આ પાંચ વર્ગોનું પાલન અને શ્રવણ કરીને બુદ્ધિશાળી લોકો, જેમ કહ્યું છે તેમ, લોકિક ફળો મેળવે છે અને અંતે બ્રહ્મલોકને પણ પામે છે.

ચત્વાર્યાહુઃ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં ચ કૃતં યુગમ્ । તસ્ય તાવચ્છતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ ।। ૩૨.

કહે છે કે કૃતયુગ ચાર હજાર વર્ષનું છે; તેની સંધ્યા (પ્રભાત) પણ એટલી જ સો વર્ષની છે અને સંધ્યાશ (સાંજ) પણ એટલી જ છે.

કૃતે વૈ પ્રક્રિયાપાદશ્ચતુઃસાહસ્ર ઉચ્યતે। તસ્માચ્ચતુઃશતં સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ યથાવિધઃ ।। ૩૨.

કૃતયુગમાં મૂળ સમય ચાર હજાર વર્ષનો કહેવાય છે; તેમાંમાંથી ચાર સો વર્ષ સંધ્યા છે અને સંધ્યાશ પણ એટલાં જ છે.

ત્રેતાદીનિ સહસ્રાણિ સંખ્યયા મુનિભિઃ સહ। તસ્યાપિ ત્રિશતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશસ્ત્રિશતઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૨.

ત્રેતાદિ યુગો પણ મુનિઓ સાથે હજાર વર્ષમાં ગણાય છે; તેમાં પણ ત્રણ સો વર્ષ સંધ્યા અને ત્રણ સો વર્ષ સંધ્યાશ કહેવાય છે.

અનુષઙ્ગપાદસ્ત્રેતાયાસ્ત્રિસાહસ્રસ્તુ સઙ્ખ્યયા। દ્વાપરે દ્વે સહસ્રે તુ વર્ષાણાં સમ્પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૩૨.

ત્રેતાયુગનો અનુસંગકાળ ત્રણ હજાર વર્ષનો ગણાય છે; દ્વાપરયુગમાં એ સમય બે હજાર વર્ષનો કહેવાય છે.

તસ્યાપિ દ્વિશતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશો દ્વિશતસ્તથા। ઉપોદ્વાતસ્તૃતીયસ્તુ દ્વાપરે પાદ ઉચ્યતે ।। ૩૨.

તેમાં પણ બે સો વર્ષ સંધ્યા અને બે સો વર્ષ સંધ્યાશ છે; દ્વાપરયુગમાં ત્રીજો પાદ ઉપોદ્વાત કહેવાય છે.

કલિં વર્ષસહસ્રન્તુ પ્રાહુઃ સઙ્ખ્યાવિદો જનાઃ। તસ્યાપિ શતિકા સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશઃ શતમેવ ચ ।। ૩૨.

સંખ્યા જાણનારા લોકો કહે છે કે કળિયુગ એક હજાર વર્ષનો છે; તેમાં પણ સંધ્યા એક સો વર્ષ અને સંધ્યાશ પણ એક સો વર્ષ છે.

સંહારપાદઃ સંખ્યાતશ્વતુર્થો વૈ કલૌ યુગે। સસન્ધ્યાનિ સહાંશાનિ ચત્વારિ તુ યુગાનિ વૈ ।। ૩૨.

કળિયુગમાં ચોથો પાદ સંહારકાળ કહેવાય છે; આ રીતે સંધ્યા અને સંધ્યાશ સહિત ચાર યુગો છે.

એતદ્ દ્વાદશસાહસ્રં ચતુર્યુગમિતિ સ્મૃતમ્। એવં પાદૈઃ સહસ્રાણિ શ્લોકાનાં પઞ્ચ પઞ્ચ ચ ।। ૩૨.

આ ચાર યુગો મળીને બાર હજાર (વર્ષ) કહેવાય છે; તેમ જ, તેમના પાદો સાથે પાંચ હજાર શ્લોકો ગણાય છે.

સન્ધ્યાસન્ધ્યાંશકૈરેવ દ્વે સહસ્રે તથાઽપરે। એવં દ્વાદશસાહસ્રં પુરાણં કવયો વિદુઃ ।। ૩૨.

સંધ્યા અને સંધ્યાશ સાથે બે હજાર વધુ થાય છે; આ રીતે કવિઓ પુરાણને બાર હજાર (શ્લોકો)નું જાણે છે.

યથા વેદશ્ચતુષ્પાદશ્ચતુષ્પાદં તથા યુગમ્। યથા યુગં ચતુષ્પાદં વિધાત્રા વિહિતં સ્વયમ્। છચતુષ્પાદં સુરાણાન્તુ બ્રહ્મણા વિહિતં પુરા ।। ૩૨.

જેમ વેદ ચાર ભાગનો છે, તેમ યુગ પણ ચાર ભાગનો છે; જેમ વિધાતા દ્વારા ચાર ભાગવાળો યુગ નિર્ધારિત થયો, તેમ દેવતાઓ માટે પણ બ્રહ્માએ પ્રાચીનકાળમાં ચાર ભાગનો વિભાજન કર્યો હતો.

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ। તુલ્યાભિમાનિનઃ સર્વે જાયન્તે નામરૂપતઃ ।। ૩૩.

બધા મન્વંતરોમાં, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યમાં, અહીં બધા સમાન અભિમાનવાળા, નામ અને રૂપથી પેદા થાય છે.

દેવાશ્ચ વિવિધા યે ચ તસ્મિન્ મન્વન્તરેઽધિપાઃ। ઋષયો માનવાશ્ચૈવ સર્વે તુલ્યાભિમાનિનઃ ।। ૩૩.

તે મન્વંતરમાં વિવિધ દેવતાઓ, શાસકો, ઋષિઓ અને મનુઓ, બધા સમાન અભિમાનવાળા જન્મે છે.

મહર્ષિસર્ગઃ પ્રોક્તો વૈ વંશં સ્વાયમ્ભુવસ્ય તુ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધત ।। ૩૩.

મહર્ષિઓની સૃષ્ટિ વર્ણવાઈ ગઈ છે; હવે સ્વાયંભુવ વંશનું વિગતવાર અને ક્રમવાર વર્ણન સાંભળો.

મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્યાસન્ દશ પૌત્રાસ્તુ તત્સમાઃ. યૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપસમન્વિતા ।। ૩૩.

મનુ સ્વાયંભુવના દસ પૌત્રો હતા, જે તેમની જેમ જ હતા. જેમણે આ આખી સાત દ્વીપોથી યુક્ત પૃથ્વી વસાવી.

સસમુદ્રાકરવતી પ્રતિવર્ષન્નિવેશિતા। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વમાદ્યે ત્રેતાયુગે તદા ।। ૩૩.

સાગરો સાથે ધરતી, સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, પ્રથમ ત્રેતાયુગે, આજની જેમ સ્થાપિત થઈ હતી.

પ્રિયવ્રતસ્ય પુત્રૈસ્તૈઃ પૌત્રૈઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય તુ। પ્રજાસર્ગતપોયોગૈસ્તૈરિયં વિનિવેશિતા ।। ૩૩.

પ્રિયવ્રતના પુત્રો અને પૌત્રો, તથા સ્વાયંભુવના વંશજોએ, પ્રજાસર્જન અને તપસ્યા દ્વારા, આ જગતનું ગોઠવણ કરી હતી.

પ્રિયવ્રતાત્ પ્રજાવન્તઃ વીરાત્ કન્યા વ્યજાયત। કન્યા સા તુ મહાભાગા કર્દ્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ ।। ૩૩.

પ્રિયવ્રત, જે સંતાનમાં સમૃદ્ધ હતા, તેમના ઘરે કન્યા નામની પુત્રી જન્મી; એ મહાભાગ્યશાળી કન્યા કર્દમ પ્રજાપતિની પત્ની બની.

કન્યે દ્વે શતપુત્રાંશ્ચ સમ્રાટ્ કુક્ષિશ્ચ તે ઉભે। તર્યોર્વૈ ભ્રાતરઃ શૂરાઃ પ્રજાપતિસમા દશ ।। ૩૩.

એ સમ્રાટને બે પુત્રીઓ અને સો પુત્રો થયા; એમાં દસ ભાઈઓ, પ્રજાપતિઓ જેટલા પરાક્રમી હતા.

અગ્નીધ્રશ્ચવપુષ્માંશ્ચ મેધા મેધાતિથિર્વિભુઃ। જ્યોતિષ્માન્ દ્યુતિમાન્ હવ્યઃ સવનઃ સર્વ એવ ચ ।। ૩૩.

અગ્નીધ્ર, વપુષ્માન, મેધા, મેધાતિથિ, વિભુ, જ્યોતિષ્માન, દ્યુતિમાન, હવ્ય, સવન અને સર્વ—આ દસ પુત્રો હતા.

પ્રિયવ્રતોઽભિષિચ્યૈતાન્ સપ્ત સપ્તસુ પાર્થિવાન્। દ્વીપેષુ તેષુ ધર્મેણ દ્વીપાંસ્તાંશ્ચ નિબોધત ।। ૩૩.

પ્રિયવ્રતે આ સાત પુત્રોને સાત દ્વીપોના રાજા બનાવી દીધા; હવે એ દ્વીપો અને તેમના રાજાઓના નામ સાંભળો.