વાયુપુરાણમ્

એવમુક્તા સ્તતઃ સર્વા દેવતા ઋષિભિઃ સહ। પ્રણમ્ય શિરસા દેવં પુનરૂચુર્જગત્પતિમ્ ।। ૩૨.

આ રીતે કહ્યા પછી, સર્વ દેવતાઓ અને ઋષિઓએ માથું ઝુકાવી ભગવાનને વંદન કર્યું અને ફરી જગતના સ્વામી પાસે બોલ્યા.

મહાતેજા મહાકાયો મહાવીર્યો મહાદ્યુતિઃ। ભીષણઃ સર્વભૂતાનાં કથં કાલશ્ચતુર્મુખઃ ।। ૩૨.

હે મહાતેજસ્વી, વિશાળ કાયાવાળાં, મહાન પરાક્રમી, તેજસ્વી અને સર્વ પ્રાણીઓમાં ભયાનક, કાળ ચાર ચહેરાવાળો કેમ છે?

એષ કાલશ્ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્દંષ્ટ્રશ્ચતુર્મુખઃ। લોકસંરક્ષણાર્થાય અતિક્રામતિ સર્વશઃ ।। ૩૨.

આ કાળ ચાર રૂપે, ચાર દાંતવાળો અને ચાર ચહેરાવાળો છે; લોકરક્ષાના હિત માટે એ સર્વત્ર વિહરે છે.

નાસાધ્યં વિદ્યતે ચાસ્ય સર્વસ્મિન્ સચરાચરે। કાલઃ સૃજતિ ભૂતાનિ પુનઃસંહરતિ ક્રમાત્ ।। ૩૨.

જગતમાં ચાલતું કે અચળ કંઈ પણ એ માટે અશક્ય નથી; કાળ સર્વ જીવોની રચના કરે છે અને પછી ક્રમશઃ તેમને સંહરિત પણ કરે છે.

સર્વે કાલસ્ય વશગા ન કાલઃ કસ્યચિદ્વશે। તસ્માત્તુ સર્વભૂતાનિ કાલઃ કલયતે સદા ।। ૩૨.

બધા કાળના વશમાં છે; કાળ કોઈના વશમાં નથી; તેથી કાળ હંમેશાં સર્વ જીવોને નિયંત્રિત કરે છે.

વિક્રમસ્ય પદાન્યસ્ય પૂર્વોક્તાન્યેકસપ્તતિઃ। તાનિ મન્વન્તરાણીહ પરિવૃત્તયુગક્રમાત્ ।। ૩૨.

જેની એકાવન સત્તર પગલાં પહેલાં જણાવ્યા છે, એ જ અહીં મન્વંતર કહેવાય છે, યુગોના ફેરફાર પ્રમાણે.

એકં પદં પરિક્રમ્ય પદાનામેકસપ્તતિઃ। યદા કાલઃ પ્રક્રમતે તદા મન્વન્તરક્ષયઃ ।। ૩૨.

કાળ જ્યારે એક પગલું પૂરૂં કરે છે, એકાવન સત્તર પૈકીનું, ત્યારે કાળ આગળ વધે છે અને મન્વંતરનો અંત આવે છે.

એવમુક્ત્વા તુ ભગવાન્ દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્। નમસ્કૃતશ્ચ તૈઃ સર્વૈસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ।। ૩૨.

આ રીતે ભગવાને દેવતાઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને દાનવો બધાના વંદન કર્યા પછી, ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

એવં સ કાલે ભગવાન્ દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્। પુનઃ પુનઃ સંહરતે સૃજતે ચ પુનઃ પુનઃ ।। ૩૨.

આ રીતે, દરેક સમયમાં ભગવાન વારંવાર દેવતાઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને દાનવોને સંહારી લે છે અને ફરીથી સર્જે છે.

અતો મન્વન્તરે ચૈવ દેવર્ષિપિતૃદાનવૈઃ। પૂજ્યતે ભગવાનીશો ભયાત્ કાલસ્ય તસ્ય વૈ ।। ૩૨.

માટે, દરેક મન્વંતરમાં દેવતાઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને દાનવો ભગવાનની પૂજા કરે છે, કારણ કે તેઓ સમયના ભયથી ડરે છે.

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન કલૌ કુર્યાત્તપો દ્વિજઃ। પ્રપન્નસ્ય મહાદેવં તસ્ય પુણ્યફલં મહત્। તસ્માદ્દેવા દિવં ગત્વા અવતીર્ય ચ ભૂતલે ।। ૩૨.

કળીયુગમાં, દ્વિજએ સર્વશક્તિથી તપ કરવું જોઈએ; મહાદેવની શરણમાં જનારને મહાન પુણ્યફળ મળે છે. તેથી દેવતાઓ સ્વર્ગે જઈને, ફરીથી પૃથ્વી પર અવતર કરે છે.

ઋષયશ્ચૈવ દેવાશ્ચ કલિમ્પ્રાપ્ય સુદારુણમ્। તપ ઇચ્છન્તિ ભૂયિષ્ઠં કર્ત્તું ધર્મપરાયણાઃ। અવતારાન્ કલિં પ્રાપ્ય કરોતિ ચ પુનઃ પુનઃ ।। ૩૨.

ઋષિઓ અને દેવતાઓ જ્યારે અત્યંત કઠિન કળીયુગમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તેઓ ધર્મમાં સ્થિર રહી વધુ તપ કરવા ઈચ્છે છે અને વારંવાર અવતાર લે છે.

એવં કાલાન્તરે સર્વે યેઽતીતા વૈ સહસ્રશઃ। વૈવસ્વતેઽન્તરે તસ્મિન્ દેવરાજર્ષયસ્તથા ।। ૩૨.

આ રીતે, સમયના પ્રવાહમાં, વૈવસ્વત મન્વંતરમાં હજારો દેવતાઓ, રાજર્ષિઓ અને અન્ય અનેક લોકો ગયા છે.

દેવાપિઃ પોરવો રાજા મનુશ્વેક્ષ્વાકુવંશજાઃ। મહાયોગબલોપેતાઃ કાલાન્તરમુપાસતે ।।૩૨.

દેવાપી, પ્રાચીન રાજા અને મનુના ઇક્ષ્વાકુ વંશના વંશજો, મહાન યોગબળ ધરાવતા, સમયના પ્રવાહની ઉપાસના કરે છે.

ક્ષીણે કલિયુગે તસ્મિસ્તિષ્યે ત્રેતાયુગે કૃતે। સપ્તર્ષિભિશ્ચૈવ સાર્દ્ધં ભાવ્યે ત્રેતાયુગે પુનઃ ગોત્રાણાં ક્ષત્રિયાણાઞ્ચ ભવિષ્યાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૩૨.

જ્યારે કળીયુગ પૂરું થાય, તિષ્ય, ત્રેતાયુગ અને કૃતયુગમાં, સાત ઋષિઓ સાથે ભવિષ્યની ત્રેતાયુગમાં ફરીથી ક્ષત્રિય વંશોનું વર્ણન થાય છે.

દ્વાપરાન્તે પ્રતિષ્ઠન્તે ક્ષત્રિયા ઋષિભિઃ સહ। કૃતે ત્રેતાયુગે ચૈવ તથા ક્ષીણે ચ દ્વાપરે। નરાઃ પાતકિનો યે વૈ વર્ત્તન્તે તે કલૌ સ્મૃતાઃ ।। ૩૨.

દ્વાપરયુગના અંતે, ક્ષત્રિયોએ ઋષિઓ સાથે સ્થાપના પામે છે; કૃતયુગ અને ત્રેતાયુગમાં પણ, અને જ્યારે દ્વાપરયુગ ક્ષીણ થાય, ત્યારે જે પાપી મનુષ્યો રહે છે, તેઓ કળીયુગના ગણાય છે.

મન્વન્તરાણાં સપ્તાનાં સાન્તાનાર્થા શ્રુતિઃ સ્મૃતિઃ। એવમેતેષુ સર્વેષુ યુગક્ષયક્રમસ્તથા ।। ૩૨.

સાત મન્વંતરોના અંત સાથે જોડાયેલી પરંપરા અને સ્મૃતિ, અને એમ તમામ યુગોના ક્ષયનો ક્રમ પણ છે.

પરસ્પરં યુગાનાઞ્ચ બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય ચોદ્ભવઃ। યથા વૈ પ્રકૃતિસ્તેભ્યઃ પ્રવૃત્તાનાં યથા ક્ષયમ્ ।। ૩૨.

યુગો અને બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિયોના પરસ્પર ઉત્પત્તિ, તેમ જ તેમનો સ્વભાવ અને ક્ષય કેવી રીતે થાય છે, તેનું વર્ણન છે.

જામદગ્ન્યેન રામેણ ક્ષત્રે નિરવશોષિતે। ક્રિયન્તે કુલટાઃ સર્વાઃ ક્ષત્રિયૈર્વસુધાધિપૈઃ। દિવં ગતાનહં તુભ્યં કીર્ત્તયિષ્યે નિબોધત ।। ૩૨.

જ્યારે જામદગ્ન્ય રામે ક્ષત્રિય વર્ગને નષ્ટ કર્યો, ત્યારે પૃથ્વીના ક્ષત્રિય રાજાઓએ બધા કુળો સ્થાપ્યા; હવે હું સ્વર્ગ જઈને એ બધું તને કહીશ, સાંભળ.

ઐડમિક્ષ્વાકુવંશસ્ય પ્રકૃતિં પરિચક્ષતે। રાજાનઃ શ્રેણિબન્ધાસ્તુ તક્ષાન્યે ક્ષત્રિયા ભુવિ ।। ૩૨.

ઐડ અને ઇક્ષ્વાકુ વંશની પ્રકૃતિનું વર્ણન થાય છે; રાજાઓને શ્રેણીઓમાં ગોઠવ્યા છે અને અન્ય ક્ષત્રિયો પૃથ્વી પર કારીગર તરીકે છે.

ઐડવંશેઽથ સમ્ભૂતા યથા ચેક્ષ્વાકવો નૃપાઃ। તેભ્ય એવ શતં પૂર્ણં કુલાનામભિષેચિતમ્ ।। ૩૨.

ઐડ વંશમાં, જેમ ઇક્ષ્વાકુ રાજાઓ છે, તેમ ત્યાંથી પૂરા એકસો કુળો અભિષિક્ત થયા છે.

તાવદેવ તુ ભોજાનાં વિસ્તરો દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ । ભોજન્તુ ત્રિશતં ક્ષત્રં ચતુર્દ્ધા તદ્યથાદિશમ્ ।। ૩૨.

ભોજ વંશનો વિસ્તાર એના દ્વિગણ ગણાય છે; ભોજ ક્ષત્રિયો ત્રણસો છે અને તેઓ ચાર ભાગમાં વહેંચાયેલા છે, જેમ પહેલાં જણાવાયું છે.

તેષ્વતીતાસ્તુ રાજાનો બ્રુવતસ્તાન્નિબોધત। શતં વૈ પ્રતિવિન્ધ્યાનાં હૈહયાનાં તથા શતમ્ ।। ૩૨.

એમાં જે રાજાઓ ગયા છે, તેમના નામ સાંભળ: પ્રતીવિંધ્યોના એકસો, અને હૈહયોના પણ એકસો રાજા.

ધાર્ત્તરાષ્ટ્રાસ્ત્વેકશતં અશીતિર્જનમેજયાઃ। શતં વૈ બ્રહ્મદત્તાનાં કુલાનાં વીર્યિણાં શતમ્ ।। ૩૨.

ધૃતરાષ્ટ્રો એકસો છે, જનમેજયો એંસી છે, બ્રહ્મદત્તો એકસો છે અને વીર્યવાન કુળો પણ એકસો છે.

તતઃ શતન્તુ પૌલાનાં શતં કાશિકુશાદયઃ । તથાપરં સહસ્રન્તુ યેઽતીતાઃ શશબિન્દવઃ। ઇજાનાસ્તેઽશ્વમેધૈસ્તુ સર્વે નિયુતદક્ષિણૈઃ ।। ૩૨.

પછી પૌલોના એકસો, કાશી અને કુશના પણ એકસો, અને જે શશબિંદુઓ ગયા છે, એવા હજાર છે; બધા ઇજનોએ અશ્વમેધ યજ્ઞો અનંત દક્ષિણાથી કર્યા છે.

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તા ન શક્યા વિસ્તરેણ તુ। વક્તું રાજર્ષયઃ કૃત્સ્ના યેઽતીતાસ્તૈર્યુકૈઃસહ ।। ૩૨.

આ રીતે સંક્ષેપમાં કહેવામાં આવ્યું છે, પણ ભૂતકાળના બધા રાજર્ષિઓ અને તેમના યુગોની વિગતવાર વાત કરવી શક્ય નથી.

એતે યયાતિવંશસ્ય બભૂવુર્વંશવર્દ્ધનાઃ। કીર્તિતા દ્યુતિમન્તસ્તે યે લોકાન્ ધારયન્તિ વૈ ।। ૩૨.

આ નામ લીધેલા તેજસ્વી પુરુષો યયાતિ વંશને વધારનાર હતા અને તેઓ જ જગતને ધારણ કરતા હતા.

લભન્તે ચ વરાન્ પઞ્ચ દુર્લભાન્ બ્રહ્મલૌકિકાન્ । આયુઃ પુત્રા ધનં કીર્તિરૈશ્વર્યં ભૂતિરેવ ચ ।। ૩૨.

તેઓને પાંચ દુર્લભ, બ્રહ્મલોક અને લોકિક બંને પ્રકારના વરદાન મળે છે: દીર્ઘ આયુષ્ય, પુત્રો, ધન, કીર્તિ, ઐશ્વર્ય અને સમૃદ્ધિ.

ધારણાચ્છ્રવણાચ્ચૈવ પઞ્ચવર્ગસ્ય ધીમતામ્। તથોક્તા લૌકિકાશ્ચૈવ બ્રહ્મલોકં વ્રજન્તિ વૈ ।। ૩૨.

આ પાંચ વર્ગોનું પાલન અને શ્રવણ કરીને બુદ્ધિશાળી લોકો, જેમ કહ્યું છે તેમ, લોકિક ફળો મેળવે છે અને અંતે બ્રહ્મલોકને પણ પામે છે.