વાયુપુરાણમ્

અત્ર યજ્ઞપ્રવૃત્તિસ્તુ જાયતે હિ મહેશ્વરાત્। તતોઽત્ર ઇજ્યતે યજ્ઞસ્તિસ્રો જિહ્વાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ । ઇષ્ટ્વા ચૈવાગ્નયો વિપ્રાઃ કાલજિહ્વા પ્રવર્ત્તતે ।। ૩૨.

આ યુગમાં મહાદેવની પ્રેરણાથી યજ્ઞ શરૂ થાય છે. તેથી અહીં યજ્ઞ કરવામાં આવે છે, ત્રણ જીભો અને ત્રણ અગ્નિ હોય છે. યજ્ઞ કરીને, હે વિદ્વાનો, પછી કાળની જીભ કાર્યરત થાય છે.

યદેતદ્વૈ મુખં ભીમં દ્વિજિહ્વં રક્તપિઙ્ગલમ્। દ્વિપાદોઽત્ર ભવિષ્યામિ દ્વાપરં નામ તદ્યુગમ્ ।। ૩૨.

જે ભયાનક ચહેરું છે, બે જીભો ધરાવે છે, લાલ અને પીળાશ રંગનું છે, તેમાં હું બે પગવાળો બનીશ; એ યુગનું નામ દ્વાપર છે.

યદેતત્ કૃષ્ણવર્ણાભં તુરીયં રક્તલોચનમ્। એકજિહ્વં પૃથુશ્યામં લેલિહાનં પુનઃ પુનઃ ।। ૩૨.

ચોથું, જે કાળાં રંગ જેવું છે, લાલ આંખો ધરાવે છે, એક જ જીભ છે, પહોળું અને ઘાટું છે, વારંવાર ચાટતું દેખાય છે—

તતઃ કલિયુગં ઘોરં સર્વલોકભયઙ્કરમ્। કલ્પસ્ય તુ મુખં હ્યેતચ્ચતુર્થં નામ ભીષણમ્ ।। ૩૨.

પછી ભયાનક કળિયુગ આવે છે, જે બધા લોકોએ ડરાવનારું છે; એ કલ્પનું ચોથું, ભયાનક ચહેરું કહેવાય છે.

ન મુખં નાપિ નિર્વાણં તસ્મિન્ ભવતિ વૈ યુગે। કાલગ્રસ્તા પ્રજા ચાપિ યુગે તસ્મિન્ ભવિષ્યતિ ।। ૩૨.

એ યુગમાં ન તો ચહેરું રહે છે, ન તો મોક્ષ મળે છે; એ યુગમાં સર્વ પ્રજાઓ કાળના વશમાં થઈ જાય છે.

બ્રહ્મા કૃતયુગે પૂજ્યસ્ત્રેતાયાં યજ્ઞ ઇચ્યતે। દ્વાપરે પૂજ્યતે વિષ્ણુરહમ્પૂજ્યશ્ચતુર્ષ્વપિ ।। ૩૨.

કૃતયુગમાં બ્રહ્માનું પૂજન થાય છે, tretાયુગમાં યજ્ઞ કહેવાય છે; દ્વાપરમાં વિષ્ણુનું પૂજન થાય છે અને હું તો ચારેય યુગમાં પૂજ્ય છું.

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ યજ્ઞશ્ચ કાલસ્યૈવ કલાસ્ત્રયઃ। સર્વેષ્વેવ હિ કાલેષુ ચતુર્મૂર્તિર્મહેશ્વરઃ ।। ૩૨.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને યજ્ઞ — આ ત્રણેય કાળના રૂપ છે; દરેક યુગમાં મહાદેવ ચાર રૂપે વિરાજે છે.

અહં જનો જનયિતા (વઃ) કાલઃ કાલપ્રવર્ત્તકઃ। યુગકર્તા તથા ચૈવ પરં પરપરાયણઃ ।। ૩૨.

હું જ પ્રજાઓ છું, હું જ સર્જનહાર છું, હું જ કાળ છું, કાળને ચલાવનાર છું; યુગોનો સર્જક છું અને સર્વથી પર, સર્વનો આશ્રય છું.

તસ્માત્ કલિયુગં પ્રાપ્ય લોકાનાં હિતકારણાત્। અભયાર્થઞ્ચ દેવાનામુભયોર્લોકયોરપિ ।। ૩૨.

માટે, કળિયુગ આવે ત્યારે લોકોએ કલ્યાણ માટે અને દેવતાઓને નિર્ભયતા આપવા માટે, બંને લોકોએ—

તદા ભવ્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ ભવિષ્યામિ સુરોત્તમાઃ। તસ્માદ્ભયં ન કાર્યં ચ કલિં પ્રાપ્ય મહૌજસઃ ।। ૩૨.

ત્યારે હું શુભ અને પૂજ્ય બનીશ, હે શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ; તેથી, મહાન શક્તિ ધરાવનારાઓ, કળી આવે ત્યારે ડરવાની જરૂર નથી.

એવમુક્તા સ્તતઃ સર્વા દેવતા ઋષિભિઃ સહ। પ્રણમ્ય શિરસા દેવં પુનરૂચુર્જગત્પતિમ્ ।। ૩૨.

આ રીતે કહ્યા પછી, સર્વ દેવતાઓ અને ઋષિઓએ માથું ઝુકાવી ભગવાનને વંદન કર્યું અને ફરી જગતના સ્વામી પાસે બોલ્યા.

મહાતેજા મહાકાયો મહાવીર્યો મહાદ્યુતિઃ। ભીષણઃ સર્વભૂતાનાં કથં કાલશ્ચતુર્મુખઃ ।। ૩૨.

હે મહાતેજસ્વી, વિશાળ કાયાવાળાં, મહાન પરાક્રમી, તેજસ્વી અને સર્વ પ્રાણીઓમાં ભયાનક, કાળ ચાર ચહેરાવાળો કેમ છે?

એષ કાલશ્ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્દંષ્ટ્રશ્ચતુર્મુખઃ। લોકસંરક્ષણાર્થાય અતિક્રામતિ સર્વશઃ ।। ૩૨.

આ કાળ ચાર રૂપે, ચાર દાંતવાળો અને ચાર ચહેરાવાળો છે; લોકરક્ષાના હિત માટે એ સર્વત્ર વિહરે છે.

નાસાધ્યં વિદ્યતે ચાસ્ય સર્વસ્મિન્ સચરાચરે। કાલઃ સૃજતિ ભૂતાનિ પુનઃસંહરતિ ક્રમાત્ ।। ૩૨.

જગતમાં ચાલતું કે અચળ કંઈ પણ એ માટે અશક્ય નથી; કાળ સર્વ જીવોની રચના કરે છે અને પછી ક્રમશઃ તેમને સંહરિત પણ કરે છે.

સર્વે કાલસ્ય વશગા ન કાલઃ કસ્યચિદ્વશે। તસ્માત્તુ સર્વભૂતાનિ કાલઃ કલયતે સદા ।। ૩૨.

બધા કાળના વશમાં છે; કાળ કોઈના વશમાં નથી; તેથી કાળ હંમેશાં સર્વ જીવોને નિયંત્રિત કરે છે.

વિક્રમસ્ય પદાન્યસ્ય પૂર્વોક્તાન્યેકસપ્તતિઃ। તાનિ મન્વન્તરાણીહ પરિવૃત્તયુગક્રમાત્ ।। ૩૨.

જેની એકાવન સત્તર પગલાં પહેલાં જણાવ્યા છે, એ જ અહીં મન્વંતર કહેવાય છે, યુગોના ફેરફાર પ્રમાણે.

એકં પદં પરિક્રમ્ય પદાનામેકસપ્તતિઃ। યદા કાલઃ પ્રક્રમતે તદા મન્વન્તરક્ષયઃ ।। ૩૨.

કાળ જ્યારે એક પગલું પૂરૂં કરે છે, એકાવન સત્તર પૈકીનું, ત્યારે કાળ આગળ વધે છે અને મન્વંતરનો અંત આવે છે.

એવમુક્ત્વા તુ ભગવાન્ દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્। નમસ્કૃતશ્ચ તૈઃ સર્વૈસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ।। ૩૨.

આ રીતે ભગવાને દેવતાઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને દાનવો બધાના વંદન કર્યા પછી, ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

એવં સ કાલે ભગવાન્ દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્। પુનઃ પુનઃ સંહરતે સૃજતે ચ પુનઃ પુનઃ ।। ૩૨.

આ રીતે, દરેક સમયમાં ભગવાન વારંવાર દેવતાઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને દાનવોને સંહારી લે છે અને ફરીથી સર્જે છે.

અતો મન્વન્તરે ચૈવ દેવર્ષિપિતૃદાનવૈઃ। પૂજ્યતે ભગવાનીશો ભયાત્ કાલસ્ય તસ્ય વૈ ।। ૩૨.

માટે, દરેક મન્વંતરમાં દેવતાઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને દાનવો ભગવાનની પૂજા કરે છે, કારણ કે તેઓ સમયના ભયથી ડરે છે.

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન કલૌ કુર્યાત્તપો દ્વિજઃ। પ્રપન્નસ્ય મહાદેવં તસ્ય પુણ્યફલં મહત્। તસ્માદ્દેવા દિવં ગત્વા અવતીર્ય ચ ભૂતલે ।। ૩૨.

કળીયુગમાં, દ્વિજએ સર્વશક્તિથી તપ કરવું જોઈએ; મહાદેવની શરણમાં જનારને મહાન પુણ્યફળ મળે છે. તેથી દેવતાઓ સ્વર્ગે જઈને, ફરીથી પૃથ્વી પર અવતર કરે છે.

ઋષયશ્ચૈવ દેવાશ્ચ કલિમ્પ્રાપ્ય સુદારુણમ્। તપ ઇચ્છન્તિ ભૂયિષ્ઠં કર્ત્તું ધર્મપરાયણાઃ। અવતારાન્ કલિં પ્રાપ્ય કરોતિ ચ પુનઃ પુનઃ ।। ૩૨.

ઋષિઓ અને દેવતાઓ જ્યારે અત્યંત કઠિન કળીયુગમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તેઓ ધર્મમાં સ્થિર રહી વધુ તપ કરવા ઈચ્છે છે અને વારંવાર અવતાર લે છે.

એવં કાલાન્તરે સર્વે યેઽતીતા વૈ સહસ્રશઃ। વૈવસ્વતેઽન્તરે તસ્મિન્ દેવરાજર્ષયસ્તથા ।। ૩૨.

આ રીતે, સમયના પ્રવાહમાં, વૈવસ્વત મન્વંતરમાં હજારો દેવતાઓ, રાજર્ષિઓ અને અન્ય અનેક લોકો ગયા છે.

દેવાપિઃ પોરવો રાજા મનુશ્વેક્ષ્વાકુવંશજાઃ। મહાયોગબલોપેતાઃ કાલાન્તરમુપાસતે ।।૩૨.

દેવાપી, પ્રાચીન રાજા અને મનુના ઇક્ષ્વાકુ વંશના વંશજો, મહાન યોગબળ ધરાવતા, સમયના પ્રવાહની ઉપાસના કરે છે.

ક્ષીણે કલિયુગે તસ્મિસ્તિષ્યે ત્રેતાયુગે કૃતે। સપ્તર્ષિભિશ્ચૈવ સાર્દ્ધં ભાવ્યે ત્રેતાયુગે પુનઃ ગોત્રાણાં ક્ષત્રિયાણાઞ્ચ ભવિષ્યાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૩૨.

જ્યારે કળીયુગ પૂરું થાય, તિષ્ય, ત્રેતાયુગ અને કૃતયુગમાં, સાત ઋષિઓ સાથે ભવિષ્યની ત્રેતાયુગમાં ફરીથી ક્ષત્રિય વંશોનું વર્ણન થાય છે.

દ્વાપરાન્તે પ્રતિષ્ઠન્તે ક્ષત્રિયા ઋષિભિઃ સહ। કૃતે ત્રેતાયુગે ચૈવ તથા ક્ષીણે ચ દ્વાપરે। નરાઃ પાતકિનો યે વૈ વર્ત્તન્તે તે કલૌ સ્મૃતાઃ ।। ૩૨.

દ્વાપરયુગના અંતે, ક્ષત્રિયોએ ઋષિઓ સાથે સ્થાપના પામે છે; કૃતયુગ અને ત્રેતાયુગમાં પણ, અને જ્યારે દ્વાપરયુગ ક્ષીણ થાય, ત્યારે જે પાપી મનુષ્યો રહે છે, તેઓ કળીયુગના ગણાય છે.

મન્વન્તરાણાં સપ્તાનાં સાન્તાનાર્થા શ્રુતિઃ સ્મૃતિઃ। એવમેતેષુ સર્વેષુ યુગક્ષયક્રમસ્તથા ।। ૩૨.

સાત મન્વંતરોના અંત સાથે જોડાયેલી પરંપરા અને સ્મૃતિ, અને એમ તમામ યુગોના ક્ષયનો ક્રમ પણ છે.

પરસ્પરં યુગાનાઞ્ચ બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય ચોદ્ભવઃ। યથા વૈ પ્રકૃતિસ્તેભ્યઃ પ્રવૃત્તાનાં યથા ક્ષયમ્ ।। ૩૨.

યુગો અને બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિયોના પરસ્પર ઉત્પત્તિ, તેમ જ તેમનો સ્વભાવ અને ક્ષય કેવી રીતે થાય છે, તેનું વર્ણન છે.

જામદગ્ન્યેન રામેણ ક્ષત્રે નિરવશોષિતે। ક્રિયન્તે કુલટાઃ સર્વાઃ ક્ષત્રિયૈર્વસુધાધિપૈઃ। દિવં ગતાનહં તુભ્યં કીર્ત્તયિષ્યે નિબોધત ।। ૩૨.

જ્યારે જામદગ્ન્ય રામે ક્ષત્રિય વર્ગને નષ્ટ કર્યો, ત્યારે પૃથ્વીના ક્ષત્રિય રાજાઓએ બધા કુળો સ્થાપ્યા; હવે હું સ્વર્ગ જઈને એ બધું તને કહીશ, સાંભળ.