વાયુપુરાણમ્

ઇહામુત્ર હિતાર્થાય વદન્તિ પરમં પદમ્। પૂર્વમેવ મયોક્તસ્તે કાલસ્તુ યુગસંજ્ઞિતઃ ।। ૩૨.

અહીં અને પરલોકમાં કલ્યાણ માટે, તેઓ પરમ પદની વાત કરે છે; પહેલાં મેં કહેલું કે કાળને યુગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરઞ્ચ યુગાદિઃ કલિના સહ। પરિવર્ત્તમાનૈસ્તૈરેવ ભ્રમમાણેષુ ચક્રવત્ ।। ૩૨.

કૃત, ત્રેતા અને દ્વાપર – આ યુગોની શરૂઆત છે, અને કળી સાથે છે; એ બધા ચક્રની જેમ ફરતા રહે છે.

દેવતાસ્તુ તદોદ્વિગ્નાઃ કાલસ્ય વશમાગતાઃ. ન શક્નુવન્તિ તન્માનં સંસ્સ્થાપયિતુમાત્મના ।। ૩૨.

પછી દેવતાઓ કાળના વશમાં થઈ, ચિંતિત થાય છે; તેઓ પોતે તેની મર્યાદા નક્કી કરી શકતા નથી.

તદા તે વાગ્યતા ભૂત્વા આદૌ મન્વન્તરસ્ય વૈ। ઋષયશ્ચૈવ દેવાશ્ચ ઇન્દ્રશ્ચૈવ મહાતપાઃ ।। ૩૨.

ત્યારે મન્વંતરનાં આરંભે, ઋષિઓ, દેવતાઓ અને મહાતપસ્વી ઇન્દ્ર મૌન થઈને આવ્યા.

સમાધાય મનસ્તીવ્રં સહસ્રં પરિવત્સરાન્। પ્રપન્નાસ્તે મહાદેવં ભીતાઃ કાલસ્ય વૈ તદા ।। ૩૨.

હજારો વર્ષ સુધી મનને એકાગ્ર કરી, તેઓ કાળથી ડરીને મહાદેવની શરણમાં ગયા.

અયં હિ કાલો દેવેશશ્ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્મુખઃ । કોઽસ્ય વિદ્યાન્મહાદેવ અગાધસ્ય મહેશ્વર ।। ૩૨.

આ કાળ દેવોના સ્વામી છે, ચાર મુખ અને ચાર રૂપ ધરાવે છે; એ અગાધ મહેશ્વર, તેની જ્ઞાનને કોણ જાણી શકે?

અથ દૃષ્ટ્વા મહાદેવસ્તં તુ કાલઞ્ચતુર્મુખમ્। ન ભેતવ્યમિતિ પ્રાહ કો વઃ કામઃ પ્રદીયતામ્ ।। ૩૨.

પછી મહાદેવે એ ચારમુખી કાળને જોઈને કહ્યું: 'ડરશો નહીં, તમારો ઈચ્છિત શું છે? કહો, એ પૂરૂં કરીશ.'

તત્કરિષ્યામ્યહં સર્વં ન વૃથાયં પરિશ્રમઃ । ઉવાચ દેવો ભગવાન્ સ્વયઙ્કાલઃ સુદુર્જયઃ ।। ૩૨.

'હું બધું પૂર્ણ કરીશ; તમારો પ્રયત્ન વ્યર્થ નહીં જાય,' એમ સ્વયં કાળરૂપ દુર્જય ભગવાને કહ્યું.

યદેતસ્ય મુખં શ્વેતં ચતુર્જિહ્વં હિ લક્ષ્યતે। એતત્ કૃતયુગં નામ તસ્ય કાલસ્ય વૈ મુખમ્। અસૌ દેવઃ સુરશ્રેષ્ઠો બ્રહ્મા વૈવસ્વતો મુખઃ ।। ૩૨.

તેમનું જે શ્વેત અને ચાર જીભ ધરાવતું મુખ છે, એ કૃતયુગ કહેવાય છે – એ કાળનું મુખ છે; એ દેવ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, વૈવસ્વત બ્રહ્મા છે.

યદેતદ્રક્તવર્ણાભં તૃતીયં વઃ સ્મૃતં મયા । ત્રિજિહ્વં લેલિહાનં તુ એતત્ ત્રેતાયુગં દ્વિજાઃ ।। ૩૨.

મારે જે ત્રીજું વર્ણન કર્યું છે, જે લોહી જેવા રંગનું છે અને ત્રણ જીભો ધરાવે છે, એ લપલપ ચાટતું tretા યુગ છે, હે દ્વિજો.

અત્ર યજ્ઞપ્રવૃત્તિસ્તુ જાયતે હિ મહેશ્વરાત્। તતોઽત્ર ઇજ્યતે યજ્ઞસ્તિસ્રો જિહ્વાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ । ઇષ્ટ્વા ચૈવાગ્નયો વિપ્રાઃ કાલજિહ્વા પ્રવર્ત્તતે ।। ૩૨.

આ યુગમાં મહાદેવની પ્રેરણાથી યજ્ઞ શરૂ થાય છે. તેથી અહીં યજ્ઞ કરવામાં આવે છે, ત્રણ જીભો અને ત્રણ અગ્નિ હોય છે. યજ્ઞ કરીને, હે વિદ્વાનો, પછી કાળની જીભ કાર્યરત થાય છે.

યદેતદ્વૈ મુખં ભીમં દ્વિજિહ્વં રક્તપિઙ્ગલમ્। દ્વિપાદોઽત્ર ભવિષ્યામિ દ્વાપરં નામ તદ્યુગમ્ ।। ૩૨.

જે ભયાનક ચહેરું છે, બે જીભો ધરાવે છે, લાલ અને પીળાશ રંગનું છે, તેમાં હું બે પગવાળો બનીશ; એ યુગનું નામ દ્વાપર છે.

યદેતત્ કૃષ્ણવર્ણાભં તુરીયં રક્તલોચનમ્। એકજિહ્વં પૃથુશ્યામં લેલિહાનં પુનઃ પુનઃ ।। ૩૨.

ચોથું, જે કાળાં રંગ જેવું છે, લાલ આંખો ધરાવે છે, એક જ જીભ છે, પહોળું અને ઘાટું છે, વારંવાર ચાટતું દેખાય છે—

તતઃ કલિયુગં ઘોરં સર્વલોકભયઙ્કરમ્। કલ્પસ્ય તુ મુખં હ્યેતચ્ચતુર્થં નામ ભીષણમ્ ।। ૩૨.

પછી ભયાનક કળિયુગ આવે છે, જે બધા લોકોએ ડરાવનારું છે; એ કલ્પનું ચોથું, ભયાનક ચહેરું કહેવાય છે.

ન મુખં નાપિ નિર્વાણં તસ્મિન્ ભવતિ વૈ યુગે। કાલગ્રસ્તા પ્રજા ચાપિ યુગે તસ્મિન્ ભવિષ્યતિ ।। ૩૨.

એ યુગમાં ન તો ચહેરું રહે છે, ન તો મોક્ષ મળે છે; એ યુગમાં સર્વ પ્રજાઓ કાળના વશમાં થઈ જાય છે.

બ્રહ્મા કૃતયુગે પૂજ્યસ્ત્રેતાયાં યજ્ઞ ઇચ્યતે। દ્વાપરે પૂજ્યતે વિષ્ણુરહમ્પૂજ્યશ્ચતુર્ષ્વપિ ।। ૩૨.

કૃતયુગમાં બ્રહ્માનું પૂજન થાય છે, tretાયુગમાં યજ્ઞ કહેવાય છે; દ્વાપરમાં વિષ્ણુનું પૂજન થાય છે અને હું તો ચારેય યુગમાં પૂજ્ય છું.

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ યજ્ઞશ્ચ કાલસ્યૈવ કલાસ્ત્રયઃ। સર્વેષ્વેવ હિ કાલેષુ ચતુર્મૂર્તિર્મહેશ્વરઃ ।। ૩૨.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને યજ્ઞ — આ ત્રણેય કાળના રૂપ છે; દરેક યુગમાં મહાદેવ ચાર રૂપે વિરાજે છે.

અહં જનો જનયિતા (વઃ) કાલઃ કાલપ્રવર્ત્તકઃ। યુગકર્તા તથા ચૈવ પરં પરપરાયણઃ ।। ૩૨.

હું જ પ્રજાઓ છું, હું જ સર્જનહાર છું, હું જ કાળ છું, કાળને ચલાવનાર છું; યુગોનો સર્જક છું અને સર્વથી પર, સર્વનો આશ્રય છું.

તસ્માત્ કલિયુગં પ્રાપ્ય લોકાનાં હિતકારણાત્। અભયાર્થઞ્ચ દેવાનામુભયોર્લોકયોરપિ ।। ૩૨.

માટે, કળિયુગ આવે ત્યારે લોકોએ કલ્યાણ માટે અને દેવતાઓને નિર્ભયતા આપવા માટે, બંને લોકોએ—

તદા ભવ્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ ભવિષ્યામિ સુરોત્તમાઃ। તસ્માદ્ભયં ન કાર્યં ચ કલિં પ્રાપ્ય મહૌજસઃ ।। ૩૨.

ત્યારે હું શુભ અને પૂજ્ય બનીશ, હે શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ; તેથી, મહાન શક્તિ ધરાવનારાઓ, કળી આવે ત્યારે ડરવાની જરૂર નથી.

એવમુક્તા સ્તતઃ સર્વા દેવતા ઋષિભિઃ સહ। પ્રણમ્ય શિરસા દેવં પુનરૂચુર્જગત્પતિમ્ ।। ૩૨.

આ રીતે કહ્યા પછી, સર્વ દેવતાઓ અને ઋષિઓએ માથું ઝુકાવી ભગવાનને વંદન કર્યું અને ફરી જગતના સ્વામી પાસે બોલ્યા.

મહાતેજા મહાકાયો મહાવીર્યો મહાદ્યુતિઃ। ભીષણઃ સર્વભૂતાનાં કથં કાલશ્ચતુર્મુખઃ ।। ૩૨.

હે મહાતેજસ્વી, વિશાળ કાયાવાળાં, મહાન પરાક્રમી, તેજસ્વી અને સર્વ પ્રાણીઓમાં ભયાનક, કાળ ચાર ચહેરાવાળો કેમ છે?

એષ કાલશ્ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્દંષ્ટ્રશ્ચતુર્મુખઃ। લોકસંરક્ષણાર્થાય અતિક્રામતિ સર્વશઃ ।। ૩૨.

આ કાળ ચાર રૂપે, ચાર દાંતવાળો અને ચાર ચહેરાવાળો છે; લોકરક્ષાના હિત માટે એ સર્વત્ર વિહરે છે.

નાસાધ્યં વિદ્યતે ચાસ્ય સર્વસ્મિન્ સચરાચરે। કાલઃ સૃજતિ ભૂતાનિ પુનઃસંહરતિ ક્રમાત્ ।। ૩૨.

જગતમાં ચાલતું કે અચળ કંઈ પણ એ માટે અશક્ય નથી; કાળ સર્વ જીવોની રચના કરે છે અને પછી ક્રમશઃ તેમને સંહરિત પણ કરે છે.

સર્વે કાલસ્ય વશગા ન કાલઃ કસ્યચિદ્વશે। તસ્માત્તુ સર્વભૂતાનિ કાલઃ કલયતે સદા ।। ૩૨.

બધા કાળના વશમાં છે; કાળ કોઈના વશમાં નથી; તેથી કાળ હંમેશાં સર્વ જીવોને નિયંત્રિત કરે છે.

વિક્રમસ્ય પદાન્યસ્ય પૂર્વોક્તાન્યેકસપ્તતિઃ। તાનિ મન્વન્તરાણીહ પરિવૃત્તયુગક્રમાત્ ।। ૩૨.

જેની એકાવન સત્તર પગલાં પહેલાં જણાવ્યા છે, એ જ અહીં મન્વંતર કહેવાય છે, યુગોના ફેરફાર પ્રમાણે.

એકં પદં પરિક્રમ્ય પદાનામેકસપ્તતિઃ। યદા કાલઃ પ્રક્રમતે તદા મન્વન્તરક્ષયઃ ।। ૩૨.

કાળ જ્યારે એક પગલું પૂરૂં કરે છે, એકાવન સત્તર પૈકીનું, ત્યારે કાળ આગળ વધે છે અને મન્વંતરનો અંત આવે છે.

એવમુક્ત્વા તુ ભગવાન્ દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્। નમસ્કૃતશ્ચ તૈઃ સર્વૈસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ।। ૩૨.

આ રીતે ભગવાને દેવતાઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને દાનવો બધાના વંદન કર્યા પછી, ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

એવં સ કાલે ભગવાન્ દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્। પુનઃ પુનઃ સંહરતે સૃજતે ચ પુનઃ પુનઃ ।। ૩૨.

આ રીતે, દરેક સમયમાં ભગવાન વારંવાર દેવતાઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને દાનવોને સંહારી લે છે અને ફરીથી સર્જે છે.