વાયુપુરાણમ્

ધ્રુવાત્પુષ્ટિઞ્ચ ભવ્યઞ્ચ ભૂમિઃ સા સુષુવે નૃપૌ । સ્વાં છાયામાહ વૈ પુષ્ટિર્ભવ નારી તુ તાં વિભુઃ

ધ્રુવથી પુષ્ટિ અને ભવ્ય જન્મ્યા; ધરાએ તેમને ઉત્પન્ન કર્યા, રાજા. પુષ્ટિએ કહ્યું, 'મારી છાંયા બની જા,' અને ભવ ભગવાને તેને પત્ની બનાવી.

સત્યાભિવ્યાહૃતે તસ્ય સદ્યઃ સ્ત્રી સાભવત્તદા । દિવ્યસંહન નાચ્છાયા દિવ્યાભરણભૂષિતા

જ્યારે તેણે સાચું બોલ્યું, ત્યારે તે સ્ત્રી તરત જ દિવ્ય સ્વરૂપ અને છાંયાવાળી, દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ થઈ પ્રગટ થઈ.

છાયાયાં પુષ્ટિરાધત્ત પઞ્ચ પુત્રાનકલ્મષાન્ । પ્રાચીનગર્ભં વૃષકં વૃકઞ્ચ વૃકલં ધૃતિમ્

છાંયામાં પુષ્ટિએ પાંચ નિર્દોષ પુત્રોને જન્મ આપ્યો: પ્રાચીનગર્ભ, વૃષક, વૃક, વૃકલ અને ધૃતિ.

પત્ની પ્રાચીનગર્ભસ્ય ભૂવર્ચા સુષુવે નૃપમ્ । નામ્નોદારધિયં પુત્રમિન્દ્રો યઃ પૂર્વજન્મનિ

પ્રાચીનગર્ભની પત્ની ભૂવર્ચાએ એક રાજા ઉદારધિનું જન્મ આપ્યું, જે અગાઉના જન્મમાં ઇન્દ્ર હતો.

સંવત્સરસહસ્રાન્તે સકૃદાહારમાહરત્ । એવં મન્વન્તરં યુક્તમિન્દ્રત્વં પ્રાપ્તવાન્વિભુઃ

હજાર વર્ષના અંતે તેણે માત્ર એકવાર જ ભોજન લીધું; આમ, મન્વંતર પૂર્ણ કરીને, ભગવાને ઇન્દ્રપદ પ્રાપ્ત કર્યું.

ઉદારધેઃ સુતં ભદ્રાજનયત્સા દિવઞ્જયમ્ । રિપું રિપુઞ્જયં જજ્ઞે વરાઙ્ગી સા દિવઞ્જયાત્

ઉદારધિની પત્ની ભદ્રાએ દિવંજય નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો; દિવંજયની પત્ની વરાંગીથી રિપુ અને રિપુંજય જન્મ્યા.

રિપોરાધત્ત બૃહતી ચાક્ષુષં સર્વતેજસમ્ । વ્યજીજનત્ પુષ્કરિણ્યાં વારુણ્યાં ચાક્ષુણો મનુમ્ । પ્રજાપતેરાત્મજાયામારણ્યસ્ય મહાત્મનઃ

રિપુની પત્ની બૃહતીએ ચક્ષુષ નામના સર્વ તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો; પુષ્કરિણી અને વારુણીમાંથી ચક્ષુષ મનુ જન્મ્યા, જે પ્રજાપતિ અને મહાન આત્મા અરણ્યના પુત્ર હતા.

મનોરજાયન્ત દશનદ્વલાયાં શુભાઃ સુતાઃ । કન્યાયાં વૈ મહાભાગ વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ

મનુને નદ્વલામાં શુભ પુત્રો જન્મ્યા; અને વૈરાજ પ્રજાપતિની પુણ્યશાળી દિકરીને પણ સંતાન મળ્યું.

ઊરુઃ પૂરુઃ શતદ્યુમ્નસ્તપસ્વી સત્યવાક્ કવિઃ । અગ્નિષ્ટુદતિરાત્રશ્ચ સુદ્યુમ્નશ્ચેતિ તે નવ । અભિમન્યુશ્ચ દશમો નદ્વલાયાં મનોઃ સુતાઃ ॥૨.૧.

ઊરુ, પૂરું, શતદ્યુમ્ન, તપસ્વી, સત્યવાક, કવિ, અગ્નિષ્ટુત, અતિરાત્ર, સુદ્યુમ્ન—આ નવ અને અભિમન્યુ દસમો, નદ્વલામાં મનુના પુત્રો હતા.

૬૨.૯૦ ઊરોરજનયત્ પુત્રાન્ ષડાગ્નેયી મહાપ્રભાન્ । અઙ્ગં સુમનસં સ્વાતિં ક્રતુમઙ્ગિરસં શિવમ્

આગ્નેયી એ પોતાની જાંઘમાંથી છ મહાન તેજસ્વી પુત્રોને જન્મ આપ્યા: અંગ, સુમનસ, સ્વાતિ, ક્રતુ, અંગિરસ અને શિવ.

અઙ્ગાત સુનીથાપત્યં વૈ વેનમેકં વ્યજાયત । અપચારેણ વેનસ્ય પ્રકોપઃ સુમહાનભૂત્

અંગથી સુનીથ નામનો એક પુત્ર થયો, અને પછી વેનનો જન્મ થયો; વેનના દુર્વ્યવહારથી ખૂબ જ ક્રોધ ઉત્પન્ન થયો.

પ્રજાર્થમૃષયસ્તસ્ય મમન્થુર્દક્ષિણં કરમ્ । વેનસ્ય પાણૌ મથિતે સમ્બભૂવ મહાન્નૃપઃ । વૈન્યો નામ મહીપાલો યઃ પૃથુઃ પરિકીર્ત્તિતઃ

પ્રજાના કલ્યાણ માટે ઋષિઓએ વેનના જમણા હાથને મથ્યો; ત્યારે એ હાથમાંથી એક મહાન રાજા પ્રગટ થયા, જેમનું નામ વૈન્ય હતું, અને જેમને પૃથુ તરીકે પ્રસિદ્ધિ મળી.

સ ધન્વી કવચી જાતસ્તેજસા પ્રજ્વલન્નિવ । પૃથુર્વૈન્યઃ સર્વલોકાન્ રરક્ષ ક્ષત્રપૂર્વજઃ

તે પૃથુ વૈન્ય ધનુષ અને કવચ સાથે જન્મ્યા, તેજથી પ્રગટતા હતા; આ ક્ષત્રિય વંશના પૃથુએ બધા લોકોએ રક્ષ્યા.

તસ્ય સ્તવાર્થમુત્પન્નૌ નિપુણૌ સૂતમાગધૌ

પૃથુના સ્તુતિ માટે કુશળ સૂત અને માગધ ઉત્પન્ન થયા.

તેનેયં ગૌર્મહારાજ્ઞા દુગ્ધા સસ્યાનિ ધીમતા । પ્રજાનાં વૃત્તિકામાનાં દેવૈઋષિગણૈઃ સહ

આ મહાન અને બુદ્ધિશાળી રાજાએ દેવો અને ઋષિગણ સાથે મળીને પ્રજાની today માટે ધરતીમાંથી અનાજનું દુધ કાઢ્યું.

પિતૃભિર્દાનવૈશ્ચૈવ ગન્ધર્વૈરપ્સરોગણૈઃ । સર્વૈઃ પુણ્યજનૈશ્ચૈવ વીરુદ્ભિઃ પર્વતૈસ્તથા

પિતૃઓ, દાનવો, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, બધા પુણ્યશાળી લોકો, વનસ્પતિઓ અને પર્વતો દ્વારા પણ ધરતી દુહાઈ ગઈ.

તેષુ તેષુ તુ પાત્રેષુ દુહ્યમાના વસુન્ધરા । પ્રાદાદ્યથેપ્સિતં ક્ષીરં તેન લોકાંસ્ત્વધારયત્

આ બધા પાત્રોમાં ધરતી દુહાઈ ત્યારે દરેકે ઇચ્છિત દુધ આપ્યું, અને એ દુધથી પૃથુએ બધા લોકોએ પોષ્યા.

ઋષય ઊચુઃ॥ વિસ્તરેણ પૃથોર્જન્મ કીર્ત્તયસ્વ મહા મતે । યથા મહાત્મના દુગ્ધા પૂર્વં તેન વસુન્ધરા

ઋષિઓએ કહ્યું: હે મહાન બુદ્ધિવાળા, અમને પૃથુના જન્મની વિગતવાર કથા અને કેવી રીતે એ મહાત્માએ ધરતી દુહાવી તે કહો.

યથા દેવૈશ્ચ નાગૈશ્ચ યથા બ્રહ્મર્ષિભિઃ સહ । યથા યક્ષૈઃ સગન્ધર્વૈરપ્સરોભિર્યથા પુરા ॥૨.૧.

કેવી રીતે દેવો અને નાગો, બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે, યક્ષો, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને પ્રાચીન સમયમાં જેમ દુધાયું તેમ તે પણ કહો.

૬૨.૧૦૦ તેષાં પાત્રવિશેષાંશ્ચ દોગ્ધારં ક્ષીરમેવ ચ । તથા વત્સવિશેષાંશ્ચ તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્

દરેક જૂથના ખાસ પાત્રો, દુહનાર, દુધ અને ખાસ વાછરડા વિશે અમને કહો, અમે પૂછીએ છીએ.

યસ્મિંશ્ચ કારણે પાણિર્વેનસ્ય મથિતઃ પુરા । ક્રુદ્ધૈર્મહર્ષિભિઃ પૂર્વં તત્ સર્વં કથયસ્વ નઃ

કયા કારણથી પ્રાચીન સમયમાં મહર્ષિઓના ક્રોધથી વેનનો હાથ મથાયો હતો, એ બધું અમને કહો.

વર્ણયિષ્યામિ વો વિપ્રાઃ પૃથોર્વૈન્યસ્ય સમ્ભવમ્ । એકાગ્રાઃ પ્રયતાશ્ચૈવ શૂશ્રૂષધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ

હું તમને પૃથુ વૈન્યના જન્મની કથા કહિશ, હે બ્રાહ્મણો, તમે એકાગ્ર અને શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળો.

નાશુચેર્નાપિ પાપાય નાશિષ્યાયાહિતાય ચ । વર્ણયેયમિમં પુણ્યં નાવ્રતાય કથઞ્ચન

આ પુણ્યકથા હું કદી પણ અશુદ્ધ, પાપી, અયોગ્ય કે અવ્રતીને કહિશ નહીં.

સ્વર્ગ્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં વેદૈશ્ચ સમ્મિતમ્ । રહસ્યમૃષિભિઃ પ્રોક્તં શ્રૃણુયાદ્યોઽનસૂયકઃ

આ કથા સ્વર્ગદાયી, યશસ્વી, આયુષ્યવર્ધક, પુણ્ય અને વેદોને અનુરૂપ છે; મહર્ષિઓએ ગુપ્ત રીતે કહી છે, અને જે ઈર્ષ્યા વગર સાંભળે તે માટે છે.

યશ્ચેમં શ્રાવયેન્મર્ત્યઃ પૃથોર્વૈન્યસ્ય સમ્ભવમ્ । બ્રાહ્મણેભ્યો નમસ્કૃત્ય ન સ શોચેત્ કૃતાકૃતમ્ । ગોપ્તા ધર્મસ્ય રાજાસૌ બભૂવાત્રિસમઃ પ્રભુઃ

જે મનુષ્ય પૃથુ વૈન્યના જન્મની આ કથા બ્રાહ્મણોને વંદન કરીને અન્યને સાંભળાવે છે, તે ક્યારેય પોતાના કરેલા કે ન કરેલા કર્મ માટે દુઃખી થતો નથી; એ રાજા ધર્મના રક્ષક અને અત્રિ સમાન શક્તિશાળી હતા.

અત્રિવંશસમુત્પન્નો હ્યઙ્ગો નામ પ્રજાપતિઃ । યસ્ય પુત્રોઽભવદ્વેનો નાત્યર્થં ધાર્મિક સ્તથા

અંગ નામના પ્રજાપતિ અત્રિ વંશમાં જન્મ્યા હતા; તેમનો પુત્ર વેન થયો, જે બહુ ધર્મનિષ્ઠ નહોતો.

જાતો મૃત્યુસુતાયાં વૈ સુનીથાયાં પ્રજાપતિઃ । સ માતામહદોષેણ વેનઃ કાલાત્મજાત્મજઃ

મૃત્યુની પુત્રી સુનીથામાંથી પ્રજાપતિનો જન્મ થયો; માતામાના દોષથી કાળના પુત્ર વેનનો જન્મ થયો.

સ ધર્મં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા કામાલ્લોભે વ્યવર્ત્તત । સ્થાપનં સ્થાપયામાસ ધર્માપેતં સ પાર્થિવઃ

એ રાજાએ ધર્મને પીઠ પાછળ મૂકી, ઈચ્છા અને લોભમાં પડીને તેમાંથી મુખ ફેરવ્યો અને ધર્મ વિહોણું રાજ્ય સ્થાપ્યું.

વેદશાસ્ત્રાણ્યતિક્રમ્ય હ્યધર્મે નિરતોઽભવત્ । નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ પ્રજા સ્તસ્મિન્ પ્રશાસતિ । આસન્ન ચ પપુઃ સોમં હુતં યજ્ઞેષુ દેવતાઃ ॥૨.૧.

વેદ અને શાસ્ત્રોની અવગણના કરીને, તે અધર્મમાં જ લાગ્યો રહ્યો; તેના શાસનમાં લોકો વેદપાઠ અને વષટકાર પણ છોડીને બેઠા. છતાં, નજીકના યજ્ઞોમાં દેવતાઓએ હવનમાં અર્પણ થયેલું સોમ પાન કર્યું.