વાયુપુરાણમ્

તતસ્તસ્ય તુ વીર્યેણ લોકાનુગ્રહકારકમ્। દ્વિતીયં ભદ્રસંયોગં સન્તતસ્યૈકકારકમ્ ।। ૩૧.

પછી, પોતાની શક્તિથી, લોકહિત માટે, એ સતત એકરૂપ રહેતાં, બીજી શુભ સંધિનું સર્જન કરે છે.

દેવત્વઞ્ચ પિતૃત્વઞ્ચ કાલત્વઞ્ચાસ્ય યત્પરમ્। તસ્માદ્વૈ સર્વથા ભદ્રસ્તદ્વદ્ભિરભિપૂજ્યતે ।। ૩૧.

દેવત્વ, પિતૃત્વ અને કાળરૂપ – આ બધું તેમનું સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ છે. તેથી, તેઓ હંમેશા શુભ છે અને તેમના ભક્તો તેમને વિશેષ માન આપે છે.

પતિઃ પતીનાં ભગવાન્ પ્રજેશાનાં પ્રજાપતિઃ। ભવનઃ સર્વભૂતાનાં સર્વેષાં નીલલોહિતઃ। ઓષધીઃ પ્રતિસન્ધત્તે રુદ્રઃ ક્ષીણાઃ પુનઃ પુનઃ ।। ૩૧.

તેઓ સર્વના સ્વામી છે, સર્વ ભગવાન છે, પ્રજાપતિઓના પણ પતિ છે, સર્વ જીવનો આધાર છે, સર્વના નિલકંઠ છે. રુદ્ર વારંવાર ક્ષીણ થયેલ ઔષધિઓને ફરીથી પોષે છે.

ઇત્યેષાં યદપત્યં વૈ ન તચ્છક્યં પ્રમાણતઃ। બહુત્વાત્ પરિસઙ્ખ્યાતું પુત્રપૌત્રમનન્તકમ્ ।। ૩૧..

આ સર્વોના સંતાનની ગણતરી શક્ય નથી; તેમના પુત્રો અને પૌત્રો એટલા અનેક છે કે એનું કોઈ અંત નથી.

ઇમં વંશં પ્રજેશાનાં મહતાં પુણ્યકર્મણામ્। કીર્ત્તયન્ સ્થિરકીર્ત્તીનાં મહતીં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ।। ૩૧.

જે કોઈ પ્રજાપતિઓના, મહાન અને પુણ્યશાળી, સ્થિર કીર્તિવાળા આ વંશને કહે છે, તે મહાન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રણવસ્ય વિનિશ્વયમ્। ઓઙ્કારમક્ષરં બ્રહ્મ ત્રિવર્ણઞ્ચાદિતઃ સ્મૃતમ્ ।। ૩૨.

હવે હું પવિત્ર પ્રણવનું રહસ્ય વિગતે કહીશ; 'ઔં' એ અક્ષર બ્રહ્મ છે, જે શરૂઆતથી જ ત્રિવર્ણરૂપે ઓળખાય છે.

યો યો યસ્ય યથા વર્ણો વિહિતો દેવતાસ્તથા। ઋચો યજૂંષિ સામાનિ વાયુરગ્નિસ્તથા જલમ્ ।। ૩૨.

દરેક અક્ષર માટે જેમ તે નિર્ધારિત છે, તેમ તેની દેવતાઓ પણ છે; ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, તેમજ વાયુ, અગ્નિ અને જળ પણ છે.

તસ્માત્તુ અક્ષરાદેવ પુનરન્યે પ્રજજ્ઞિરે। ચતુર્દ્દશ મહાત્માનો દેવાનાં યે તુ દૈવતાઃ ।। ૩૨.

એજ અક્ષરથી ફરી બીજા મહાન આત્માઓ જન્મ્યા – દેવતાઓના દેવતા એવા ચૌદ મહાન પુરુષો.

તેષુ સર્વગતશ્ચૈવ સર્વગઃ સર્વયોગવિત્ । અનુગ્રહાય લોકાનામાદિમધ્યાન્ત ઉચ્યતે ।। ૩૨.

એમાં જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, સર્વ યોગ જાણે છે, તે સર્વમાં રહેલો છે; લોકહિત માટે તેને આરંભ, મધ્ય અને અંત કહેવામાં આવે છે.

સપ્તર્ષયસ્તથેન્દ્રા યે દેવાશ્ચ પિતૃભિઃ સહ। અક્ષરાન્નિઃ સૃતાઃ સર્વે દેવદેવાન્મહેશ્વરાત્ ।। ૩૨.

સપ્તર્ષિ, ઇન્દ્રો, દેવતાઓ અને પિતૃઓ – આ બધા અક્ષરોથી, દેવોના દેવ મહેશ્વરથી ઉત્પન્ન થયા છે.

ઇહામુત્ર હિતાર્થાય વદન્તિ પરમં પદમ્। પૂર્વમેવ મયોક્તસ્તે કાલસ્તુ યુગસંજ્ઞિતઃ ।। ૩૨.

અહીં અને પરલોકમાં કલ્યાણ માટે, તેઓ પરમ પદની વાત કરે છે; પહેલાં મેં કહેલું કે કાળને યુગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરઞ્ચ યુગાદિઃ કલિના સહ। પરિવર્ત્તમાનૈસ્તૈરેવ ભ્રમમાણેષુ ચક્રવત્ ।। ૩૨.

કૃત, ત્રેતા અને દ્વાપર – આ યુગોની શરૂઆત છે, અને કળી સાથે છે; એ બધા ચક્રની જેમ ફરતા રહે છે.

દેવતાસ્તુ તદોદ્વિગ્નાઃ કાલસ્ય વશમાગતાઃ. ન શક્નુવન્તિ તન્માનં સંસ્સ્થાપયિતુમાત્મના ।। ૩૨.

પછી દેવતાઓ કાળના વશમાં થઈ, ચિંતિત થાય છે; તેઓ પોતે તેની મર્યાદા નક્કી કરી શકતા નથી.

તદા તે વાગ્યતા ભૂત્વા આદૌ મન્વન્તરસ્ય વૈ। ઋષયશ્ચૈવ દેવાશ્ચ ઇન્દ્રશ્ચૈવ મહાતપાઃ ।। ૩૨.

ત્યારે મન્વંતરનાં આરંભે, ઋષિઓ, દેવતાઓ અને મહાતપસ્વી ઇન્દ્ર મૌન થઈને આવ્યા.

સમાધાય મનસ્તીવ્રં સહસ્રં પરિવત્સરાન્। પ્રપન્નાસ્તે મહાદેવં ભીતાઃ કાલસ્ય વૈ તદા ।। ૩૨.

હજારો વર્ષ સુધી મનને એકાગ્ર કરી, તેઓ કાળથી ડરીને મહાદેવની શરણમાં ગયા.

અયં હિ કાલો દેવેશશ્ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્મુખઃ । કોઽસ્ય વિદ્યાન્મહાદેવ અગાધસ્ય મહેશ્વર ।। ૩૨.

આ કાળ દેવોના સ્વામી છે, ચાર મુખ અને ચાર રૂપ ધરાવે છે; એ અગાધ મહેશ્વર, તેની જ્ઞાનને કોણ જાણી શકે?

અથ દૃષ્ટ્વા મહાદેવસ્તં તુ કાલઞ્ચતુર્મુખમ્। ન ભેતવ્યમિતિ પ્રાહ કો વઃ કામઃ પ્રદીયતામ્ ।। ૩૨.

પછી મહાદેવે એ ચારમુખી કાળને જોઈને કહ્યું: 'ડરશો નહીં, તમારો ઈચ્છિત શું છે? કહો, એ પૂરૂં કરીશ.'

તત્કરિષ્યામ્યહં સર્વં ન વૃથાયં પરિશ્રમઃ । ઉવાચ દેવો ભગવાન્ સ્વયઙ્કાલઃ સુદુર્જયઃ ।। ૩૨.

'હું બધું પૂર્ણ કરીશ; તમારો પ્રયત્ન વ્યર્થ નહીં જાય,' એમ સ્વયં કાળરૂપ દુર્જય ભગવાને કહ્યું.

યદેતસ્ય મુખં શ્વેતં ચતુર્જિહ્વં હિ લક્ષ્યતે। એતત્ કૃતયુગં નામ તસ્ય કાલસ્ય વૈ મુખમ્। અસૌ દેવઃ સુરશ્રેષ્ઠો બ્રહ્મા વૈવસ્વતો મુખઃ ।। ૩૨.

તેમનું જે શ્વેત અને ચાર જીભ ધરાવતું મુખ છે, એ કૃતયુગ કહેવાય છે – એ કાળનું મુખ છે; એ દેવ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, વૈવસ્વત બ્રહ્મા છે.

યદેતદ્રક્તવર્ણાભં તૃતીયં વઃ સ્મૃતં મયા । ત્રિજિહ્વં લેલિહાનં તુ એતત્ ત્રેતાયુગં દ્વિજાઃ ।। ૩૨.

મારે જે ત્રીજું વર્ણન કર્યું છે, જે લોહી જેવા રંગનું છે અને ત્રણ જીભો ધરાવે છે, એ લપલપ ચાટતું tretા યુગ છે, હે દ્વિજો.

અત્ર યજ્ઞપ્રવૃત્તિસ્તુ જાયતે હિ મહેશ્વરાત્। તતોઽત્ર ઇજ્યતે યજ્ઞસ્તિસ્રો જિહ્વાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ । ઇષ્ટ્વા ચૈવાગ્નયો વિપ્રાઃ કાલજિહ્વા પ્રવર્ત્તતે ।। ૩૨.

આ યુગમાં મહાદેવની પ્રેરણાથી યજ્ઞ શરૂ થાય છે. તેથી અહીં યજ્ઞ કરવામાં આવે છે, ત્રણ જીભો અને ત્રણ અગ્નિ હોય છે. યજ્ઞ કરીને, હે વિદ્વાનો, પછી કાળની જીભ કાર્યરત થાય છે.

યદેતદ્વૈ મુખં ભીમં દ્વિજિહ્વં રક્તપિઙ્ગલમ્। દ્વિપાદોઽત્ર ભવિષ્યામિ દ્વાપરં નામ તદ્યુગમ્ ।। ૩૨.

જે ભયાનક ચહેરું છે, બે જીભો ધરાવે છે, લાલ અને પીળાશ રંગનું છે, તેમાં હું બે પગવાળો બનીશ; એ યુગનું નામ દ્વાપર છે.

યદેતત્ કૃષ્ણવર્ણાભં તુરીયં રક્તલોચનમ્। એકજિહ્વં પૃથુશ્યામં લેલિહાનં પુનઃ પુનઃ ।। ૩૨.

ચોથું, જે કાળાં રંગ જેવું છે, લાલ આંખો ધરાવે છે, એક જ જીભ છે, પહોળું અને ઘાટું છે, વારંવાર ચાટતું દેખાય છે—

તતઃ કલિયુગં ઘોરં સર્વલોકભયઙ્કરમ્। કલ્પસ્ય તુ મુખં હ્યેતચ્ચતુર્થં નામ ભીષણમ્ ।। ૩૨.

પછી ભયાનક કળિયુગ આવે છે, જે બધા લોકોએ ડરાવનારું છે; એ કલ્પનું ચોથું, ભયાનક ચહેરું કહેવાય છે.

ન મુખં નાપિ નિર્વાણં તસ્મિન્ ભવતિ વૈ યુગે। કાલગ્રસ્તા પ્રજા ચાપિ યુગે તસ્મિન્ ભવિષ્યતિ ।। ૩૨.

એ યુગમાં ન તો ચહેરું રહે છે, ન તો મોક્ષ મળે છે; એ યુગમાં સર્વ પ્રજાઓ કાળના વશમાં થઈ જાય છે.

બ્રહ્મા કૃતયુગે પૂજ્યસ્ત્રેતાયાં યજ્ઞ ઇચ્યતે। દ્વાપરે પૂજ્યતે વિષ્ણુરહમ્પૂજ્યશ્ચતુર્ષ્વપિ ।। ૩૨.

કૃતયુગમાં બ્રહ્માનું પૂજન થાય છે, tretાયુગમાં યજ્ઞ કહેવાય છે; દ્વાપરમાં વિષ્ણુનું પૂજન થાય છે અને હું તો ચારેય યુગમાં પૂજ્ય છું.

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ યજ્ઞશ્ચ કાલસ્યૈવ કલાસ્ત્રયઃ। સર્વેષ્વેવ હિ કાલેષુ ચતુર્મૂર્તિર્મહેશ્વરઃ ।। ૩૨.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને યજ્ઞ — આ ત્રણેય કાળના રૂપ છે; દરેક યુગમાં મહાદેવ ચાર રૂપે વિરાજે છે.

અહં જનો જનયિતા (વઃ) કાલઃ કાલપ્રવર્ત્તકઃ। યુગકર્તા તથા ચૈવ પરં પરપરાયણઃ ।। ૩૨.

હું જ પ્રજાઓ છું, હું જ સર્જનહાર છું, હું જ કાળ છું, કાળને ચલાવનાર છું; યુગોનો સર્જક છું અને સર્વથી પર, સર્વનો આશ્રય છું.

તસ્માત્ કલિયુગં પ્રાપ્ય લોકાનાં હિતકારણાત્। અભયાર્થઞ્ચ દેવાનામુભયોર્લોકયોરપિ ।। ૩૨.

માટે, કળિયુગ આવે ત્યારે લોકોએ કલ્યાણ માટે અને દેવતાઓને નિર્ભયતા આપવા માટે, બંને લોકોએ—