વાયુપુરાણમ્

ગાયત્રી ચૈવ ત્રિષ્ટુપ્ ચ જગતી ચૈવ યા સ્મૃતા। ત્ર્યમ્બકા નામતઃ પ્રોક્તા યોનયઃ સવનસ્ય તાઃ ।। ૩૧.

ગાયત્રી, તૃષ્ટુપ અને જગતી — આ ત્રણેય સવનના મૂળરૂપ છે અને ત્ર્યંબક નામે ઓળખાય છે.

તાભિરેકત્વભૂતાભિસ્ત્રિવિધાભિઃ સ્વવીર્યતઃ। ત્રિસાધનપુરોડાશસ્ત્રિ કપાલઃ સ વૈ સ્મૃતઃ ।। ૩૧.

આ ત્રણ સ્વરૂપો એકરૂપ થઈ, પોતાની શક્તિથી, ત્રણ સાધનો વડે બનેલો હવનનો પિંડ ત્રણ કપાળવાળો કહેવાય છે.

ઇત્યેતત્પઞ્ચવર્ષં હિ યુગં પ્રોક્તં મનીષિભિઃ। યચ્ચૈવ પઞ્ચધાત્મા વૈ પ્રોક્તઃ સંવત્સરો દ્વિજૈઃ। સૈકં ષટ્કં વિજજ્ઞેઽથ મધ્વાદીનૃતવઃકિલ ।। ૩૧.

આ રીતે, પાંચ વર્ષનું યુગ વિદ્વાનો દ્વારા જણાવાયું છે; અને વર્ષ, જે દ્વિજોએ પાંચ ભાગવાળું કહ્યું છે, એ છના સમૂહ તરીકે ઓળખાય છે, ત્યાર પછી મધુ વગેરે ઋતુઓ આવે છે.

ઋતુપુત્રાર્ત્તવઃ પઞ્ચ ઇતિ સર્ગઃ સમાસતઃ। ઇત્યેષ પવમાનો વૈ પ્રાણિનાં જીવિતાનિ તુ ।। ૩૧.

પાંચ ઋતુઓ અને તેમના પુત્રરૂપ ઋતુઓ, એ સંક્ષિપ્તમાં સર્જન છે; આ પવિત્રકર્તા પ્રાણીઓનું જીવન છે.

નદી વેગસમાયુક્તં કાલો ધાવતિ સંહરન્। અહોરાત્રકરસ્તસ્માત્ સ વાયુરભવત્પુનઃ ।। ૩૧.

નદીની જેમ ઝડપથી સમય દોડે છે અને સર્વને સંહારે છે; તેથી, જે દિવસ-રાત સર્જે છે, એ ફરી વાયુ જ છે.

એતે પ્રજાનાં પતયઃ પ્રધાનાઃ સર્વદેહિનામ્ । પિતરઃ સર્વ લોકાનાં લોકાત્માનઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૩૧.

આ સર્વ પ્રજાઓના મુખ્ય સ્વામી છે, સર્વ દેહધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; એ સર્વ લોકોના પિતા અને લોકાત્મા કહેવાય છે.

ધ્યાયતો બ્રહ્મણો વક્રાદુદ્યન્ સમભવદ્ભવઃ। ઋષિર્વિપ્રો મહાદેવો ભૂતાત્મા પ્રપિતામહઃ ।। ૩૧.

બ્રહ્માજી ધ્યાનમાં બેઠા ત્યારે તેમના વક્ર મુખમાંથી ભવ ઉત્પન્ન થયા — જે ઋષિ, વિદ્વાન, મહાદેવ, ભૂતાત્મા અને પ્રપિતામહ છે.

ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં પ્રણવાયોપપદ્યતે। આત્મવેશેન ભૂતાનામઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસમ્ભવઃ ।। ૩૧.

સર્વ જીવોના ઈશ્વર પ્રણવ સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે; સર્વ જીવોમાં પ્રવેશી, દરેક અંગ અને અવયવના કારણ બને છે.

અગ્નિઃ સંવત્સરઃ સૂર્યશ્ચન્દ્રમા વાયુરેવ ચ। યુગાભિમાની કાલાત્મા નિત્યં સંક્ષેપકૃદ્વિભુઃ। ઉન્માદકોઽનુગ્રહકૃત્સ ઇદ્વત્સર ઉચ્યતે ।। ૩૧.

અગ્નિ, વર્ષ, સૂર્ય, ચંદ્ર અને વાયુ — એ યુગના અધિષ્ઠાન, સમયના આત્મા, હંમેશા સંક્ષેપક અને વિભુ છે; એ ઉન્માદક, કૃપાદાતા અને વર્ષ તરીકે ઓળખાય છે.

રુદ્રાવિષ્ટો ભગવતા જગત્યસ્મિન્ સ્વતેજસા। આશ્રયાશ્રયસંયોગાત્તનુભિર્નામભિસ્તથા ।। ૩૧.

ભગવાનથી પ્રેરિત રુદ્ર પોતાના તેજથી આ જગતમાં, આધાર અને આધારિતના સંયોગથી, વિવિધ રૂપ અને નામે વિરાજે છે.

તતસ્તસ્ય તુ વીર્યેણ લોકાનુગ્રહકારકમ્। દ્વિતીયં ભદ્રસંયોગં સન્તતસ્યૈકકારકમ્ ।। ૩૧.

પછી, પોતાની શક્તિથી, લોકહિત માટે, એ સતત એકરૂપ રહેતાં, બીજી શુભ સંધિનું સર્જન કરે છે.

દેવત્વઞ્ચ પિતૃત્વઞ્ચ કાલત્વઞ્ચાસ્ય યત્પરમ્। તસ્માદ્વૈ સર્વથા ભદ્રસ્તદ્વદ્ભિરભિપૂજ્યતે ।। ૩૧.

દેવત્વ, પિતૃત્વ અને કાળરૂપ – આ બધું તેમનું સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ છે. તેથી, તેઓ હંમેશા શુભ છે અને તેમના ભક્તો તેમને વિશેષ માન આપે છે.

પતિઃ પતીનાં ભગવાન્ પ્રજેશાનાં પ્રજાપતિઃ। ભવનઃ સર્વભૂતાનાં સર્વેષાં નીલલોહિતઃ। ઓષધીઃ પ્રતિસન્ધત્તે રુદ્રઃ ક્ષીણાઃ પુનઃ પુનઃ ।। ૩૧.

તેઓ સર્વના સ્વામી છે, સર્વ ભગવાન છે, પ્રજાપતિઓના પણ પતિ છે, સર્વ જીવનો આધાર છે, સર્વના નિલકંઠ છે. રુદ્ર વારંવાર ક્ષીણ થયેલ ઔષધિઓને ફરીથી પોષે છે.

ઇત્યેષાં યદપત્યં વૈ ન તચ્છક્યં પ્રમાણતઃ। બહુત્વાત્ પરિસઙ્ખ્યાતું પુત્રપૌત્રમનન્તકમ્ ।। ૩૧..

આ સર્વોના સંતાનની ગણતરી શક્ય નથી; તેમના પુત્રો અને પૌત્રો એટલા અનેક છે કે એનું કોઈ અંત નથી.

ઇમં વંશં પ્રજેશાનાં મહતાં પુણ્યકર્મણામ્। કીર્ત્તયન્ સ્થિરકીર્ત્તીનાં મહતીં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ।। ૩૧.

જે કોઈ પ્રજાપતિઓના, મહાન અને પુણ્યશાળી, સ્થિર કીર્તિવાળા આ વંશને કહે છે, તે મહાન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રણવસ્ય વિનિશ્વયમ્। ઓઙ્કારમક્ષરં બ્રહ્મ ત્રિવર્ણઞ્ચાદિતઃ સ્મૃતમ્ ।। ૩૨.

હવે હું પવિત્ર પ્રણવનું રહસ્ય વિગતે કહીશ; 'ઔં' એ અક્ષર બ્રહ્મ છે, જે શરૂઆતથી જ ત્રિવર્ણરૂપે ઓળખાય છે.

યો યો યસ્ય યથા વર્ણો વિહિતો દેવતાસ્તથા। ઋચો યજૂંષિ સામાનિ વાયુરગ્નિસ્તથા જલમ્ ।। ૩૨.

દરેક અક્ષર માટે જેમ તે નિર્ધારિત છે, તેમ તેની દેવતાઓ પણ છે; ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, તેમજ વાયુ, અગ્નિ અને જળ પણ છે.

તસ્માત્તુ અક્ષરાદેવ પુનરન્યે પ્રજજ્ઞિરે। ચતુર્દ્દશ મહાત્માનો દેવાનાં યે તુ દૈવતાઃ ।। ૩૨.

એજ અક્ષરથી ફરી બીજા મહાન આત્માઓ જન્મ્યા – દેવતાઓના દેવતા એવા ચૌદ મહાન પુરુષો.

તેષુ સર્વગતશ્ચૈવ સર્વગઃ સર્વયોગવિત્ । અનુગ્રહાય લોકાનામાદિમધ્યાન્ત ઉચ્યતે ।। ૩૨.

એમાં જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, સર્વ યોગ જાણે છે, તે સર્વમાં રહેલો છે; લોકહિત માટે તેને આરંભ, મધ્ય અને અંત કહેવામાં આવે છે.

સપ્તર્ષયસ્તથેન્દ્રા યે દેવાશ્ચ પિતૃભિઃ સહ। અક્ષરાન્નિઃ સૃતાઃ સર્વે દેવદેવાન્મહેશ્વરાત્ ।। ૩૨.

સપ્તર્ષિ, ઇન્દ્રો, દેવતાઓ અને પિતૃઓ – આ બધા અક્ષરોથી, દેવોના દેવ મહેશ્વરથી ઉત્પન્ન થયા છે.

ઇહામુત્ર હિતાર્થાય વદન્તિ પરમં પદમ્। પૂર્વમેવ મયોક્તસ્તે કાલસ્તુ યુગસંજ્ઞિતઃ ।। ૩૨.

અહીં અને પરલોકમાં કલ્યાણ માટે, તેઓ પરમ પદની વાત કરે છે; પહેલાં મેં કહેલું કે કાળને યુગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરઞ્ચ યુગાદિઃ કલિના સહ। પરિવર્ત્તમાનૈસ્તૈરેવ ભ્રમમાણેષુ ચક્રવત્ ।। ૩૨.

કૃત, ત્રેતા અને દ્વાપર – આ યુગોની શરૂઆત છે, અને કળી સાથે છે; એ બધા ચક્રની જેમ ફરતા રહે છે.

દેવતાસ્તુ તદોદ્વિગ્નાઃ કાલસ્ય વશમાગતાઃ. ન શક્નુવન્તિ તન્માનં સંસ્સ્થાપયિતુમાત્મના ।। ૩૨.

પછી દેવતાઓ કાળના વશમાં થઈ, ચિંતિત થાય છે; તેઓ પોતે તેની મર્યાદા નક્કી કરી શકતા નથી.

તદા તે વાગ્યતા ભૂત્વા આદૌ મન્વન્તરસ્ય વૈ। ઋષયશ્ચૈવ દેવાશ્ચ ઇન્દ્રશ્ચૈવ મહાતપાઃ ।। ૩૨.

ત્યારે મન્વંતરનાં આરંભે, ઋષિઓ, દેવતાઓ અને મહાતપસ્વી ઇન્દ્ર મૌન થઈને આવ્યા.

સમાધાય મનસ્તીવ્રં સહસ્રં પરિવત્સરાન્। પ્રપન્નાસ્તે મહાદેવં ભીતાઃ કાલસ્ય વૈ તદા ।। ૩૨.

હજારો વર્ષ સુધી મનને એકાગ્ર કરી, તેઓ કાળથી ડરીને મહાદેવની શરણમાં ગયા.

અયં હિ કાલો દેવેશશ્ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્મુખઃ । કોઽસ્ય વિદ્યાન્મહાદેવ અગાધસ્ય મહેશ્વર ।। ૩૨.

આ કાળ દેવોના સ્વામી છે, ચાર મુખ અને ચાર રૂપ ધરાવે છે; એ અગાધ મહેશ્વર, તેની જ્ઞાનને કોણ જાણી શકે?

અથ દૃષ્ટ્વા મહાદેવસ્તં તુ કાલઞ્ચતુર્મુખમ્। ન ભેતવ્યમિતિ પ્રાહ કો વઃ કામઃ પ્રદીયતામ્ ।। ૩૨.

પછી મહાદેવે એ ચારમુખી કાળને જોઈને કહ્યું: 'ડરશો નહીં, તમારો ઈચ્છિત શું છે? કહો, એ પૂરૂં કરીશ.'

તત્કરિષ્યામ્યહં સર્વં ન વૃથાયં પરિશ્રમઃ । ઉવાચ દેવો ભગવાન્ સ્વયઙ્કાલઃ સુદુર્જયઃ ।। ૩૨.

'હું બધું પૂર્ણ કરીશ; તમારો પ્રયત્ન વ્યર્થ નહીં જાય,' એમ સ્વયં કાળરૂપ દુર્જય ભગવાને કહ્યું.

યદેતસ્ય મુખં શ્વેતં ચતુર્જિહ્વં હિ લક્ષ્યતે। એતત્ કૃતયુગં નામ તસ્ય કાલસ્ય વૈ મુખમ્। અસૌ દેવઃ સુરશ્રેષ્ઠો બ્રહ્મા વૈવસ્વતો મુખઃ ।। ૩૨.

તેમનું જે શ્વેત અને ચાર જીભ ધરાવતું મુખ છે, એ કૃતયુગ કહેવાય છે – એ કાળનું મુખ છે; એ દેવ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, વૈવસ્વત બ્રહ્મા છે.