વાયુપુરાણમ્

આદિત્યઃ સવિતા ભાનુર્જીવનો બ્રહ્મસત્કૃતઃ। પ્રભવશ્ચાત્ય યશ્ચૈવ ભૂતાનાં તેન ભાસ્કરઃ ।। ૩૧.

એ આદિત્ય છે, સવિતા છે, ભાનુ છે, સર્વને જીવન આપનાર છે, બ્રહ્માએ પૂજેલો છે; એ સર્વનું મૂળ અને અંત છે, તેથી એ સૂર્ય કહેવાય છે.

તારાભિમાની વિજ્ઞેયસ્તૃતીયઃ પરિવત્સરઃ। સોમઃ સર્વૌષધિપતિર્યસ્માત્સ પ્રપિતામહઃ ।। ૩૧.

ત્રીજો પરિવત્સર તારાઓનો સ્વામી કહેવાય છે; સોમ સર્વ ઔષધિઓનો સ્વામી છે, જેના પરથી પિતામહ પ્રગટે છે.

આજીવઃ સર્વભૂતાનાં યોગક્ષેમકૃદીશ્વરઃ। અવેક્ષણાણઃ સતતં બિભર્તિ જગદંશુભિઃ ।। ૩૧.

એ સર્વ જીવના જીવનને પોષે છે, કલ્યાણ અને રક્ષણ કરનાર છે; સતત ધ્યાન રાખીને એ પોતાની કિરણોથી જગતને ધારણ કરે છે.

તિથીનાં પર્વસન્ધીનાં પૂર્ણિમાદર્શયોરપિ। યોનિર્નિશાકરો યશ્ચ યોઽમૃતાત્મા પ્રજાપતિઃ ।। ૩૧.

તારીખોની સંધિઓ, પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યા, ચંદ્રના જન્મસ્થાન, અમર સ્વરૂપ અને સર્વ પ્રજાઓના સ્વામી એ છે.

તસ્માત્ સ પિતૃમાન્ સોમ ઋગ્યજુશ્છન્દઆત્મકઃ। પ્રાણાપાનસમાનાદ્યૈર્વ્યાનોદાનાત્મકૈરપિ ।। ૩૧.

તેથી, સોમ દેવ પિતૃવંત, ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદના છંદરૂપ, તથા પ્રાણ, અપાન, સમાન, વ્યાન અને ઉદાન જેવા વાયુઓથી બનેલા છે.

કર્મભિઃ પ્રાણિનાં લોકે સર્વચેષ્ટાપ્રવર્ત્તકઃ। પ્રાણાપાનસમાનાનાં વાયૂનાઞ્ચ પ્રવર્ત્તકઃ ।। ૩૧.

પ્રાણીઓના કર્મોથી, એ સર્વ ક્રિયાઓને ચલાવે છે અને પ્રાણ, અપાન, સમાન તથા અન્ય વાયુઓને પણ ગતિ આપે છે.

પઞ્ચાનાઞ્ચેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિસ્મૃતિ જલાત્મનામ્। સમાનકાલકરણઃ ક્રિયાઃ સમ્પાદયન્નિવ ।। ૩૧.

પાંચ ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, સ્મૃતિ અને જળતત્વના કાર્યો એ એકસાથે કરાવે છે.

સર્વાત્મા સર્વલોકાનામાવહઃ પ્રવહાદિભિઃ। વિધાતા સર્વભૂતાનાં ક્ષમી નિત્યં પ્રભઞ્જનઃ ।। ૩૧.

એ સર્વનો આત્મા છે, સર્વ લોકોએ વહન કરે છે, સર્વ જીવોના સર્જક છે, હંમેશા ક્ષમાશીલ અને શાશ્વત વિખેરનાર છે.

યોનિરગ્નેરપાં ભૂમે રવેશ્ચન્દ્રમસશ્ચયઃ। વાયુઃ પ્રજાપિર્ભૂતં લોકાત્મા પ્રપિતામહઃ ।। ૩૧.

એ અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી, સૂર્ય અને ચંદ્રનો મૂળ છે; વાયુ સર્વ પ્રજાનો પિતા, લોકાત્મા અને પ્રપિતામહ છે.

પ્રજાપતિ મુખૈર્દેવૈઃ સમ્યગિષ્ટફલાર્થિભિઃ। ત્રિભિરેવ કપાલૈસ્તુ અમ્બકૈરોષધિક્ષયે। ઇજ્યતે ભગવાન્ યસ્માત્તસ્માત્ ત્ર્યમ્બક ઉચ્યતે ।। ૩૧.

પોતાના યથાર્થ ફળની ઇચ્છાથી પ્રજાપતિ અને દેવતાઓ ત્રણ કપાળ અને ત્રણ આંખવાળા સ્વરૂપે, ઔષધિઓના ક્ષય સમયે જેમની પૂજા કરે છે, એથી તેમને ત્ર્યંબક કહેવામાં આવે છે.

ગાયત્રી ચૈવ ત્રિષ્ટુપ્ ચ જગતી ચૈવ યા સ્મૃતા। ત્ર્યમ્બકા નામતઃ પ્રોક્તા યોનયઃ સવનસ્ય તાઃ ।। ૩૧.

ગાયત્રી, તૃષ્ટુપ અને જગતી — આ ત્રણેય સવનના મૂળરૂપ છે અને ત્ર્યંબક નામે ઓળખાય છે.

તાભિરેકત્વભૂતાભિસ્ત્રિવિધાભિઃ સ્વવીર્યતઃ। ત્રિસાધનપુરોડાશસ્ત્રિ કપાલઃ સ વૈ સ્મૃતઃ ।। ૩૧.

આ ત્રણ સ્વરૂપો એકરૂપ થઈ, પોતાની શક્તિથી, ત્રણ સાધનો વડે બનેલો હવનનો પિંડ ત્રણ કપાળવાળો કહેવાય છે.

ઇત્યેતત્પઞ્ચવર્ષં હિ યુગં પ્રોક્તં મનીષિભિઃ। યચ્ચૈવ પઞ્ચધાત્મા વૈ પ્રોક્તઃ સંવત્સરો દ્વિજૈઃ। સૈકં ષટ્કં વિજજ્ઞેઽથ મધ્વાદીનૃતવઃકિલ ।। ૩૧.

આ રીતે, પાંચ વર્ષનું યુગ વિદ્વાનો દ્વારા જણાવાયું છે; અને વર્ષ, જે દ્વિજોએ પાંચ ભાગવાળું કહ્યું છે, એ છના સમૂહ તરીકે ઓળખાય છે, ત્યાર પછી મધુ વગેરે ઋતુઓ આવે છે.

ઋતુપુત્રાર્ત્તવઃ પઞ્ચ ઇતિ સર્ગઃ સમાસતઃ। ઇત્યેષ પવમાનો વૈ પ્રાણિનાં જીવિતાનિ તુ ।। ૩૧.

પાંચ ઋતુઓ અને તેમના પુત્રરૂપ ઋતુઓ, એ સંક્ષિપ્તમાં સર્જન છે; આ પવિત્રકર્તા પ્રાણીઓનું જીવન છે.

નદી વેગસમાયુક્તં કાલો ધાવતિ સંહરન્। અહોરાત્રકરસ્તસ્માત્ સ વાયુરભવત્પુનઃ ।। ૩૧.

નદીની જેમ ઝડપથી સમય દોડે છે અને સર્વને સંહારે છે; તેથી, જે દિવસ-રાત સર્જે છે, એ ફરી વાયુ જ છે.

એતે પ્રજાનાં પતયઃ પ્રધાનાઃ સર્વદેહિનામ્ । પિતરઃ સર્વ લોકાનાં લોકાત્માનઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૩૧.

આ સર્વ પ્રજાઓના મુખ્ય સ્વામી છે, સર્વ દેહધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; એ સર્વ લોકોના પિતા અને લોકાત્મા કહેવાય છે.

ધ્યાયતો બ્રહ્મણો વક્રાદુદ્યન્ સમભવદ્ભવઃ। ઋષિર્વિપ્રો મહાદેવો ભૂતાત્મા પ્રપિતામહઃ ।। ૩૧.

બ્રહ્માજી ધ્યાનમાં બેઠા ત્યારે તેમના વક્ર મુખમાંથી ભવ ઉત્પન્ન થયા — જે ઋષિ, વિદ્વાન, મહાદેવ, ભૂતાત્મા અને પ્રપિતામહ છે.

ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં પ્રણવાયોપપદ્યતે। આત્મવેશેન ભૂતાનામઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસમ્ભવઃ ।। ૩૧.

સર્વ જીવોના ઈશ્વર પ્રણવ સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે; સર્વ જીવોમાં પ્રવેશી, દરેક અંગ અને અવયવના કારણ બને છે.

અગ્નિઃ સંવત્સરઃ સૂર્યશ્ચન્દ્રમા વાયુરેવ ચ। યુગાભિમાની કાલાત્મા નિત્યં સંક્ષેપકૃદ્વિભુઃ। ઉન્માદકોઽનુગ્રહકૃત્સ ઇદ્વત્સર ઉચ્યતે ।। ૩૧.

અગ્નિ, વર્ષ, સૂર્ય, ચંદ્ર અને વાયુ — એ યુગના અધિષ્ઠાન, સમયના આત્મા, હંમેશા સંક્ષેપક અને વિભુ છે; એ ઉન્માદક, કૃપાદાતા અને વર્ષ તરીકે ઓળખાય છે.

રુદ્રાવિષ્ટો ભગવતા જગત્યસ્મિન્ સ્વતેજસા। આશ્રયાશ્રયસંયોગાત્તનુભિર્નામભિસ્તથા ।। ૩૧.

ભગવાનથી પ્રેરિત રુદ્ર પોતાના તેજથી આ જગતમાં, આધાર અને આધારિતના સંયોગથી, વિવિધ રૂપ અને નામે વિરાજે છે.

તતસ્તસ્ય તુ વીર્યેણ લોકાનુગ્રહકારકમ્। દ્વિતીયં ભદ્રસંયોગં સન્તતસ્યૈકકારકમ્ ।। ૩૧.

પછી, પોતાની શક્તિથી, લોકહિત માટે, એ સતત એકરૂપ રહેતાં, બીજી શુભ સંધિનું સર્જન કરે છે.

દેવત્વઞ્ચ પિતૃત્વઞ્ચ કાલત્વઞ્ચાસ્ય યત્પરમ્। તસ્માદ્વૈ સર્વથા ભદ્રસ્તદ્વદ્ભિરભિપૂજ્યતે ।। ૩૧.

દેવત્વ, પિતૃત્વ અને કાળરૂપ – આ બધું તેમનું સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ છે. તેથી, તેઓ હંમેશા શુભ છે અને તેમના ભક્તો તેમને વિશેષ માન આપે છે.

પતિઃ પતીનાં ભગવાન્ પ્રજેશાનાં પ્રજાપતિઃ। ભવનઃ સર્વભૂતાનાં સર્વેષાં નીલલોહિતઃ। ઓષધીઃ પ્રતિસન્ધત્તે રુદ્રઃ ક્ષીણાઃ પુનઃ પુનઃ ।। ૩૧.

તેઓ સર્વના સ્વામી છે, સર્વ ભગવાન છે, પ્રજાપતિઓના પણ પતિ છે, સર્વ જીવનો આધાર છે, સર્વના નિલકંઠ છે. રુદ્ર વારંવાર ક્ષીણ થયેલ ઔષધિઓને ફરીથી પોષે છે.

ઇત્યેષાં યદપત્યં વૈ ન તચ્છક્યં પ્રમાણતઃ। બહુત્વાત્ પરિસઙ્ખ્યાતું પુત્રપૌત્રમનન્તકમ્ ।। ૩૧..

આ સર્વોના સંતાનની ગણતરી શક્ય નથી; તેમના પુત્રો અને પૌત્રો એટલા અનેક છે કે એનું કોઈ અંત નથી.

ઇમં વંશં પ્રજેશાનાં મહતાં પુણ્યકર્મણામ્। કીર્ત્તયન્ સ્થિરકીર્ત્તીનાં મહતીં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ।। ૩૧.

જે કોઈ પ્રજાપતિઓના, મહાન અને પુણ્યશાળી, સ્થિર કીર્તિવાળા આ વંશને કહે છે, તે મહાન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રણવસ્ય વિનિશ્વયમ્। ઓઙ્કારમક્ષરં બ્રહ્મ ત્રિવર્ણઞ્ચાદિતઃ સ્મૃતમ્ ।। ૩૨.

હવે હું પવિત્ર પ્રણવનું રહસ્ય વિગતે કહીશ; 'ઔં' એ અક્ષર બ્રહ્મ છે, જે શરૂઆતથી જ ત્રિવર્ણરૂપે ઓળખાય છે.

યો યો યસ્ય યથા વર્ણો વિહિતો દેવતાસ્તથા। ઋચો યજૂંષિ સામાનિ વાયુરગ્નિસ્તથા જલમ્ ।। ૩૨.

દરેક અક્ષર માટે જેમ તે નિર્ધારિત છે, તેમ તેની દેવતાઓ પણ છે; ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, તેમજ વાયુ, અગ્નિ અને જળ પણ છે.

તસ્માત્તુ અક્ષરાદેવ પુનરન્યે પ્રજજ્ઞિરે। ચતુર્દ્દશ મહાત્માનો દેવાનાં યે તુ દૈવતાઃ ।। ૩૨.

એજ અક્ષરથી ફરી બીજા મહાન આત્માઓ જન્મ્યા – દેવતાઓના દેવતા એવા ચૌદ મહાન પુરુષો.

તેષુ સર્વગતશ્ચૈવ સર્વગઃ સર્વયોગવિત્ । અનુગ્રહાય લોકાનામાદિમધ્યાન્ત ઉચ્યતે ।। ૩૨.

એમાં જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, સર્વ યોગ જાણે છે, તે સર્વમાં રહેલો છે; લોકહિત માટે તેને આરંભ, મધ્ય અને અંત કહેવામાં આવે છે.