વાયુપુરાણમ્

સંવત્સરસ્તુ પ્રથમો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ। ઇદ્વત્સરસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થશ્ચાનુવત્સરઃ ।। ૩૧.

પહેલો સંવત્સર છે, બીજો પરિવત્સર છે, ત્રીજો ઇડવત્સર છે અને ચોથો અનુવત્સર કહેવાય છે.

વત્સરઃ પઞ્ચમસ્તેષાં કાલઃ સ યુગસંજ્ઞિતઃ। તેષાન્તુ તત્ત્વં વક્ષ્યામિ કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધત ।। ૩૧.

પાંચમો એમાં વત્સર છે; આ સમય 'યુગ' તરીકે ઓળખાય છે. હવે હું એના સાચા સ્વરૂપનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

ઋતુરગ્નિસ્તુ યઃ પ્રોક્તઃ સ તુ સંવત્સરો મતઃ। આદિત્યે યસ્ત્વસૌ સારઃ કાલાગ્નિઃ પરિવત્સરઃ ।। ૩૧.

ઋતુઓનો અગ્નિ સંવત્સર કહેવાય છે; સૂર્યમાં રહેલો સાર સમયનો અગ્નિ છે, જે પરિવત્સર તરીકે ઓળખાય છે.

શુક્લકૃષ્ણા ગતિશ્ચાપિ અપાં સારમયઃ ખગઃ। સ ઇડાવત્સરઃ સોમઃ પુરાણે નિશ્ચયો મતઃ ।। ૩૧.

શુક્લ અને કૃષ્ણ ગતિ, જળના સારથી બનેલો પક્ષી — એ ઇડવત્સર છે; પુરાણોમાં તેનો નિર્ધારણ 'સોમ' તરીકે થયો છે.

યશ્ચાયં તપતે લોકાંસ્તનુભિઃ સપ્તસપ્તભિઃ। આશુકર્ત્તા ચ લોકસ્ય સવાયુરિતિ વત્સરઃ ।। ૩૧.

જે સાત પ્રકારની કિરણોથી જગતને પ્રકાશિત કરે છે અને ઝડપથી કાર્ય કરે છે, એ વત્સર કહેવાય છે; એ સૂર્ય અને વાયુ છે.

અહઙ્કારાત્ રુદન્ રુદ્રઃ સદ્ભૂતો બ્રહ્મણસ્ત્રયઃ। સ રુદ્રો વત્સરસ્તેષાં વિજજ્ઞે નીલલોહિતઃ। તેષાં હિ તત્ત્વં વક્ષ્યામિ કીર્ત્યમાનં નિબોધત ।। ૩૧.

અહંકારથી રડતો રુદ્ર જન્મ્યો, જે બ્રહ્માથી પ્રગટ થયો; એ નીલલોહિત રુદ્ર તેમનો વત્સર થયો. હવે હું એનું સાચું સ્વરૂપ કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસંયોગાત્ કાલાત્મા પ્રપિતામહઃ। ઋક્સામ યજુષાં યોનિઃ પઞ્ચાનાં પતિરીશ્વરઃ ।। ૩૧.

અંગ અને ઉપાંગના સંયોજનથી સમયનું સ્વરૂપ પિતામહ છે; એ ઋક, સામ અને યજુરનો ઉદ્ભવક છે અને પાંચનો સ્વામી છે.

સોઽગ્નિર્યજુશ્ચ સોમશ્ચ સ ભૂતઃ સ પ્રજાપતિઃ। પ્રોક્તઃ સંવત્સરશ્ચેતિ સૂર્યો યોઽગ્નિર્મનીષિભિઃ ।। ૩૧.

એ અગ્નિ છે, યજુર છે, સોમ છે, એ જ સર્વ છે, એ પ્રજાપતિ છે; એ સંવત્સર કહેવાય છે અને જ્ઞાનીઓએ સૂર્યને અગ્નિ રૂપે ઓળખ્યો છે.

યસ્માત્ કાલવિભાગાનાં માસર્ત્વયનયોરપિ। ગ્રહનક્ષત્રશીતોષ્ણવર્ષાયુઃકર્મણાં તથા। યોજિતઃ પ્રવિભાગાનાં દિવસાનાઞ્ચ ભાસ્કરઃ ।। ૩૧.

સમયના વિવિધ ભાગો — મહિનો, ઋતુ, ગતિ, ગ્રહો, નક્ષત્રો, ઠંડક, ઉષ્ણતા, વરસાદ, આયુષ્ય અને કર્મ — આ બધાના વિભાજનથી સૂર્ય દિવસોના વિભાજન સાથે જોડાયેલો છે.

વૈકારિકઃ પ્રસન્નાત્મા બ્રહ્મપુત્રઃ પ્રજાપતિઃ। એકેનૈકોઽથ દિવસો માસોઽથર્તુઃ પિતામહઃ ।। ૩૧.

જે મનથી પ્રગટ છે, સ્વચ્છ સ્વભાવ ધરાવે છે, બ્રહ્માનો પુત્ર છે, એ પ્રજાપતિ છે; એકથી એક — દિવસ, મહિનો, ઋતુ અને પિતામહ છે.

આદિત્યઃ સવિતા ભાનુર્જીવનો બ્રહ્મસત્કૃતઃ। પ્રભવશ્ચાત્ય યશ્ચૈવ ભૂતાનાં તેન ભાસ્કરઃ ।। ૩૧.

એ આદિત્ય છે, સવિતા છે, ભાનુ છે, સર્વને જીવન આપનાર છે, બ્રહ્માએ પૂજેલો છે; એ સર્વનું મૂળ અને અંત છે, તેથી એ સૂર્ય કહેવાય છે.

તારાભિમાની વિજ્ઞેયસ્તૃતીયઃ પરિવત્સરઃ। સોમઃ સર્વૌષધિપતિર્યસ્માત્સ પ્રપિતામહઃ ।। ૩૧.

ત્રીજો પરિવત્સર તારાઓનો સ્વામી કહેવાય છે; સોમ સર્વ ઔષધિઓનો સ્વામી છે, જેના પરથી પિતામહ પ્રગટે છે.

આજીવઃ સર્વભૂતાનાં યોગક્ષેમકૃદીશ્વરઃ। અવેક્ષણાણઃ સતતં બિભર્તિ જગદંશુભિઃ ।। ૩૧.

એ સર્વ જીવના જીવનને પોષે છે, કલ્યાણ અને રક્ષણ કરનાર છે; સતત ધ્યાન રાખીને એ પોતાની કિરણોથી જગતને ધારણ કરે છે.

તિથીનાં પર્વસન્ધીનાં પૂર્ણિમાદર્શયોરપિ। યોનિર્નિશાકરો યશ્ચ યોઽમૃતાત્મા પ્રજાપતિઃ ।। ૩૧.

તારીખોની સંધિઓ, પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યા, ચંદ્રના જન્મસ્થાન, અમર સ્વરૂપ અને સર્વ પ્રજાઓના સ્વામી એ છે.

તસ્માત્ સ પિતૃમાન્ સોમ ઋગ્યજુશ્છન્દઆત્મકઃ। પ્રાણાપાનસમાનાદ્યૈર્વ્યાનોદાનાત્મકૈરપિ ।। ૩૧.

તેથી, સોમ દેવ પિતૃવંત, ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદના છંદરૂપ, તથા પ્રાણ, અપાન, સમાન, વ્યાન અને ઉદાન જેવા વાયુઓથી બનેલા છે.

કર્મભિઃ પ્રાણિનાં લોકે સર્વચેષ્ટાપ્રવર્ત્તકઃ। પ્રાણાપાનસમાનાનાં વાયૂનાઞ્ચ પ્રવર્ત્તકઃ ।। ૩૧.

પ્રાણીઓના કર્મોથી, એ સર્વ ક્રિયાઓને ચલાવે છે અને પ્રાણ, અપાન, સમાન તથા અન્ય વાયુઓને પણ ગતિ આપે છે.

પઞ્ચાનાઞ્ચેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિસ્મૃતિ જલાત્મનામ્। સમાનકાલકરણઃ ક્રિયાઃ સમ્પાદયન્નિવ ।। ૩૧.

પાંચ ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, સ્મૃતિ અને જળતત્વના કાર્યો એ એકસાથે કરાવે છે.

સર્વાત્મા સર્વલોકાનામાવહઃ પ્રવહાદિભિઃ। વિધાતા સર્વભૂતાનાં ક્ષમી નિત્યં પ્રભઞ્જનઃ ।। ૩૧.

એ સર્વનો આત્મા છે, સર્વ લોકોએ વહન કરે છે, સર્વ જીવોના સર્જક છે, હંમેશા ક્ષમાશીલ અને શાશ્વત વિખેરનાર છે.

યોનિરગ્નેરપાં ભૂમે રવેશ્ચન્દ્રમસશ્ચયઃ। વાયુઃ પ્રજાપિર્ભૂતં લોકાત્મા પ્રપિતામહઃ ।। ૩૧.

એ અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી, સૂર્ય અને ચંદ્રનો મૂળ છે; વાયુ સર્વ પ્રજાનો પિતા, લોકાત્મા અને પ્રપિતામહ છે.

પ્રજાપતિ મુખૈર્દેવૈઃ સમ્યગિષ્ટફલાર્થિભિઃ। ત્રિભિરેવ કપાલૈસ્તુ અમ્બકૈરોષધિક્ષયે। ઇજ્યતે ભગવાન્ યસ્માત્તસ્માત્ ત્ર્યમ્બક ઉચ્યતે ।। ૩૧.

પોતાના યથાર્થ ફળની ઇચ્છાથી પ્રજાપતિ અને દેવતાઓ ત્રણ કપાળ અને ત્રણ આંખવાળા સ્વરૂપે, ઔષધિઓના ક્ષય સમયે જેમની પૂજા કરે છે, એથી તેમને ત્ર્યંબક કહેવામાં આવે છે.

ગાયત્રી ચૈવ ત્રિષ્ટુપ્ ચ જગતી ચૈવ યા સ્મૃતા। ત્ર્યમ્બકા નામતઃ પ્રોક્તા યોનયઃ સવનસ્ય તાઃ ।। ૩૧.

ગાયત્રી, તૃષ્ટુપ અને જગતી — આ ત્રણેય સવનના મૂળરૂપ છે અને ત્ર્યંબક નામે ઓળખાય છે.

તાભિરેકત્વભૂતાભિસ્ત્રિવિધાભિઃ સ્વવીર્યતઃ। ત્રિસાધનપુરોડાશસ્ત્રિ કપાલઃ સ વૈ સ્મૃતઃ ।। ૩૧.

આ ત્રણ સ્વરૂપો એકરૂપ થઈ, પોતાની શક્તિથી, ત્રણ સાધનો વડે બનેલો હવનનો પિંડ ત્રણ કપાળવાળો કહેવાય છે.

ઇત્યેતત્પઞ્ચવર્ષં હિ યુગં પ્રોક્તં મનીષિભિઃ। યચ્ચૈવ પઞ્ચધાત્મા વૈ પ્રોક્તઃ સંવત્સરો દ્વિજૈઃ। સૈકં ષટ્કં વિજજ્ઞેઽથ મધ્વાદીનૃતવઃકિલ ।। ૩૧.

આ રીતે, પાંચ વર્ષનું યુગ વિદ્વાનો દ્વારા જણાવાયું છે; અને વર્ષ, જે દ્વિજોએ પાંચ ભાગવાળું કહ્યું છે, એ છના સમૂહ તરીકે ઓળખાય છે, ત્યાર પછી મધુ વગેરે ઋતુઓ આવે છે.

ઋતુપુત્રાર્ત્તવઃ પઞ્ચ ઇતિ સર્ગઃ સમાસતઃ। ઇત્યેષ પવમાનો વૈ પ્રાણિનાં જીવિતાનિ તુ ।। ૩૧.

પાંચ ઋતુઓ અને તેમના પુત્રરૂપ ઋતુઓ, એ સંક્ષિપ્તમાં સર્જન છે; આ પવિત્રકર્તા પ્રાણીઓનું જીવન છે.

નદી વેગસમાયુક્તં કાલો ધાવતિ સંહરન્। અહોરાત્રકરસ્તસ્માત્ સ વાયુરભવત્પુનઃ ।। ૩૧.

નદીની જેમ ઝડપથી સમય દોડે છે અને સર્વને સંહારે છે; તેથી, જે દિવસ-રાત સર્જે છે, એ ફરી વાયુ જ છે.

એતે પ્રજાનાં પતયઃ પ્રધાનાઃ સર્વદેહિનામ્ । પિતરઃ સર્વ લોકાનાં લોકાત્માનઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૩૧.

આ સર્વ પ્રજાઓના મુખ્ય સ્વામી છે, સર્વ દેહધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; એ સર્વ લોકોના પિતા અને લોકાત્મા કહેવાય છે.

ધ્યાયતો બ્રહ્મણો વક્રાદુદ્યન્ સમભવદ્ભવઃ। ઋષિર્વિપ્રો મહાદેવો ભૂતાત્મા પ્રપિતામહઃ ।। ૩૧.

બ્રહ્માજી ધ્યાનમાં બેઠા ત્યારે તેમના વક્ર મુખમાંથી ભવ ઉત્પન્ન થયા — જે ઋષિ, વિદ્વાન, મહાદેવ, ભૂતાત્મા અને પ્રપિતામહ છે.

ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં પ્રણવાયોપપદ્યતે। આત્મવેશેન ભૂતાનામઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસમ્ભવઃ ।। ૩૧.

સર્વ જીવોના ઈશ્વર પ્રણવ સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે; સર્વ જીવોમાં પ્રવેશી, દરેક અંગ અને અવયવના કારણ બને છે.

અગ્નિઃ સંવત્સરઃ સૂર્યશ્ચન્દ્રમા વાયુરેવ ચ। યુગાભિમાની કાલાત્મા નિત્યં સંક્ષેપકૃદ્વિભુઃ। ઉન્માદકોઽનુગ્રહકૃત્સ ઇદ્વત્સર ઉચ્યતે ।। ૩૧.

અગ્નિ, વર્ષ, સૂર્ય, ચંદ્ર અને વાયુ — એ યુગના અધિષ્ઠાન, સમયના આત્મા, હંમેશા સંક્ષેપક અને વિભુ છે; એ ઉન્માદક, કૃપાદાતા અને વર્ષ તરીકે ઓળખાય છે.