વાયુપુરાણમ્

અત્રિશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ સપ્ત સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। અગ્નીધ્રશ્ચાતિબાહુશ્ચ મેધા મેધાતિથિર્વસુઃ ।। ૩૧.

અને અત્રિ તથા વશિષ્ઠ—આ સાત સ્વાયંભુવના સમયમાં હતા; અગ્નિધ્ર, અતિબાહુ, મેધા, મેધાતિથિ અને વસુ.

જ્યોતિષ્માન્ દ્યુતિમાન્ હવ્યઃ સવનઃ પુત્ર એવ ચ ૩૧.

જ્યોતિષ્માન, દ્યુતિમાન, હવ્ય, સવન અને પુત્ર પણ.

વાયુપ્રોક્તા મહાસત્ત્વા રાજાનઃ પ્રથમેઽન્તરે। સાસુરન્તત્સગન્ધર્વં સયક્ષોરગરાક્ષસમ્। સપિશાચમનુષ્યઞ્ચ સુપર્ણાપ્સરસાઙ્ગણમ્ ।। ૩૧.

વાયુએ પ્રથમ સમયમાં જે મહાન આત્માવાળા રાજાઓનું વર્ણન કર્યું છે, તેમાં અસુર, ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ, રાક્ષસ, પિશાચ, માનવ, સુપર્ણ, અપ્સરા અને સ્ત્રીઓ પણ સામેલ હતા.

નો શક્યમાનુપૂર્વ્યેણ વક્તું વર્ષશતૈરપિ। બહુત્વાન્નામધેયાનાં સઙ્ખ્યા તેષાં કુલે તથા ।। ૩૧.

તેમના નામ અને કુળોની સંખ્યા એટલી વધારે છે કે, સો વર્ષ પણ ક્રમવાર કહેવું શક્ય નથી.

યા વૈ વ્રજકુલાખ્યાસ્તુ આસન્ સ્વાયમ્બુવેઽન્તરે। કાલેન બહુનાતીતા અયનાબ્દયુગક્રમૈઃ ।। ૩૧.

જે વ્રજકુળ કહેવાતા હતા, તે સ્વાયંભુવના સમયમાં હતા, અને સમયના પ્રવાહે, વર્ષો અને યુગોના ક્રમથી, હવે વિતી ગયા છે.

ક એષ ભગવાન્ કાલઃ સર્વભૂતાપહારકઃ। કસ્ય યોનિઃ કિમાદિશ્ચ કિન્તત્ત્વં સ કિમાત્મજઃ ।। ૩૧.

આ સર્વ જીવોને પોતાના વશમાં રાખનાર આ પૂજનીય સમય કોણ છે? તેનો ઉદ્ભવ શું છે, શરૂઆત કઈ રીતે થઈ, તેનું સાચું સ્વરૂપ શું છે અને એ કોના પુત્ર છે?

કિમસ્ય ચક્ષુઃ કા મૂર્તિઃ કે ચાસ્યાવયવાઃ સ્મૃતાઃ। કિંનામધેયઃ કોઽસ્યાત્મા એતત્ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૩૧.

એના માટે આંખ શું છે, સ્વરૂપ કેવું છે અને એના અંગો કયા કહેવાય છે? એનું નામ શું છે, એનું સાચું સ્વરૂપ કયું છે? પૂછનારને આ બધું કહી દો.

શ્રૂયતાં કાલસદ્ભાવઃ શ્રુત્વા ચૈવાવધાર્યતામ્। સૂર્યયોનિર્નિમેષાદિઃ સઙ્ખ્યાચક્ષુઃ સ ઉચ્યતે ।। ૩૧.

હવે સમયનું સાચું સ્વરૂપ સાંભળો અને સમજજો: સમયનો ઉદ્ભવ સૂર્ય છે, શરૂઆત પળથી થાય છે; એ સંખ્યા કરનાર કહેવાય છે અને એની આંખ ગણતરી છે.

મૂર્ત્તિરસ્ય ત્વહોરાત્રે નિમેષાવયવશ્ચ સઃ। સંવત્સરશતં ત્વસ્ય નામ ચાસ્ય કલાત્મકમ્। સામ્પ્રતાનાગતાતીતકાલાત્મા સ પ્રજાપતિઃ ।। ૩૧.

સમયનું સ્વરૂપ દિવસ-રાત છે, એના અંગો પળો છે; એનું નામ સો વર્ષ છે, જે સમયના ભાગોથી બનેલું છે; વર્તમાન, ભવિષ્ય અને ભૂતકાળના સ્વરૂપે એ સર્વ જીવનો સ્વામી છે.

પઞ્ચાનાં પ્રવિભક્તાનાં કાલાવસ્થાં નિભોધત। દિનાર્દ્ધમાસમાસૈસ્તુ ઋતુભિસ્ત્વયનૈસ્તથા ।। ૩૧.

હવે સમયના પાંચ ભાગો સમજજો: દિવસ, પખવાડિયું, મહિનો, ઋતુ અને સૂર્યના ગતિ દ્વારા સમય વિભાજિત થાય છે.

સંવત્સરસ્તુ પ્રથમો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ। ઇદ્વત્સરસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થશ્ચાનુવત્સરઃ ।। ૩૧.

પહેલો સંવત્સર છે, બીજો પરિવત્સર છે, ત્રીજો ઇડવત્સર છે અને ચોથો અનુવત્સર કહેવાય છે.

વત્સરઃ પઞ્ચમસ્તેષાં કાલઃ સ યુગસંજ્ઞિતઃ। તેષાન્તુ તત્ત્વં વક્ષ્યામિ કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધત ।। ૩૧.

પાંચમો એમાં વત્સર છે; આ સમય 'યુગ' તરીકે ઓળખાય છે. હવે હું એના સાચા સ્વરૂપનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

ઋતુરગ્નિસ્તુ યઃ પ્રોક્તઃ સ તુ સંવત્સરો મતઃ। આદિત્યે યસ્ત્વસૌ સારઃ કાલાગ્નિઃ પરિવત્સરઃ ।। ૩૧.

ઋતુઓનો અગ્નિ સંવત્સર કહેવાય છે; સૂર્યમાં રહેલો સાર સમયનો અગ્નિ છે, જે પરિવત્સર તરીકે ઓળખાય છે.

શુક્લકૃષ્ણા ગતિશ્ચાપિ અપાં સારમયઃ ખગઃ। સ ઇડાવત્સરઃ સોમઃ પુરાણે નિશ્ચયો મતઃ ।। ૩૧.

શુક્લ અને કૃષ્ણ ગતિ, જળના સારથી બનેલો પક્ષી — એ ઇડવત્સર છે; પુરાણોમાં તેનો નિર્ધારણ 'સોમ' તરીકે થયો છે.

યશ્ચાયં તપતે લોકાંસ્તનુભિઃ સપ્તસપ્તભિઃ। આશુકર્ત્તા ચ લોકસ્ય સવાયુરિતિ વત્સરઃ ।। ૩૧.

જે સાત પ્રકારની કિરણોથી જગતને પ્રકાશિત કરે છે અને ઝડપથી કાર્ય કરે છે, એ વત્સર કહેવાય છે; એ સૂર્ય અને વાયુ છે.

અહઙ્કારાત્ રુદન્ રુદ્રઃ સદ્ભૂતો બ્રહ્મણસ્ત્રયઃ। સ રુદ્રો વત્સરસ્તેષાં વિજજ્ઞે નીલલોહિતઃ। તેષાં હિ તત્ત્વં વક્ષ્યામિ કીર્ત્યમાનં નિબોધત ।। ૩૧.

અહંકારથી રડતો રુદ્ર જન્મ્યો, જે બ્રહ્માથી પ્રગટ થયો; એ નીલલોહિત રુદ્ર તેમનો વત્સર થયો. હવે હું એનું સાચું સ્વરૂપ કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસંયોગાત્ કાલાત્મા પ્રપિતામહઃ। ઋક્સામ યજુષાં યોનિઃ પઞ્ચાનાં પતિરીશ્વરઃ ।। ૩૧.

અંગ અને ઉપાંગના સંયોજનથી સમયનું સ્વરૂપ પિતામહ છે; એ ઋક, સામ અને યજુરનો ઉદ્ભવક છે અને પાંચનો સ્વામી છે.

સોઽગ્નિર્યજુશ્ચ સોમશ્ચ સ ભૂતઃ સ પ્રજાપતિઃ। પ્રોક્તઃ સંવત્સરશ્ચેતિ સૂર્યો યોઽગ્નિર્મનીષિભિઃ ।। ૩૧.

એ અગ્નિ છે, યજુર છે, સોમ છે, એ જ સર્વ છે, એ પ્રજાપતિ છે; એ સંવત્સર કહેવાય છે અને જ્ઞાનીઓએ સૂર્યને અગ્નિ રૂપે ઓળખ્યો છે.

યસ્માત્ કાલવિભાગાનાં માસર્ત્વયનયોરપિ। ગ્રહનક્ષત્રશીતોષ્ણવર્ષાયુઃકર્મણાં તથા। યોજિતઃ પ્રવિભાગાનાં દિવસાનાઞ્ચ ભાસ્કરઃ ।। ૩૧.

સમયના વિવિધ ભાગો — મહિનો, ઋતુ, ગતિ, ગ્રહો, નક્ષત્રો, ઠંડક, ઉષ્ણતા, વરસાદ, આયુષ્ય અને કર્મ — આ બધાના વિભાજનથી સૂર્ય દિવસોના વિભાજન સાથે જોડાયેલો છે.

વૈકારિકઃ પ્રસન્નાત્મા બ્રહ્મપુત્રઃ પ્રજાપતિઃ। એકેનૈકોઽથ દિવસો માસોઽથર્તુઃ પિતામહઃ ।। ૩૧.

જે મનથી પ્રગટ છે, સ્વચ્છ સ્વભાવ ધરાવે છે, બ્રહ્માનો પુત્ર છે, એ પ્રજાપતિ છે; એકથી એક — દિવસ, મહિનો, ઋતુ અને પિતામહ છે.

આદિત્યઃ સવિતા ભાનુર્જીવનો બ્રહ્મસત્કૃતઃ। પ્રભવશ્ચાત્ય યશ્ચૈવ ભૂતાનાં તેન ભાસ્કરઃ ।। ૩૧.

એ આદિત્ય છે, સવિતા છે, ભાનુ છે, સર્વને જીવન આપનાર છે, બ્રહ્માએ પૂજેલો છે; એ સર્વનું મૂળ અને અંત છે, તેથી એ સૂર્ય કહેવાય છે.

તારાભિમાની વિજ્ઞેયસ્તૃતીયઃ પરિવત્સરઃ। સોમઃ સર્વૌષધિપતિર્યસ્માત્સ પ્રપિતામહઃ ।। ૩૧.

ત્રીજો પરિવત્સર તારાઓનો સ્વામી કહેવાય છે; સોમ સર્વ ઔષધિઓનો સ્વામી છે, જેના પરથી પિતામહ પ્રગટે છે.

આજીવઃ સર્વભૂતાનાં યોગક્ષેમકૃદીશ્વરઃ। અવેક્ષણાણઃ સતતં બિભર્તિ જગદંશુભિઃ ।। ૩૧.

એ સર્વ જીવના જીવનને પોષે છે, કલ્યાણ અને રક્ષણ કરનાર છે; સતત ધ્યાન રાખીને એ પોતાની કિરણોથી જગતને ધારણ કરે છે.

તિથીનાં પર્વસન્ધીનાં પૂર્ણિમાદર્શયોરપિ। યોનિર્નિશાકરો યશ્ચ યોઽમૃતાત્મા પ્રજાપતિઃ ।। ૩૧.

તારીખોની સંધિઓ, પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યા, ચંદ્રના જન્મસ્થાન, અમર સ્વરૂપ અને સર્વ પ્રજાઓના સ્વામી એ છે.

તસ્માત્ સ પિતૃમાન્ સોમ ઋગ્યજુશ્છન્દઆત્મકઃ। પ્રાણાપાનસમાનાદ્યૈર્વ્યાનોદાનાત્મકૈરપિ ।। ૩૧.

તેથી, સોમ દેવ પિતૃવંત, ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદના છંદરૂપ, તથા પ્રાણ, અપાન, સમાન, વ્યાન અને ઉદાન જેવા વાયુઓથી બનેલા છે.

કર્મભિઃ પ્રાણિનાં લોકે સર્વચેષ્ટાપ્રવર્ત્તકઃ। પ્રાણાપાનસમાનાનાં વાયૂનાઞ્ચ પ્રવર્ત્તકઃ ।। ૩૧.

પ્રાણીઓના કર્મોથી, એ સર્વ ક્રિયાઓને ચલાવે છે અને પ્રાણ, અપાન, સમાન તથા અન્ય વાયુઓને પણ ગતિ આપે છે.

પઞ્ચાનાઞ્ચેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિસ્મૃતિ જલાત્મનામ્। સમાનકાલકરણઃ ક્રિયાઃ સમ્પાદયન્નિવ ।। ૩૧.

પાંચ ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, સ્મૃતિ અને જળતત્વના કાર્યો એ એકસાથે કરાવે છે.

સર્વાત્મા સર્વલોકાનામાવહઃ પ્રવહાદિભિઃ। વિધાતા સર્વભૂતાનાં ક્ષમી નિત્યં પ્રભઞ્જનઃ ।। ૩૧.

એ સર્વનો આત્મા છે, સર્વ લોકોએ વહન કરે છે, સર્વ જીવોના સર્જક છે, હંમેશા ક્ષમાશીલ અને શાશ્વત વિખેરનાર છે.

યોનિરગ્નેરપાં ભૂમે રવેશ્ચન્દ્રમસશ્ચયઃ। વાયુઃ પ્રજાપિર્ભૂતં લોકાત્મા પ્રપિતામહઃ ।। ૩૧.

એ અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી, સૂર્ય અને ચંદ્રનો મૂળ છે; વાયુ સર્વ પ્રજાનો પિતા, લોકાત્મા અને પ્રપિતામહ છે.