વાયુપુરાણમ્

વાયસો મઙ્ગલશ્ચૈવ યામા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ। અભિમન્યુરુગ્રદૃષ્ટિઃ સમયોઽથ શુચિશ્રવાઃ। કેવલો વિશ્વરૂપશ્ચ સુપક્ષો મધુપસ્તથા ।। ૩૧.

વાયસ અને મંગળ, અને યમોના બાર નામે ઓળખાતા: અભિમન્યુ, ઉગ્રદૃષ્ટિ, સમય, શુચિશ્રવ, કેવલ, વિશ્વરૂપ, સુપક્ષ અને મધુપ.

તુરીયો નિર્હપુશ્ચૈવ યુક્તો ગ્રાવાજિનસ્તુ તે। યમિનો વિશ્વદેવાદ્યં યવિષ્ઠોઽમૃતવાનપિ ।। ૩૧.

તુરીય, નિર્હપુ, યુક્ત અને ગ્રાવાજિન—આ યમિનો, વિશ્વદેવોમાં અગ્રણીઓ છે; યવિષ્ઠ અને અમૃતવાન પણ છે.

અજિરો વિભુર્વિભાવશ્ચ મૃલિકોઽથ દિદેહકઃ। શ્રુતિશ્રૃણો બૃહચ્છુક્રો દેવા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ ।। ૩૧.

અજીર, વિભુ, વિભાવ, મૃલિક, દિદેહક, શ્રુતિ, શ્રિણ, બૃહત્શુક્ર—આ બાર દેવતાઓ ગણાય છે.

આસન્ સ્વાયમ્ભુવસ્યૈતે અન્તરે સોમપાયિનઃ। ત્વિષિમન્તો ગણા હ્યેતે વીર્યવન્તો મહાબલાઃ ।। ૩૧.

આ બધા સ્વાયંભુવના વંશમાં સોમપાન કરનાર દેવતાઓ હતા; એ બધા તેજસ્વી, બળવાન અને શક્તિશાળી હતા.

તેષામિન્દ્રઃ સદા હ્યાસીદ્વિશ્વભુક્ પ્રથમો વિભુઃ। અસુરા યેતદા તેષામાસન્ દાયાદબાન્ધવાઃ ।। ૩૧.

એમાં ઇન્દ્ર હંમેશા રાજા, સર્વપ્રથમ અને સર્વવ્યાપક હતો; એ સમયે અસુરો તેમનાં બાંધવો અને વારસદાર હતા.

સુપર્ણયક્ષગન્ધર્વાઃ પિશાચોરગરાક્ષસાઃ। અષ્ટૌ તે પિતૃભિઃ સાર્દ્ધં નાસત્યા દેવયોનયઃ ।। ૩૧.

સુપર્ણ, યક્ષ, ગંધર્વ, પિશાચ, નાગ અને રાક્ષસ—આ આઠ, પિતૃઓ સાથે મળીને, નાસત્ય નામે દેવયોનિ કહેવાય છે.

સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરેઽતીતાઃ પ્રજાસ્ત્વાસાં સહસ્રશઃ। પ્રભાવરૂપસમ્પન્ના આયુષા ચ બલેન ચ ।। ૩૧.

સ્વાયંભુવના સમયમાં, હજારો જીવ જન્મ્યા, જે તેજ, રૂપ, આયુષ્ય અને બળથી સમૃદ્ધ હતા.

વિસ્તરાદિહ નોચ્યન્તે મા પ્રસઙ્ગો ભવત્વિહ। સ્વાયમ્ભુવો નિસર્ગશ્ચ વિજ્ઞેયઃ સામ્પ્રતં મનુઃ ।। ૩૧.

વિગતો અહીં આપતી નથી, જેથી વાત લાંબી ન થાય; હવે સ્વાયંભુવ અને તેમની સર્જનાની વાત ચાલી રહી છે, એ જાણવું.

અતીતે વર્ત્તમાનેન દૃષ્ટો વૈવસ્વતેન સઃ। પ્રજાભિર્દેવતાભિશ્ચ ઋષિભિઃ પિતૃભિઃ સહ ।। ૩૧.

એ ભૂતકાળને વર્તમાન વૈવસ્વત મનુએ, પ્રજાઓ, દેવતાઓ, ઋષિઓ અને પિતૃઓ સાથે જોઈ છે.

તેષાં સપ્તર્ષયઃ પૂર્વમાસન્યે તાન્ નિબોધત। ભૃગ્વઙ્ગિરા મરીચિશ્ચ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।। ૩૧.

એમાં પૂર્વકાળના સાત ઋષિઓ હતા: ભૃગુ, અંગિરા, મરીચિ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ.

અત્રિશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ સપ્ત સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। અગ્નીધ્રશ્ચાતિબાહુશ્ચ મેધા મેધાતિથિર્વસુઃ ।। ૩૧.

અને અત્રિ તથા વશિષ્ઠ—આ સાત સ્વાયંભુવના સમયમાં હતા; અગ્નિધ્ર, અતિબાહુ, મેધા, મેધાતિથિ અને વસુ.

જ્યોતિષ્માન્ દ્યુતિમાન્ હવ્યઃ સવનઃ પુત્ર એવ ચ ૩૧.

જ્યોતિષ્માન, દ્યુતિમાન, હવ્ય, સવન અને પુત્ર પણ.

વાયુપ્રોક્તા મહાસત્ત્વા રાજાનઃ પ્રથમેઽન્તરે। સાસુરન્તત્સગન્ધર્વં સયક્ષોરગરાક્ષસમ્। સપિશાચમનુષ્યઞ્ચ સુપર્ણાપ્સરસાઙ્ગણમ્ ।। ૩૧.

વાયુએ પ્રથમ સમયમાં જે મહાન આત્માવાળા રાજાઓનું વર્ણન કર્યું છે, તેમાં અસુર, ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ, રાક્ષસ, પિશાચ, માનવ, સુપર્ણ, અપ્સરા અને સ્ત્રીઓ પણ સામેલ હતા.

નો શક્યમાનુપૂર્વ્યેણ વક્તું વર્ષશતૈરપિ। બહુત્વાન્નામધેયાનાં સઙ્ખ્યા તેષાં કુલે તથા ।। ૩૧.

તેમના નામ અને કુળોની સંખ્યા એટલી વધારે છે કે, સો વર્ષ પણ ક્રમવાર કહેવું શક્ય નથી.

યા વૈ વ્રજકુલાખ્યાસ્તુ આસન્ સ્વાયમ્બુવેઽન્તરે। કાલેન બહુનાતીતા અયનાબ્દયુગક્રમૈઃ ।। ૩૧.

જે વ્રજકુળ કહેવાતા હતા, તે સ્વાયંભુવના સમયમાં હતા, અને સમયના પ્રવાહે, વર્ષો અને યુગોના ક્રમથી, હવે વિતી ગયા છે.

ક એષ ભગવાન્ કાલઃ સર્વભૂતાપહારકઃ। કસ્ય યોનિઃ કિમાદિશ્ચ કિન્તત્ત્વં સ કિમાત્મજઃ ।। ૩૧.

આ સર્વ જીવોને પોતાના વશમાં રાખનાર આ પૂજનીય સમય કોણ છે? તેનો ઉદ્ભવ શું છે, શરૂઆત કઈ રીતે થઈ, તેનું સાચું સ્વરૂપ શું છે અને એ કોના પુત્ર છે?

કિમસ્ય ચક્ષુઃ કા મૂર્તિઃ કે ચાસ્યાવયવાઃ સ્મૃતાઃ। કિંનામધેયઃ કોઽસ્યાત્મા એતત્ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૩૧.

એના માટે આંખ શું છે, સ્વરૂપ કેવું છે અને એના અંગો કયા કહેવાય છે? એનું નામ શું છે, એનું સાચું સ્વરૂપ કયું છે? પૂછનારને આ બધું કહી દો.

શ્રૂયતાં કાલસદ્ભાવઃ શ્રુત્વા ચૈવાવધાર્યતામ્। સૂર્યયોનિર્નિમેષાદિઃ સઙ્ખ્યાચક્ષુઃ સ ઉચ્યતે ।। ૩૧.

હવે સમયનું સાચું સ્વરૂપ સાંભળો અને સમજજો: સમયનો ઉદ્ભવ સૂર્ય છે, શરૂઆત પળથી થાય છે; એ સંખ્યા કરનાર કહેવાય છે અને એની આંખ ગણતરી છે.

મૂર્ત્તિરસ્ય ત્વહોરાત્રે નિમેષાવયવશ્ચ સઃ। સંવત્સરશતં ત્વસ્ય નામ ચાસ્ય કલાત્મકમ્। સામ્પ્રતાનાગતાતીતકાલાત્મા સ પ્રજાપતિઃ ।। ૩૧.

સમયનું સ્વરૂપ દિવસ-રાત છે, એના અંગો પળો છે; એનું નામ સો વર્ષ છે, જે સમયના ભાગોથી બનેલું છે; વર્તમાન, ભવિષ્ય અને ભૂતકાળના સ્વરૂપે એ સર્વ જીવનો સ્વામી છે.

પઞ્ચાનાં પ્રવિભક્તાનાં કાલાવસ્થાં નિભોધત। દિનાર્દ્ધમાસમાસૈસ્તુ ઋતુભિસ્ત્વયનૈસ્તથા ।। ૩૧.

હવે સમયના પાંચ ભાગો સમજજો: દિવસ, પખવાડિયું, મહિનો, ઋતુ અને સૂર્યના ગતિ દ્વારા સમય વિભાજિત થાય છે.

સંવત્સરસ્તુ પ્રથમો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ। ઇદ્વત્સરસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થશ્ચાનુવત્સરઃ ।। ૩૧.

પહેલો સંવત્સર છે, બીજો પરિવત્સર છે, ત્રીજો ઇડવત્સર છે અને ચોથો અનુવત્સર કહેવાય છે.

વત્સરઃ પઞ્ચમસ્તેષાં કાલઃ સ યુગસંજ્ઞિતઃ। તેષાન્તુ તત્ત્વં વક્ષ્યામિ કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધત ।। ૩૧.

પાંચમો એમાં વત્સર છે; આ સમય 'યુગ' તરીકે ઓળખાય છે. હવે હું એના સાચા સ્વરૂપનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

ઋતુરગ્નિસ્તુ યઃ પ્રોક્તઃ સ તુ સંવત્સરો મતઃ। આદિત્યે યસ્ત્વસૌ સારઃ કાલાગ્નિઃ પરિવત્સરઃ ।। ૩૧.

ઋતુઓનો અગ્નિ સંવત્સર કહેવાય છે; સૂર્યમાં રહેલો સાર સમયનો અગ્નિ છે, જે પરિવત્સર તરીકે ઓળખાય છે.

શુક્લકૃષ્ણા ગતિશ્ચાપિ અપાં સારમયઃ ખગઃ। સ ઇડાવત્સરઃ સોમઃ પુરાણે નિશ્ચયો મતઃ ।। ૩૧.

શુક્લ અને કૃષ્ણ ગતિ, જળના સારથી બનેલો પક્ષી — એ ઇડવત્સર છે; પુરાણોમાં તેનો નિર્ધારણ 'સોમ' તરીકે થયો છે.

યશ્ચાયં તપતે લોકાંસ્તનુભિઃ સપ્તસપ્તભિઃ। આશુકર્ત્તા ચ લોકસ્ય સવાયુરિતિ વત્સરઃ ।। ૩૧.

જે સાત પ્રકારની કિરણોથી જગતને પ્રકાશિત કરે છે અને ઝડપથી કાર્ય કરે છે, એ વત્સર કહેવાય છે; એ સૂર્ય અને વાયુ છે.

અહઙ્કારાત્ રુદન્ રુદ્રઃ સદ્ભૂતો બ્રહ્મણસ્ત્રયઃ। સ રુદ્રો વત્સરસ્તેષાં વિજજ્ઞે નીલલોહિતઃ। તેષાં હિ તત્ત્વં વક્ષ્યામિ કીર્ત્યમાનં નિબોધત ।। ૩૧.

અહંકારથી રડતો રુદ્ર જન્મ્યો, જે બ્રહ્માથી પ્રગટ થયો; એ નીલલોહિત રુદ્ર તેમનો વત્સર થયો. હવે હું એનું સાચું સ્વરૂપ કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસંયોગાત્ કાલાત્મા પ્રપિતામહઃ। ઋક્સામ યજુષાં યોનિઃ પઞ્ચાનાં પતિરીશ્વરઃ ।। ૩૧.

અંગ અને ઉપાંગના સંયોજનથી સમયનું સ્વરૂપ પિતામહ છે; એ ઋક, સામ અને યજુરનો ઉદ્ભવક છે અને પાંચનો સ્વામી છે.

સોઽગ્નિર્યજુશ્ચ સોમશ્ચ સ ભૂતઃ સ પ્રજાપતિઃ। પ્રોક્તઃ સંવત્સરશ્ચેતિ સૂર્યો યોઽગ્નિર્મનીષિભિઃ ।। ૩૧.

એ અગ્નિ છે, યજુર છે, સોમ છે, એ જ સર્વ છે, એ પ્રજાપતિ છે; એ સંવત્સર કહેવાય છે અને જ્ઞાનીઓએ સૂર્યને અગ્નિ રૂપે ઓળખ્યો છે.

યસ્માત્ કાલવિભાગાનાં માસર્ત્વયનયોરપિ। ગ્રહનક્ષત્રશીતોષ્ણવર્ષાયુઃકર્મણાં તથા। યોજિતઃ પ્રવિભાગાનાં દિવસાનાઞ્ચ ભાસ્કરઃ ।। ૩૧.

સમયના વિવિધ ભાગો — મહિનો, ઋતુ, ગતિ, ગ્રહો, નક્ષત્રો, ઠંડક, ઉષ્ણતા, વરસાદ, આયુષ્ય અને કર્મ — આ બધાના વિભાજનથી સૂર્ય દિવસોના વિભાજન સાથે જોડાયેલો છે.