વાયુપુરાણમ્

વૃષેવ વિધિયુક્તેન વિમાનેન વિરાજતે। આભૂતસંપ્લવસ્થાયી રુદ્રસ્યાનુચરો ભવેત્ ।। ૩૦.

તે નિયમસર બનેલા રથમાં વાછરડા જેવો તેજસ્વી બને છે અને સૃષ્ટિના અંત સુધી રુદ્રના અનુચર તરીકે રહે છે.

ઇત્યાહ ભગવાન્ વ્યાસઃ પરાશરસુતઃ પ્રભુઃ । નૈતદ્વેદયતે કશ્ચિન્નેદં શ્રાવ્યન્તુ કસ્યચિત્ ।। ૩૦.

આ રીતે પરાશરપુત્ર મહર્ષિ વ્યાસજી બોલ્યા: આ કોઈને જણાવવું નહીં અને કોઈને સાંભળવું પણ નહીં.

શ્રુત્વૈતત્પરમં ગુહ્યં યેઽપિ સ્યુઃ પાપકારિણઃ। વૈશ્યાઃ સ્ત્રિયશ્ચ શૂદ્રાશ્ચ રુદ્રલોકમવાપ્નુયુઃ ।। ૩૦.

જે પાપી, વૈશ્ય, સ્ત્રીઓ કે શૂદ્રો પણ આ પરમ ગુપ્ત કથા સાંભળે છે, તેઓ પણ રુદ્રલોક પામે છે.

શ્રાવયેદ્યસ્તુ વિપ્રેભ્યઃ સદા પર્વસુ પર્વસુ। રુદ્રલોકમવાપ્નોતિ દ્વિજો વૈ નાત્ર સંશયઃ ।। ૩૦.

જે બ્રાહ્મણોને હંમેશા, દરેક તહેવારે આ કથા સંભળાવે છે, એ દ્વિજ નિશ્ચયે રુદ્રલોક પામે છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી.

ઇત્યેષા સમનુજ્ઞાતા કથા પાપપ્રણાશિની। યા દક્ષમધિકૃત્યેહ કથા શર્વાદુપાગતા ।। ૩૧.

આ રીતે દક્ષને લગતી, પાપનાશક અને શરવથી પ્રાપ્ત થયેલી કથા કહેવાની મંજૂરી આપવામાં આવી.

પિતૃવંશપ્રસઙ્ગેન કથા હ્યેષા પ્રકીર્તિતા। પિતૄણામાનુપૂર્વ્યેણ દેવાન્ વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ।। ૩૧.

પિતૃવંશના પ્રસંગે આ કથા વર્ણવાઈ છે; હવે હું પિતૃઓના ક્રમ પ્રમાણે દેવતાઓની વાત આગળ કહીશ.

ત્રેતાયુગમુખે પૂર્વમાસન્ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે । દેવા યામા ઇતિ ખ્યાતાઃ પૂર્વં યે યજ્ઞસૂનવઃ ।। ૩૧.

ત્રેતાયુગના આરંભે, પૂર્વના સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, યજ્ઞના પુત્ર તરીકે જાણીતા યમદેવતાઓ હતા.

અજિતા બ્રહ્મણઃ પુત્રા જિતા જિદજિતાશ્ચ યે। પુત્રાઃ સ્વાયમ્ભુવસ્યૈતે શુક્રનામ્ના માનસાઃ ।। ૩૧.

અજિત, જીત અને જિદજિત નામે ઓળખાતા, બ્રહ્માના મનથી ઉત્પન્ન થયેલા પુત્રો છે. એ બધા સ્વાયંભુવના પુત્રો છે અને તેમને શુક્ર નામથી ઓળખવામાં આવે છે.

તૃપ્તિમન્તો ગણા હ્યેતે દેવાનાન્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ । છન્દોગાસ્તુ ત્રયસ્ત્રિંશત્સર્વે સ્વાયમ્ભુવસ્ય હ ।। ૩૧.

તૃપ્તિમંતો નામના એ ત્રણ દેવગણ ગણાય છે. અને છંદોગો, કુલ ત્રેતીસ, એ બધા સ્વાયંભુવના જ છે.

યદુર્યયાતિર્દ્વૌ દેવૌ દીધયઃ સ્રવસો મતિઃ। વિભાસશ્ચ ક્રતુશ્ચૈવ પ્રજાતિર્વિશતો દ્યુતિઃ ।। ૩૧.

યદુ અને યયાતિ, આ બે દેવતાઓ; દિધય, શ્રવસ, મતિ, વિભાસ, ક્રતુ, પ્રજાતિ, વિશત અને દ્યુતિ.

વાયસો મઙ્ગલશ્ચૈવ યામા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ। અભિમન્યુરુગ્રદૃષ્ટિઃ સમયોઽથ શુચિશ્રવાઃ। કેવલો વિશ્વરૂપશ્ચ સુપક્ષો મધુપસ્તથા ।। ૩૧.

વાયસ અને મંગળ, અને યમોના બાર નામે ઓળખાતા: અભિમન્યુ, ઉગ્રદૃષ્ટિ, સમય, શુચિશ્રવ, કેવલ, વિશ્વરૂપ, સુપક્ષ અને મધુપ.

તુરીયો નિર્હપુશ્ચૈવ યુક્તો ગ્રાવાજિનસ્તુ તે। યમિનો વિશ્વદેવાદ્યં યવિષ્ઠોઽમૃતવાનપિ ।। ૩૧.

તુરીય, નિર્હપુ, યુક્ત અને ગ્રાવાજિન—આ યમિનો, વિશ્વદેવોમાં અગ્રણીઓ છે; યવિષ્ઠ અને અમૃતવાન પણ છે.

અજિરો વિભુર્વિભાવશ્ચ મૃલિકોઽથ દિદેહકઃ। શ્રુતિશ્રૃણો બૃહચ્છુક્રો દેવા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ ।। ૩૧.

અજીર, વિભુ, વિભાવ, મૃલિક, દિદેહક, શ્રુતિ, શ્રિણ, બૃહત્શુક્ર—આ બાર દેવતાઓ ગણાય છે.

આસન્ સ્વાયમ્ભુવસ્યૈતે અન્તરે સોમપાયિનઃ। ત્વિષિમન્તો ગણા હ્યેતે વીર્યવન્તો મહાબલાઃ ।। ૩૧.

આ બધા સ્વાયંભુવના વંશમાં સોમપાન કરનાર દેવતાઓ હતા; એ બધા તેજસ્વી, બળવાન અને શક્તિશાળી હતા.

તેષામિન્દ્રઃ સદા હ્યાસીદ્વિશ્વભુક્ પ્રથમો વિભુઃ। અસુરા યેતદા તેષામાસન્ દાયાદબાન્ધવાઃ ।। ૩૧.

એમાં ઇન્દ્ર હંમેશા રાજા, સર્વપ્રથમ અને સર્વવ્યાપક હતો; એ સમયે અસુરો તેમનાં બાંધવો અને વારસદાર હતા.

સુપર્ણયક્ષગન્ધર્વાઃ પિશાચોરગરાક્ષસાઃ। અષ્ટૌ તે પિતૃભિઃ સાર્દ્ધં નાસત્યા દેવયોનયઃ ।। ૩૧.

સુપર્ણ, યક્ષ, ગંધર્વ, પિશાચ, નાગ અને રાક્ષસ—આ આઠ, પિતૃઓ સાથે મળીને, નાસત્ય નામે દેવયોનિ કહેવાય છે.

સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરેઽતીતાઃ પ્રજાસ્ત્વાસાં સહસ્રશઃ। પ્રભાવરૂપસમ્પન્ના આયુષા ચ બલેન ચ ।। ૩૧.

સ્વાયંભુવના સમયમાં, હજારો જીવ જન્મ્યા, જે તેજ, રૂપ, આયુષ્ય અને બળથી સમૃદ્ધ હતા.

વિસ્તરાદિહ નોચ્યન્તે મા પ્રસઙ્ગો ભવત્વિહ। સ્વાયમ્ભુવો નિસર્ગશ્ચ વિજ્ઞેયઃ સામ્પ્રતં મનુઃ ।। ૩૧.

વિગતો અહીં આપતી નથી, જેથી વાત લાંબી ન થાય; હવે સ્વાયંભુવ અને તેમની સર્જનાની વાત ચાલી રહી છે, એ જાણવું.

અતીતે વર્ત્તમાનેન દૃષ્ટો વૈવસ્વતેન સઃ। પ્રજાભિર્દેવતાભિશ્ચ ઋષિભિઃ પિતૃભિઃ સહ ।। ૩૧.

એ ભૂતકાળને વર્તમાન વૈવસ્વત મનુએ, પ્રજાઓ, દેવતાઓ, ઋષિઓ અને પિતૃઓ સાથે જોઈ છે.

તેષાં સપ્તર્ષયઃ પૂર્વમાસન્યે તાન્ નિબોધત। ભૃગ્વઙ્ગિરા મરીચિશ્ચ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।। ૩૧.

એમાં પૂર્વકાળના સાત ઋષિઓ હતા: ભૃગુ, અંગિરા, મરીચિ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ.

અત્રિશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ સપ્ત સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। અગ્નીધ્રશ્ચાતિબાહુશ્ચ મેધા મેધાતિથિર્વસુઃ ।। ૩૧.

અને અત્રિ તથા વશિષ્ઠ—આ સાત સ્વાયંભુવના સમયમાં હતા; અગ્નિધ્ર, અતિબાહુ, મેધા, મેધાતિથિ અને વસુ.

જ્યોતિષ્માન્ દ્યુતિમાન્ હવ્યઃ સવનઃ પુત્ર એવ ચ ૩૧.

જ્યોતિષ્માન, દ્યુતિમાન, હવ્ય, સવન અને પુત્ર પણ.

વાયુપ્રોક્તા મહાસત્ત્વા રાજાનઃ પ્રથમેઽન્તરે। સાસુરન્તત્સગન્ધર્વં સયક્ષોરગરાક્ષસમ્। સપિશાચમનુષ્યઞ્ચ સુપર્ણાપ્સરસાઙ્ગણમ્ ।। ૩૧.

વાયુએ પ્રથમ સમયમાં જે મહાન આત્માવાળા રાજાઓનું વર્ણન કર્યું છે, તેમાં અસુર, ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ, રાક્ષસ, પિશાચ, માનવ, સુપર્ણ, અપ્સરા અને સ્ત્રીઓ પણ સામેલ હતા.

નો શક્યમાનુપૂર્વ્યેણ વક્તું વર્ષશતૈરપિ। બહુત્વાન્નામધેયાનાં સઙ્ખ્યા તેષાં કુલે તથા ।। ૩૧.

તેમના નામ અને કુળોની સંખ્યા એટલી વધારે છે કે, સો વર્ષ પણ ક્રમવાર કહેવું શક્ય નથી.

યા વૈ વ્રજકુલાખ્યાસ્તુ આસન્ સ્વાયમ્બુવેઽન્તરે। કાલેન બહુનાતીતા અયનાબ્દયુગક્રમૈઃ ।। ૩૧.

જે વ્રજકુળ કહેવાતા હતા, તે સ્વાયંભુવના સમયમાં હતા, અને સમયના પ્રવાહે, વર્ષો અને યુગોના ક્રમથી, હવે વિતી ગયા છે.

ક એષ ભગવાન્ કાલઃ સર્વભૂતાપહારકઃ। કસ્ય યોનિઃ કિમાદિશ્ચ કિન્તત્ત્વં સ કિમાત્મજઃ ।। ૩૧.

આ સર્વ જીવોને પોતાના વશમાં રાખનાર આ પૂજનીય સમય કોણ છે? તેનો ઉદ્ભવ શું છે, શરૂઆત કઈ રીતે થઈ, તેનું સાચું સ્વરૂપ શું છે અને એ કોના પુત્ર છે?

કિમસ્ય ચક્ષુઃ કા મૂર્તિઃ કે ચાસ્યાવયવાઃ સ્મૃતાઃ। કિંનામધેયઃ કોઽસ્યાત્મા એતત્ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૩૧.

એના માટે આંખ શું છે, સ્વરૂપ કેવું છે અને એના અંગો કયા કહેવાય છે? એનું નામ શું છે, એનું સાચું સ્વરૂપ કયું છે? પૂછનારને આ બધું કહી દો.

શ્રૂયતાં કાલસદ્ભાવઃ શ્રુત્વા ચૈવાવધાર્યતામ્। સૂર્યયોનિર્નિમેષાદિઃ સઙ્ખ્યાચક્ષુઃ સ ઉચ્યતે ।। ૩૧.

હવે સમયનું સાચું સ્વરૂપ સાંભળો અને સમજજો: સમયનો ઉદ્ભવ સૂર્ય છે, શરૂઆત પળથી થાય છે; એ સંખ્યા કરનાર કહેવાય છે અને એની આંખ ગણતરી છે.

મૂર્ત્તિરસ્ય ત્વહોરાત્રે નિમેષાવયવશ્ચ સઃ। સંવત્સરશતં ત્વસ્ય નામ ચાસ્ય કલાત્મકમ્। સામ્પ્રતાનાગતાતીતકાલાત્મા સ પ્રજાપતિઃ ।। ૩૧.

સમયનું સ્વરૂપ દિવસ-રાત છે, એના અંગો પળો છે; એનું નામ સો વર્ષ છે, જે સમયના ભાગોથી બનેલું છે; વર્તમાન, ભવિષ્ય અને ભૂતકાળના સ્વરૂપે એ સર્વ જીવનો સ્વામી છે.