વાયુપુરાણમ્

અવાપ્ય ચ તદા ભાગં યથોક્તં બ્રહ્મણા ભવઃ। જ્વરઞ્ચ સર્વધર્મજ્ઞો બહુધા વ્યભજત્તદા। શાન્ત્યર્થં સર્વભૂતાનાં શ્રૃણુધ્વં તત્ર વૈ દ્વિજાઃ ।। ૩૦.

પછી ભવદેવએ, જેમ બ્રહ્માએ કહ્યું તેમ ભાગ લીધો અને સર્વ ધર્મ જાણનારા એ જ્વરને અનેક રીતે વહેંચી દીધો, જેથી સર્વ જીવોને શાંતિ મળે. હે દ્વિજો, આ વાત ધ્યાનથી સાંભળો.

શીર્ષાભિતાપો નાગાનાં પર્વતાનાં શિલારુજઃ। અપાન્તુ નાલિકાં વિદ્યાન્નિર્મોકમ્ભુજગેષ્વપિ ।। ૩૦.

સર્પોમાં માથાનો દુઃખાવો, પર્વતોમાં શિલાનો દુઃખ, પાણીમાં અને સાપોમાં નાળિકાનું દુઃખ પણ જ્વર કહેવાય છે.

શૌરકઃ સૌરભેયાણામૂષરઃ પૃથિવીતલે । ઇભા નામપિ ધર્મજ્ઞ દૃષ્ટિપ્રત્યવરોધનમ્ ।। ૩૦.

સૌરભેયોમાં શૌરક, ધરતી પર ઊષર, અને હાથીઓમાં નજર બંધાવાનું દુઃખ, હે ધર્મજ્ઞ, એ જ્વર કહેવાય છે.

રન્ધ્રોદ્ભૂતં તથાશ્વાનાં શિખોદ્ભેદશ્ચ બર્હિણામ્। નેત્રરોગઃ કોકિલાનાં જ્વરઃ પ્રોક્તો મહાત્મભિઃ ।। ૩૦.

ઘોડાઓમાં રંધ્રથી થતો દુઃખ, મોરોમાં શિખા ફાટવી, કોયલોમાં આંખનો રોગ — મહાત્માઓએ આ બધું જ્વર ગણ્યું છે.

અજાનાં પિત્તભેદશ્ચ સર્વેષામિતિ નઃ શ્રુતમ્। શુકાનામપિ સર્વેષાં હિમિકા પ્રોચ્યતે જ્વરઃ। શાર્દૂલેષ્વપિ વૈ વિપ્રાઃ શ્રમો જ્વર ઇહોચ્યતે ।। ૩૦.

બકરાઓમાં પિત્ત ફાટવું, બધા શુકોમાં ઠંડી લાગવી, અને વાઘોમાં થાક આવવો — આ બધું જ્વર કહેવાય છે, હે વિદ્વાનો.

માનુષેષુ તુ સર્વજ્ઞ જ્વરો નામૈષ કીર્તિતઃ। મરણે જન્મનિ તથા મધ્યે ચ વિશતે સદા ।। ૩૦.

માણસોમાં, હે સર્વજ્ઞ, આ જ્વર એવું નામ ધરાવે છે; જે જન્મ, મૃત્યુ અને જીવનના મધ્યમાં પણ પ્રવેશ કરે છે.

એતન્માહેશ્વરં તેજૌ જ્વરો નામ સુદારુણઃ। નમસ્યશ્ચૈવ માન્યશ્ચ સર્વપ્રાણિભિરીશ્વરઃ ।। ૩૦.

આ મહેશ્વર નામે ભયાનક જ્વર છે, જે સર્વ પ્રાણીઓએ પૂજવું અને માનવું જોઈએ, કારણ કે એ સ્વામી છે.

ઇમાં જ્વરોત્પત્તિમદીનમાનસઃ પઠેત્સદા યઃ સુસમાહિતો નરઃ । વિમુક્તરોગઃ સ નરો મુદા યુતો લભેત કામાન્ સ યથામનીષિતાન્ ।। ૩૦.

જે માણસ નમ્ર મનથી અને એકાગ્રતાપૂર્વક આ જ્વર ઉત્પત્તિની કથા વાંચે છે, તે રોગમુક્ત અને આનંદથી ભરપૂર થઈ, ઇચ્છિત ફળ પામે છે.

દક્ષપ્રોક્તં સ્તવઞ્ચાપિ કીર્ત્તયેદ્યઃ શ્રૃણોતિ વા। નાશુભં પ્રાપ્નુયાત્ કિઞ્ચિદ્દીર્ઘઞ્ચાયુરવાપ્નુયાત્ ।। ૩૦.

જે દક્ષે કહ્યું તે સ્તુતિ ગાય છે અથવા સાંભળે છે, તેને ક્યારેય અશુભ નથી મળતું અને તે લાંબું આયુષ્ય પામે છે.

યથા સર્વેષુ દેવેષુ વરિષ્ઠો યોગવાન્ હરઃ। તથા સ્તવો વરિષ્ઠોઽયં સ્તવાનાં બ્રહ્મનિર્મિતઃ ।। ૩૦.

જેમ બધા દેવોમાં યોગથી યુક્ત મહાદેવ સર્વોત્તમ છે, તેમ બ્રહ્માજીએ રચેલો આ સ્તોત્ર પણ બધા સ્તોત્રોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

યશોરાજ્યસુખૈશ્વર્યવિત્તાયુર્ધનકાઙ્ક્ષિભિઃ। સ્તોતવ્યો ભક્તિમાસ્થાય વિદ્યાકામૈશ્ચ યત્નતઃ ।। ૩૦.

જેને યશ, રાજ્ય, સુખ, ધન, દીર્ઘ આયુષ્ય કે સંપત્તિ જોઈએ છે, અથવા જ્ઞાનની ઈચ્છા ધરાવે છે, એએ ભક્તિપૂર્વક અને પ્રયત્નપૂર્વક આ સ્તોત્રનું પઠન કરવું જોઈએ.

વ્યાધિતો દુઃખિતો દીનશ્ચૌરત્રસ્તો ભયાર્દિતઃ। રાજકાર્યનિયુક્તો વા મુચ્યતે મહતો ભયાત્ ।। ૩૦.

જે રોગગ્રસ્ત, દુઃખી, ગરીબ, ચોરનો ડર ધરાવતો કે ભયથી પીડાય છે, અથવા રાજકાર્યમાં વ્યસ્ત છે, તે આ સ્તોત્રના પઠનથી મોટા ભયમાંથી મુક્ત થાય છે.

અનેન ચૈવ દેહેન ગણાનાં સ ગણાધિપઃ। ઇહ લોકે સુખં પ્રાપ્ય ગણ એવોપપદ્યતે ।। ૩૦.

આ શરીરથી જ એ ગણોના નેતા બને છે; આ લોકમાં સુખ પામે છે અને પછી ગણોમાં જન્મે છે.

ન ચ યક્ષાઃ પિશાચા વા ન નાગા ન વિનાયકાઃ। કુર્યુર્વિઘ્નં ગૃહે તસ્ય યત્ર સંસ્તૂયતે ભવઃ ।। ૩૦.

જે ઘરમાં ભવનું સ્તુતિ કરવામાં આવે છે, ત્યાં યક્ષ, પિશાચ, નાગ કે વિઘ્નહર્તા કોઈપણ વિઘ્ન ઊભું કરતા નથી.

શ્રૃણુયાદ્વા ઇદં નારી સુભક્ત્યા બ્રહ્મચારિણી। પિતૃભિર્ભર્તૃપક્ષાભ્યાં પૂજ્યા ભવતિ દેવવત્ ।। ૩૦.

જે સ્ત્રી શ્રદ્ધાપૂર્વક અને બ્રહ્મચર્યથી આ સ્તોત્ર સાંભળે છે, તે પોતાના પિતૃઓ અને પતિના કુટુંબમાં દેવતાની જેમ પૂજનીય બને છે.

શ્રૃણુયાદ્વા ઇદં સર્વ કીર્ત્તયેદ્વાપ્યભીક્ષ્ણશઃ। તસ્ય સર્વાણિ કાર્યાણિ સિદ્ધિં ગચ્છન્ત્યવિઘ્નતઃ ।। ૩૦.

જે આ સ્તોત્રને સંપૂર્ણ સાંભળે છે કે વારંવાર પઠન કરે છે, તેના બધા કાર્યો અવરોધ વિના સિદ્ધ થાય છે.

મનસા ચિન્તિતં યચ્ચ યચ્ચ વાચાપ્યુદાહૃતમ્। સર્વં સમ્પદ્યતે તસ્ય સ્તવનસ્યાનુકીર્ત્તનાત્ ।। ૩૦.

જે મનમાં વિચારે છે કે વાણીથી ઉચ્ચારે છે, તે બધું આ સ્તોત્રના પુનઃપઠનથી પૂર્ણ થાય છે.

દેવસ્ય સગુહસ્યાથ દેવ્યા નન્દીશ્વરસ્ય તુ। બલિં વિભવતઃ કૃત્વા દમેન નિયમેન ચ ।। ૩૦.

દેવ, સગુહ્ય, દેવી અને નંદીશ્વરનું પોતાની શક્તિ અનુસાર, સંયમ અને નિયમથી પૂજન કરીને—

તતઃ સ યુક્તો ગૃહ્ણીયાન્નામાન્યાશુ યથાક્રમમ્। ઈપ્સિતાન્ લભતેઽત્યર્થં કામાન્ ભોગાંશ્ચ માનવઃ। મૃતશ્ચ સ્વર્ગમાપ્નોતિ સ્ત્રીસહસ્રપરિવૃતઃ ।। ૩૦.

પછી યોગ્ય રીતે તૈયાર થઈ, તે મનુષ્ય ક્રમવાર નામો ગ્રહણ કરે; એ ઇચ્છિત ભોગ અને સુખ ખૂબ જ પામે છે અને મૃત્યુ પછી હજારો સ્ત્રીઓથી ઘેરાઈને સ્વર્ગ પામે છે.

સર્વ કર્મસુ યુક્તો વા યુક્તો વા સર્વપાતકૈઃ। પઠન્ દક્ષકૃતં સ્તોત્રં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે। મૃતશ્ચ ગણસાલોક્યં પૂજ્યમાનઃ સુરાસુરૈઃ ।। ૩૦.

જે સર્વ કર્મોમાં લાગેલો હોય કે સર્વ પાપોથી ગ્રસ્ત હોય, તે દક્ષ દ્વારા રચાયેલું સ્તોત્ર પઠન કરીને સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને મૃત્યુ પછી દેવ-દાનવો દ્વારા પૂજિત થઈને ગણલોક પામે છે.

વૃષેવ વિધિયુક્તેન વિમાનેન વિરાજતે। આભૂતસંપ્લવસ્થાયી રુદ્રસ્યાનુચરો ભવેત્ ।। ૩૦.

તે નિયમસર બનેલા રથમાં વાછરડા જેવો તેજસ્વી બને છે અને સૃષ્ટિના અંત સુધી રુદ્રના અનુચર તરીકે રહે છે.

ઇત્યાહ ભગવાન્ વ્યાસઃ પરાશરસુતઃ પ્રભુઃ । નૈતદ્વેદયતે કશ્ચિન્નેદં શ્રાવ્યન્તુ કસ્યચિત્ ।। ૩૦.

આ રીતે પરાશરપુત્ર મહર્ષિ વ્યાસજી બોલ્યા: આ કોઈને જણાવવું નહીં અને કોઈને સાંભળવું પણ નહીં.

શ્રુત્વૈતત્પરમં ગુહ્યં યેઽપિ સ્યુઃ પાપકારિણઃ। વૈશ્યાઃ સ્ત્રિયશ્ચ શૂદ્રાશ્ચ રુદ્રલોકમવાપ્નુયુઃ ।। ૩૦.

જે પાપી, વૈશ્ય, સ્ત્રીઓ કે શૂદ્રો પણ આ પરમ ગુપ્ત કથા સાંભળે છે, તેઓ પણ રુદ્રલોક પામે છે.

શ્રાવયેદ્યસ્તુ વિપ્રેભ્યઃ સદા પર્વસુ પર્વસુ। રુદ્રલોકમવાપ્નોતિ દ્વિજો વૈ નાત્ર સંશયઃ ।। ૩૦.

જે બ્રાહ્મણોને હંમેશા, દરેક તહેવારે આ કથા સંભળાવે છે, એ દ્વિજ નિશ્ચયે રુદ્રલોક પામે છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી.

ઇત્યેષા સમનુજ્ઞાતા કથા પાપપ્રણાશિની। યા દક્ષમધિકૃત્યેહ કથા શર્વાદુપાગતા ।। ૩૧.

આ રીતે દક્ષને લગતી, પાપનાશક અને શરવથી પ્રાપ્ત થયેલી કથા કહેવાની મંજૂરી આપવામાં આવી.

પિતૃવંશપ્રસઙ્ગેન કથા હ્યેષા પ્રકીર્તિતા। પિતૄણામાનુપૂર્વ્યેણ દેવાન્ વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ।। ૩૧.

પિતૃવંશના પ્રસંગે આ કથા વર્ણવાઈ છે; હવે હું પિતૃઓના ક્રમ પ્રમાણે દેવતાઓની વાત આગળ કહીશ.

ત્રેતાયુગમુખે પૂર્વમાસન્ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે । દેવા યામા ઇતિ ખ્યાતાઃ પૂર્વં યે યજ્ઞસૂનવઃ ।। ૩૧.

ત્રેતાયુગના આરંભે, પૂર્વના સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, યજ્ઞના પુત્ર તરીકે જાણીતા યમદેવતાઓ હતા.

અજિતા બ્રહ્મણઃ પુત્રા જિતા જિદજિતાશ્ચ યે। પુત્રાઃ સ્વાયમ્ભુવસ્યૈતે શુક્રનામ્ના માનસાઃ ।। ૩૧.

અજિત, જીત અને જિદજિત નામે ઓળખાતા, બ્રહ્માના મનથી ઉત્પન્ન થયેલા પુત્રો છે. એ બધા સ્વાયંભુવના પુત્રો છે અને તેમને શુક્ર નામથી ઓળખવામાં આવે છે.

તૃપ્તિમન્તો ગણા હ્યેતે દેવાનાન્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ । છન્દોગાસ્તુ ત્રયસ્ત્રિંશત્સર્વે સ્વાયમ્ભુવસ્ય હ ।। ૩૧.

તૃપ્તિમંતો નામના એ ત્રણ દેવગણ ગણાય છે. અને છંદોગો, કુલ ત્રેતીસ, એ બધા સ્વાયંભુવના જ છે.