વાયુપુરાણમ્

હરિષેણઃ સુષેણશ્ચ વારિષેણશ્ચ વીર્યવાન્। રુદ્રદત્તેન્દ્રદત્તૌ ચ ચન્દ્રદ્રુમ મહાદ્રુમૌ ॥ ૮.

હરિષેણ, સુષેણ અને વારીષેણ, બળવાન; રુદ્રદત્ત અને ઇન્દ્રદત્ત, ચંદ્રદ્રુમ અને મહાદ્રુમ—આ એમના નામો છે.

બિન્દુશ્ચ બિન્દુસારશ્ચ ચન્દ્રવંશાશ્ચ કિન્નરાઃ। ઇત્યેતે કિન્નરાઃ શ્રેષ્ઠા લોકે ખ્યાતાઃ સુશોભનાઃ ॥ ૮.

બિંદુ, બિંદુસાર, ચંદ્રવંશી અને કિન્નર — એ બધા કિન્નરોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ અને અતિ સુંદર છે.

નૃત્યગીતપ્રગલ્ભાનામેતેષાં દ્વિજસત્તમાઃ। લોકે ગણશતાન્યેવ કિન્નરાણાં મહાત્મનામ્ ॥ ૮.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ મહાન આત્માવાળા કિન્નરોમાં નૃત્ય અને ગીતમાં નિપુણ એવા અનેક જૂથો છે, જે જગતમાં જાણીતા છે.

યક્ષા યક્ષોપશાન્તશ્ચ લૌહેયા રૂપશાલિની। દુહીતા સુરવિન્દેતિ પ્રકાશા સિદ્ધસમ્મતા ॥ ૮.

યક્ષ, યક્ષોપશાંત, રૂપવતી લૌહેયા અને તેજસ્વી સુરવિંદા — આ બધા સિદ્ધો દ્વારા માન્ય અને પ્રસિદ્ધ છે.

ઉપાયાકેતનસ્યાહિ સ્વયમુત્પાદિતો ગણઃ । કરાલકેન ભૂતાનાં તેષાં નામાનિ મે શ્રૃણુ ॥ ૮.

ઉપાયાકેતાએ પોતે એક જૂથ ઉત્પન્ન કર્યો હતો; હવે કરાળક દ્વારા નામ ધરાવનારા એ ભૂતોના નામો મારી પાસેથી સાંભળ.

ભૂતા ભૂતગણૈર્જ્ઞેયા આવેશકનિવેશકાઃ। ઇત્યેવમાદિર્હિ ગણો ભૂમિગોચરકઃ સ્મૃતઃ ॥ ૮.

ભૂતો અને તેમના જૂથો, જેમને આવેશક અને નિવેશક કહે છે, એમને ભૂમિ પર ફરતા જૂથોના આરંભરૂપ ગણવામાં આવે છે.

વિજ્ઞેય ઇહ લોકેઽસ્મિન્ ભૂતાનાં ભૂતનાયકઃ। યે ઉત્કૃષ્ટા ભવન્ત્યેષામમ્બરાન્તરચારિણામ્। વૃક્ષાગ્રમાત્રમાકાશં તે ચરન્તિ ન સંશયઃ ॥ ૮.

આ જગતમાં ભૂતોના નેતાને ઓળખવો જોઈએ; જેમાંથી શ્રેષ્ઠ એવા, આકાશમાં ફરતા, વૃક્ષની ઊંચાઈ જેટલી જગ્યા સુધી નિશ્ચયે વિહરે છે.

તત્રેમે દેવગન્ધર્વાઃ પ્રાયેણ કથિતા મયા। દેવોપસ્થાનનિરતા વિજ્ઞેયાસ્તે યશસ્વિનઃ ॥ ૮.

આ રીતે, મેં અહીં મુખ્યત્વે દેવો અને ગંધર્વોનું વર્ણન કર્યું છે; તેઓ દેવસેવામાં તત્પર અને પ્રસિદ્ધ છે, એમ જાણ.

નારાયણં સુરગુરું વિરજં પુષ્કરેક્ષણમ્। હિરણ્યગર્ભઞ્ચ તથા ચતુર્વક્ત્રં સ્વયમ્ભુવમ્ ॥ ૮.

નારાયણ, દેવગુરુ, વિરજ, કમળની આંખોવાળા, હિરણ્યગર્ભ અને એ જ રીતે ચાર મુખવાળા સ્વયંભૂ —

શઙ્કરઞ્ચ મહાદેવમીશાનઞ્ચ જગત્પ્રભુમ્। ઇન્દ્રપૂર્વાંસ્તથા દિત્યાન્ રુદ્રાંશ્ચ વસુભિઃ સહ ॥ ૮.

શંકર, મહાદેવ, ઈશાન, જગતના સ્વામી, અને ઈન્દ્રમુખ્ય આદિત્યો, તેમજ રુદ્રો અને વસુઓ સાથે —

ઉપતસ્થુઃ સગન્ધર્વા નૃત્ત્યગીતવિશારદાઃ। ત્રિદશાઃ સર્વલોકસ્થા નિપુણા ગીતવાદિનઃ ॥ ૮.

નૃત્ય અને ગીતમાં કુશળ એવા ગંધર્વો સાથે, બધા લોકોમાં વસતા ત્રિદશો, સંગીત અને વાદ્યમાં પારંગત, સૌએ ઉપસ્થિતિ આપી.

હંસો જ્યેષ્ઠઃ કનિષ્ઠોઽન્યો મધ્યમૌ ચ હહા હુહૂઃ। ચતુર્થો ધિષણશ્ચૈવ તતો વાસિરુચિસ્તથા ॥ ૮.

હંસો સૌથી મોટો છે, બીજો સૌથી નાનો છે, વચ્ચેના બે હહા અને ਹੁહૂ છે; ચોથો ધિષણ છે અને પછી વાસિરુચિ આવે છે.

ષષ્ઠસ્તુ તુમ્બુરુસ્તેષાં તતો વિશ્વાવસુઃ સ્મૃતઃ। ઇમાશ્ચાપ્સરસો દિવ્યા વિહિતાઃ પુણ્યલક્ષણાઃ ॥ ૮.

છઠ્ઠો તેમા તુંબુરુ છે, પછી વિશ્વાવસુ કહેવાય છે; અને આ દિવ્ય અપ્સરાઓ છે, જે પુણ્યલક્ષણોથી યુક્ત છે.

સુષુવેઽષ્ટૌ મહાભાગા વરિષ્ઠા દેવપૂજિતાઃ। અનવદ્યામનવશામન્વતાં મદનપ્રિયામ્। અરૂષાં સુભગાં ભાસી મરિષ્ટાઽષ્ટૌ વ્યજાયત ॥ ૮.

આઠ મહાભાગ્યશાળી, શ્રેષ્ઠ અને દેવો દ્વારા પૂજિત અપ્સરાઓ જન્મી: અનવદ્ય, અનવશા, અન્વતી, મદનપ્રિયા, અરુષા, સુભાગા, ભાસી અને મરિષ્ટા — આ આઠ પ્રગટ થઈ.

મનોવતી સુકેશા ચ તુમ્બુરોસ્તુ સુતે ઉભે। પઞ્ચચૂડાસ્ત્વિમા દિવ્યા દૈવિક્યોઽપ્સરસો દશ ॥ ૮.

મનવતી અને સુકેશા, બંને તુંબુરુની પુત્રીઓ છે; અને આ પાંચ મુગટવાળી દિવ્ય અપ્સરાઓ, કુલ દસ, દૈવી સ્વરૂપ ધરાવે છે.

મેનકા સહજન્યા ચ પર્ણિની પુઞ્જિકસ્થલા। ઘૃતસ્થલા ઘૃતાચી ચ વિશ્વાચી પૂર્વચીત્યપિ। પ્રમ્લોચેત્યભિવિખ્યાતાનુમ્લોચન્તી તથૈવ ચ ॥ ૮.

મેનકા, સહજન્યા, પર્ણિની, પુંજિકસ્થલા, ઘૃતસ્થલા, ઘૃતાચી, વિશ્વાચી, પૂર્વાચી, પ્રમ્લોચા અને અનુમ્લોચંતી — એ બધા પ્રસિદ્ધ અપ્સરાઓ છે.

અનાદિનિધનસ્યાથ જજ્ઞે નારાયણસ્ય યા। ઊરોઃ સર્વાનવદ્યાઙ્ગી ઉર્વશ્યેકાદશી સ્મૃતા ॥ ૮.

અને અનાદિ-અનંત નારાયણના જાંઘમાંથી સર્વે દોષરહિત અંગવાળી ઉર્વશી, અગિયારમી અપ્સરા જન્મી.

મેનસ્ય મેનકા કન્યા બ્રહ્મણો હૃષ્ટચેતસઃ । સર્વાશ્ચ બ્રહ્મ વાદિન્યો મહાયોગાશ્ચ તાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૮.

મેનકા એ મેનાની પુત્રી છે, જેણે બ્રહ્માને આનંદિત કર્યો; આ બધાને બ્રહ્મવેદિની અને મહાયોગિની તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ગણા અપ્સરસાઙ્ખ્યાતાઃ પુણ્યાસ્તે વૈ ચતુર્દ્દશ। આહૂતાઃ શોભયન્તશ્ચ ગણા હ્યેતે ચતુર્દ્દશ ॥ ૮.

અપ્સરાઓના જૂથો, કુલ ચૌદ, પુણ્યશાળી છે; આ ચૌદ જૂથો બોલાવાતા ત્યારે સૌંદર્યથી જગતને શોભાવે છે.

બ્રહ્મણો માનસાઃ કન્યાઃ શોભયન્ત્યો મનોઃ સુતાઃ। વેગવન્ત્યસ્ત્વરિષ્ટાયા ઊર્જ્જાયાશ્ચાગ્નિસમ્ભવાઃ ॥ ૮.

બ્રહ્માજીના મનથી ઉત્પન્ન થયેલી દીકરીઓ તેજસ્વી હતી અને મનુની દીકરીઓ બની. ત્વરિતાની ઝડપથી ચાલનારી, ઊર્જાના ઉર્જાવાન અને અગ્નિમાંથી જન્મેલી દીકરીઓ હતી.

આયુષ્મન્ત્યશ્ચ સૂર્યસ્ય રશ્મિજાતાઃ સુભા સ્વરાઃ। વારિજા હ્યમૃતોત્પન્ના અમૃતા નામતઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૮.

સૂર્યની દીકરીઓ, જેની આયુષ્ય લાંબી છે, તેની કિરણોમાંથી જન્મેલી, તેજસ્વી અને મધુર સ્વરવાળી છે. જળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી, અમૃતમાંથી જન્મેલી દીકરીઓને અમૃતા નામે ઓળખવામાં આવે છે.

વાયૂત્પન્ના મુદા નામ ભૂમિજાતા ભવાસ્તુ વૈ । વિદ્યુતશ્ચ રુચો નામ મૃત્યોઃ કન્યાશ્ચ ભૈરવાઃ ॥ ૮.

વાયુમાંથી જન્મેલી દીકરીઓને મુદા કહે છે, ધરતીમાંથી જન્મેલી ભવા કહેવાય છે. વીજળીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી દીકરીઓનું નામ રુચા છે અને મૃત્યુની દીકરીઓ ભૈરવી તરીકે ઓળખાય છે.

શોભયન્ત્યઃ કામગુણા ગણાઃ પ્રોક્તાશ્ચતુર્દ્દશ। સેન્દ્રોપેન્દ્રૈઃ સુરગણૈઃ રૂપાતિશયનિર્મિતાઃ ॥ ૮.

આ તેજસ્વી સ્ત્રીઓ, કામના ગુણોથી યુક્ત, ચૌદ સમૂહોમાં વર્ણવાય છે. ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર અને દેવતાઓ સાથે, સૌંદર્યમાં અતિશયતા ધરાવતી આ સ્ત્રીઓ સર્જાઈ છે.

શુભરૂપા મહાભાગા દિવ્યા નારી તિલોત્તમા। બ્રહ્મણશ્ચાગ્નિકુણ્ડાચ્ચ દેવનારી પ્રભાવતી। રૂપયૌવનસમ્પન્ના ઉત્પન્ના લોકવિશ્રુતા ॥ ૮.

શુભ રૂપાવાળી, મહાભાગ્યશાળી અને દિવ્ય સ્વરૂપ ધરાવતી તિલોત્તમા એક અપ્સરા છે. બ્રહ્માના અગ્નિકુંડમાંથી જન્મેલી દેવનારી પ્રભાવતી સૌંદર્ય અને યુવાનીથી પરિપૂર્ણ છે અને લોકપ્રસિદ્ધ છે.

વે દીતલસમુત્પન્ના ચતુર્વક્ત્રસ્ય ધીમતઃ। નામ્ના વેદવતી નામ સુરનારી મહાપ્રભા ॥ ૮.

વિદ્વાન ચતુરમુખ બ્રહ્માજીના વેદીમાંથી જન્મેલી, મહાપ્રભા ધરાવતી દેવનારીનું નામ વેદવતી છે.

તથા યમસ્ય દુહિતા રૂપયૌવનશાલિની। વરહેમવિભા હેમા દેવનારી સુલોચના ॥ ૮.

એ જ રીતે, યમરાજની દીકરી હેમા, રૂપ અને યુવાનીથી યુક્ત, ઉત્તમ સોનાથી શોભાયમાન, સુંદર આંખોવાળી દેવનારી છે.

ઇત્યેતે બહુસાહસ્રં ભાસ્વરા હ્યપ્સરોગણાઃ। દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ પત્ન્યસ્તા માતરશ્ચ હ ॥ ૮.

આ રીતે, હજારો સંખ્યામાં તેજસ્વી અપ્સરાઓ દેવતાઓ અને ઋષિઓની પત્નીઓ તથા માતાઓ છે.

સુગન્ધાશ્ચમ્પવર્ણાશ્ચ સર્વાશ્ચાપ્સરસઃ સમાઃ। સમ્પ્રયોગે તુ કાન્તેન માદ્યન્તિ મદિરાં વિના। તાસામાપ્યાયતે સ્પર્શાદાનન્દશ્ચ વિવર્દ્ધતે ॥ ૮.

બધી અપ્સરાઓ સુગંધિત અને સુંદર રૂપાવાળી છે અને એકબીજાની સમાન છે. પોતાના પ્રિયજન સાથે મળવાથી, દ્રાક્ષરસ વિના જ મસ્ત થઈ જાય છે અને તેમના સ્પર્શથી આનંદ અને સુખ વધે છે.

પર્વતે નારદે પૂર્વં રેતઃ સ્કન્નં પ્રજાપતેઃ। પર્વતસ્તત્ર સંભૂતો નારદશ્ચૈવ તાવુભૌ॥ તયોર્યવીયસી ચૈવ તૃતીયારન્ધતી સ્મૃતા। દેવરુખ્યો સૂર્યજન્મ તસ્મિન્નારદપર્વતૌ॥(પાઠભેદઃ) વિનતાયાસ્તુ પુત્રૌ દ્વાવરુણો ગરુડશ્ચ હ। ષટ્‌ત્રિંશત્તુ સ્વસારશ્ચ યવીયસ્યસ્તુ તાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૮.

પર્વત પર, પહેલાં પ્રજાપતિનું વીર્ય પડ્યું હતું. ત્યાંથી પર્વત અને નારદ જન્મ્યા અને તેમની નાની બહેન અરુંધતી કહેવાય છે. યવીયસીની છત્રીસ દીકરીઓ બહેનો તરીકે જાણીતી છે. વિનતાએ બે પુત્રો, અરુણ અને ગરુડને જન્મ આપ્યો અને એ બહેનો નાની માનવામાં આવે છે.