વાયુપુરાણમ્

યે ચાપ્યુત્પતિતા ગર્ભાદધોભાગગતાશ્ચ યે। તેષાં સ્વાહાઃ સ્વધાશ્ચૈવ આપ્નુવન્તુ સ્વદન્તુ ચ ।। ૩૦.

જે ગર્ભમાંથી જન્મ્યા છે અને જે નીચે ગયા છે—એ સૌને સ્વાહા અને સ્વધા પ્રાપ્ત થાય અને તેઓ તૃપ્ત થાય.

યે ન રોદન્તિ દેહસ્થાઃ પ્રાણિનો રોદયન્તિ ચ। હર્ષયન્તિ ચ હૃષ્યન્તિ નમસ્તેભ્યોઽસ્તુ નિત્યશઃ ।। ૩૦.

જે શરીરમાં રહીને પોતે રડતા નથી પણ બીજાને રડાવે છે, આનંદ આપે છે અને પોતે પણ આનંદિત થાય છે—એવા સર્વેને હંમેશા વંદન છે.

યે સમુદ્રે નદીદુર્ગે પર્વતેષુ ગુહાસુ ચ। વૃક્ષમૂલેષુ ગોષ્ઠેષુ કાન્તારગહનેષુ ન ।। ૩૦.

જે દરિયામાં, નદીના કિનારે, પર્વતો પર, ગુફાઓમાં, વૃક્ષની જડ પાસે, ગૌશાળામાં અને જંગલની ઘેરી અંદર વસે છે—

ચતુષ્પથેષુ રથ્યાસુ ચત્વરેષુ સભાસુ ચ। ચન્દ્રાર્કયોર્મધ્યગતા યે ચ ચન્દ્રાર્કરશ્મિષુ ।। ૩૦.

ચોરાસ્તાઓ પર, રસ્તાઓમાં, ચૌકમાં, સભામાં, ચંદ્ર અને સૂર્યની વચ્ચે અને ચંદ્રસૂર્યની કિરણોમાં જે વસે છે—

રસાતલગતા યે ચ યે ચ તસ્માત્પરઙ્ગતાઃ। નમસ્તેભ્યો નમસ્તેભ્યો નમસ્તેભ્યશ્ચ નિત્યશઃ। સૂક્ષ્માઃ સ્થૂલાઃ કૃશા હ્રસ્વા નમસ્તેભ્યસ્તુ નિત્યશઃ ।। ૩૦.

જે પાતાળમાં અને તેનાથી પણ ઉપર વસે છે—એ સૌને વારંવાર વંદન છે; સૂક્ષ્મ, સ્થૂળ, પાતળા કે નાનકડા હોય, એમને હંમેશા વંદન છે.

સર્વસ્ત્વં સર્વગો દેવ સર્વભૂતપતિર્ભવાન્। સર્વભૂતાન્તરાત્મા ચ તેન ત્વં ન નિમન્ત્રિતઃ ।। ૩૦.

તું સર્વત્ર છે, સર્વનો સ્વામી છે, સર્વે જીવનો અધિપતિ છે, સર્વે જીવમાં રહેલો આત્મા છે; તેથી તને આમંત્રણ આપવાની જરૂર નથી.

ત્વમેવ ચેજ્યસે યસ્માદ્યજ્ઞૈર્વિવિધદક્ષિણૈઃ। ત્વમેવ કર્ત્તા સર્વસ્ય તેન ત્વં ન નિમન્ત્રિતઃ ।। ૩૦.

વિવિધ યજ્ઞો અને દક્ષિણાથી તારી જ પૂજા થાય છે; સર્વે કર્મોનો કર્તા પણ તું જ છે; તેથી તને આમંત્રણ આપવાની જરૂર નથી.

અથ વા માયયા દેવ મોહિતઃ સૂક્ષ્મયા ત્વયા। એતસ્માત્ કારણાદ્વાપિ તેન ત્વં ન નિમન્ત્રિતઃ ।। ૩૦.

કેવા તો, હે દેવ, તારી સૂક્ષ્મ માયાથી હું મોહિત થયો હોઉં, અથવા આ કોઈ પણ કારણથી—તેથી તને આમંત્રણ આપવાની જરૂર નથી.

પ્રસીદ મમ દેવેશ ત્વમેવ શરણં મમ। ત્વં ગતિસ્ત્વં પ્રતિષ્ઠા ચ ન ચાન્યાસ્તિ ન મે ગતિઃ ।। ૩૦.

હે દેવેશ, મારા પર કૃપા કર; તું જ મારું શરણ છે; તું જ મારું ગમ્ય અને આધાર છે; બીજું કોઈ નથી, ને મારી બીજી કોઈ ગતિ નથી.

સ્તુત્વૈવં સ મહાદેવં વિરરામ પ્રજાપાતિઃ। ભગવાનપિ સુપ્રીતઃ પુનર્દક્ષમભાષત ।। ૩૦.

આ રીતે મહાદેવની સ્તુતિ કરીને પ્રજાપતિ ચુપ રહ્યો; ભગવાન પણ પ્રસન્ન થઈને ફરી દક્ષને બોલ્યા.

પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે દક્ષ સ્તવેનાનેન સુવ્રત। બહુનાત્ર કિમુક્તેન મત્સમીપં ગમિષ્યસિ ।। ૩૦.

હે દક્ષ, તારી આ સુંદર સ્તુતિથી હું બહુ પ્રસન્ન છું; હવે વધુ શું કહેવું? તું મારા સમીપે આવશે.

અથૈનમબ્રવીદ્વાક્યં ત્રૈલોક્યાધિપતિર્ભવઃ। કૃત્વાશ્વાસકરં વાક્યં વાક્યજ્ઞો વાક્યમાહતમ્ ।। ૩૦.

પછી ત્રિલોકના સ્વામી ભવદેવએ તેને આશ્વાસન આપતાં, મીઠા અને સમજદારીભર્યા શબ્દોમાં કહ્યું.

દક્ષ દક્ષ ન કર્ત્તવ્યો મન્યુર્વિઘ્નમિમં પ્રતિ। અહં યજ્ઞહા ન ત્વન્યો દૃશ્યતે તત્પુરા ત્વયા ।। ૩૦.

દક્ષ, દક્ષ, આ અવરોધને લઈને ગુસ્સો ન કર. યજ્ઞનો વિનાશક હું જ છું, બીજો કોઈ નથી, જેમ તું અગાઉ જોઈ ચૂક્યો છે.

ભૂયશ્ચ તં વરમિમં મત્તો ગૃહ્ણીષ્વ સુવ્રત। પ્રસન્નવદનો ભૂત્વા ત્વમેકાગ્રમનાઃ શ્રૃણુ ।। ૩૦.

હે ધીરજવાન, ફરી એકવાર મારાથી આ વર્દાન સ્વીકાર. આનંદિત મનથી અને એકાગ્રતાપૂર્વક મારી વાત સાંભળ.

અશ્વમેધસહસ્રસ્ય વાજપેયશતસ્ય ચ। પ્રજાપતે મત્પ્રસાદાત્ ફલભાગી ભવિષ્યસિ ।। ૩૦.

મારા આશીર્વાદથી તને હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞ અને સો વાજપેય યજ્ઞના ફળ મળશે, હે પ્રજાપતિ.

વેદાન્ ષડઙ્ગાનુદ્ધૃત્ય સાઙ્ખ્યાન્યોગાંશ્ચ કૃત્સ્નશઃ। તપશ્ચ વિપુલં તપ્ત્વા દુશ્ચરં દેવદાનવૈઃ ।। ૩૦.

તમે છ અંગવાળા વેદો, સમગ્ર સાંખ્ય અને યોગશાસ્ત્રો શીખી લીધાં, અને દેવ-દાનવોને પણ મુશ્કેલ લાગે એવા ભારે તપ પણ કર્યા છે.

અર્થૈર્દ્દશાર્દ્ધસંયુક્તૈર્ગૂઢમપ્રાજ્ઞનિર્મ્મિતમ્। વર્ણાશ્રમકૃતૈર્ધર્મૈંર્વિપરીતં ક્વચિત્સમમ્ ।। ૩૦.

દશાંશ અને અર્ધાંશ અર્થો સાથે, અજ્ઞાનીઓએ છુપાવેલા, વર્ણ અને આશ્રમના ધર્મો દ્વારા, ક્યારેક વિરુદ્ધ તો ક્યારેક સમાન રીતે રચાયેલા છે.

શ્રુત્યર્થૈરધ્યવસિતં પશુપાશવિમોક્ષણમ્। સર્વેષામાશ્રમાણાન્તુ મયા પાશુપતં વ્રતમ્। ઉત્પાદિતં શુભં દક્ષ સર્વપાપવિમોક્ષણમ્ ।। ૩૦.

શાસ્ત્રોના અર્થથી સ્થિર થયેલું, જીવાત્માની બંધનમુક્તિ માટે, સર્વ આશ્રમ માટે મેં પાશુપત વ્રત સ્થાપ્યું છે, દક્ષ, જે શુભ અને સર્વ પાપોથી મુક્તિ આપનારું છે.

અસ્ય ચીર્ણસ્ય યત્સમ્યક્ ફલં ભવતિ પુષ્કલમ્। તદસ્તુ તે મહાભાગ માનસસ્ત્યજ્યતાં જ્વરઃ ।। ૩૦.

આ વ્રતને યોગ્ય રીતે પાળવાથી જે વિશાળ ફળ મળે છે, તે બધું તને મળે, હે ભાગ્યશાળી; હવે તું મનનો દુઃખ છોડ દે.

એવમુક્ત્વા મહાદેવઃ સપત્નીકઃ સહાનુગઃ। અદર્શનમનુપ્રાપ્તો દક્ષસ્યામિતવિક્રમઃ ।। ૩૦.

આ રીતે કહ્યા પછી મહાદેવ, પોતાની પત્ની અને અનુયાયીઓ સાથે, અદૃશ્ય થઈ ગયા અને દક્ષની નજરે દેખાયા નહીં.

અવાપ્ય ચ તદા ભાગં યથોક્તં બ્રહ્મણા ભવઃ। જ્વરઞ્ચ સર્વધર્મજ્ઞો બહુધા વ્યભજત્તદા। શાન્ત્યર્થં સર્વભૂતાનાં શ્રૃણુધ્વં તત્ર વૈ દ્વિજાઃ ।। ૩૦.

પછી ભવદેવએ, જેમ બ્રહ્માએ કહ્યું તેમ ભાગ લીધો અને સર્વ ધર્મ જાણનારા એ જ્વરને અનેક રીતે વહેંચી દીધો, જેથી સર્વ જીવોને શાંતિ મળે. હે દ્વિજો, આ વાત ધ્યાનથી સાંભળો.

શીર્ષાભિતાપો નાગાનાં પર્વતાનાં શિલારુજઃ। અપાન્તુ નાલિકાં વિદ્યાન્નિર્મોકમ્ભુજગેષ્વપિ ।। ૩૦.

સર્પોમાં માથાનો દુઃખાવો, પર્વતોમાં શિલાનો દુઃખ, પાણીમાં અને સાપોમાં નાળિકાનું દુઃખ પણ જ્વર કહેવાય છે.

શૌરકઃ સૌરભેયાણામૂષરઃ પૃથિવીતલે । ઇભા નામપિ ધર્મજ્ઞ દૃષ્ટિપ્રત્યવરોધનમ્ ।। ૩૦.

સૌરભેયોમાં શૌરક, ધરતી પર ઊષર, અને હાથીઓમાં નજર બંધાવાનું દુઃખ, હે ધર્મજ્ઞ, એ જ્વર કહેવાય છે.

રન્ધ્રોદ્ભૂતં તથાશ્વાનાં શિખોદ્ભેદશ્ચ બર્હિણામ્। નેત્રરોગઃ કોકિલાનાં જ્વરઃ પ્રોક્તો મહાત્મભિઃ ।। ૩૦.

ઘોડાઓમાં રંધ્રથી થતો દુઃખ, મોરોમાં શિખા ફાટવી, કોયલોમાં આંખનો રોગ — મહાત્માઓએ આ બધું જ્વર ગણ્યું છે.

અજાનાં પિત્તભેદશ્ચ સર્વેષામિતિ નઃ શ્રુતમ્। શુકાનામપિ સર્વેષાં હિમિકા પ્રોચ્યતે જ્વરઃ। શાર્દૂલેષ્વપિ વૈ વિપ્રાઃ શ્રમો જ્વર ઇહોચ્યતે ।। ૩૦.

બકરાઓમાં પિત્ત ફાટવું, બધા શુકોમાં ઠંડી લાગવી, અને વાઘોમાં થાક આવવો — આ બધું જ્વર કહેવાય છે, હે વિદ્વાનો.

માનુષેષુ તુ સર્વજ્ઞ જ્વરો નામૈષ કીર્તિતઃ। મરણે જન્મનિ તથા મધ્યે ચ વિશતે સદા ।। ૩૦.

માણસોમાં, હે સર્વજ્ઞ, આ જ્વર એવું નામ ધરાવે છે; જે જન્મ, મૃત્યુ અને જીવનના મધ્યમાં પણ પ્રવેશ કરે છે.

એતન્માહેશ્વરં તેજૌ જ્વરો નામ સુદારુણઃ। નમસ્યશ્ચૈવ માન્યશ્ચ સર્વપ્રાણિભિરીશ્વરઃ ।। ૩૦.

આ મહેશ્વર નામે ભયાનક જ્વર છે, જે સર્વ પ્રાણીઓએ પૂજવું અને માનવું જોઈએ, કારણ કે એ સ્વામી છે.

ઇમાં જ્વરોત્પત્તિમદીનમાનસઃ પઠેત્સદા યઃ સુસમાહિતો નરઃ । વિમુક્તરોગઃ સ નરો મુદા યુતો લભેત કામાન્ સ યથામનીષિતાન્ ।। ૩૦.

જે માણસ નમ્ર મનથી અને એકાગ્રતાપૂર્વક આ જ્વર ઉત્પત્તિની કથા વાંચે છે, તે રોગમુક્ત અને આનંદથી ભરપૂર થઈ, ઇચ્છિત ફળ પામે છે.

દક્ષપ્રોક્તં સ્તવઞ્ચાપિ કીર્ત્તયેદ્યઃ શ્રૃણોતિ વા। નાશુભં પ્રાપ્નુયાત્ કિઞ્ચિદ્દીર્ઘઞ્ચાયુરવાપ્નુયાત્ ।। ૩૦.

જે દક્ષે કહ્યું તે સ્તુતિ ગાય છે અથવા સાંભળે છે, તેને ક્યારેય અશુભ નથી મળતું અને તે લાંબું આયુષ્ય પામે છે.