વાયુપુરાણમ્

મધુપશ્ચાજ્યપશ્ચૈવ સર્વપશ્ચ મહાબલઃ। વૃષાશ્વવાહ્યો વૃષભસ્તથા વૃષભલોચનઃ ।। ૩૦.

મધ પીવનારો, ઘી પીવનારો અને સર્વ પદાર્થ પીવનારો, મહાબળશાળી, વૃષભ અને ઘોડા પર સવાર, વૃષભ અને વૃષભને આંખવાળો છે.

વૃષભશ્ચૈવ વિખ્યાતો લોકાનાં લોકસત્કૃતઃ। ચન્દ્રાદિત્યૌ ચક્ષુષી તે હૃદયઞ્ચ પિતામહઃ। અગ્નિરાપસ્તથા દેવો ધર્મકર્મપ્રસાધિતઃ ।। ૩૦.

વિખ્યાત વૃષભ, સર્વ લોકોથી સન્માનિત, ચંદ્ર અને સૂર્ય તમારી આંખો છે, હૃદય પિતામહ છે, અગ્નિ, જળ અને ધર્મથી સ્થાપિત દેવ છે.

ન બ્રહ્મા ન ચ ગોવિન્દઃ પુરાણઋષયો ન ચ। માહાત્મ્યં વેદિતું શક્તા યાથાતથ્યેન તે શિવ ।। ૩૦.

ન તો બ્રહ્મા, ન ગોવિંદ, ન તો પ્રાચીન ઋષિઓ, કોઈ પણ તમારી મહિમાને સાચી રીતે જાણી શકે તેમ નથી, હે શિવ.

યા મૂર્ત્તયઃ સુસૂક્ષ્માસ્તે ન મહ્યં યાન્તિ દર્શનમ્। તાભિર્ણાં સતતં રક્ષ પિતા પુત્રમિવૌરસમ્ ।। ૩૦.

જે રૂપો અત્યંત સૂક્ષ્મ છે અને મને દેખાતા નથી, એ રૂપોથી તું હંમેશા મારી રક્ષા કર, જેમ પિતા પોતાના પુત્રની કરે છે.

રક્ષ માં રક્ષણીયોઽહં તવાનઘ નમોઽસ્તુ તે ૩૦.

હે નિર્દોષ, મારી રક્ષા કર, હું તારી રક્ષાનો અધિકારી છું; તને વંદન છે.

યઃ સહસ્રાણ્યનેકાનિ પુંસામાહૃત્ય દુર્દ્દશઃ। તિષ્ઠત્યેકઃ સમુદ્રાન્તે સ મે ગોપ્તાસ્તુ નિત્યશઃ ।। ૩૦.

જે સહસ્રો માણસોને પકડીને, એકલો જ દરિયાના કિનારે ઊભો રહે છે—એ હંમેશા મારી રક્ષા કરે.

યં વિનિદ્રા જિતશ્વાસાઃ સત્ત્વસ્થાઃ સમદર્શિનઃ। જ્યોતિઃ પશ્યન્તિ યુઞ્જાનાસ્તસ્મૈ યોગાત્મને નમઃ ।। ૩૦.

જે લોકો જાગતા રહે છે, શ્વાસ પર જીત મેળવી છે, સત્વમાં સ્થિર છે અને સર્વેમાં સમાનતા જુએ છે—યોગ સાધનામાં એ જે પ્રકાશ જુએ છે, એ યોગમય આત્માને વંદન છે.

સમ્ભક્ષ્ય સર્વ ભૂતાનિ યુગાન્તે સમુપસ્થિતે। યઃ શેતે જલમધ્યસ્થસ્તં પ્રપદ્યેઽપ્સુશાયિનમ્ ।। ૩૦.

યુગના અંતે, સર્વે જીવોને ગ્રહણ કરીને, જે પાણીની વચ્ચે સુવે છે—એ જળશયી પાસે હું શરણાગત થાઉં છું.

પ્રવિશ્ય વદને રાહોર્યઃ સોમં ગ્રસતે નિશિ । ગ્રસત્યર્કઞ્ચ સ્વર્ભાનુર્ભુત્વા સોમાગ્નિરેવ ચ ।। ૩૦.

જે રાત્રે રાહુના મોઢામાં પ્રવેશી ચંદ્રને ગળી જાય છે—સ્વર્ભાનુ ચંદ્ર અને અગ્નિ બનીને સૂર્યને પણ ગળી જાય છે.

યેઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રાઃ પુરુષા દેહસ્થાઃ સર્વદેહિનામ્। રક્ષન્તુ તે હિ માં નિત્યં નિત્યમાપ્યાયયન્તુ મામ્ ।। ૩૦.

જે અંગૂઠા જેટલા નાના પુરુષો સર્વે દેહધારીઓના શરીરમાં વસે છે, એ મને હંમેશા રક્ષા કરે અને સતત મને પોષણ આપે.

યે ચાપ્યુત્પતિતા ગર્ભાદધોભાગગતાશ્ચ યે। તેષાં સ્વાહાઃ સ્વધાશ્ચૈવ આપ્નુવન્તુ સ્વદન્તુ ચ ।। ૩૦.

જે ગર્ભમાંથી જન્મ્યા છે અને જે નીચે ગયા છે—એ સૌને સ્વાહા અને સ્વધા પ્રાપ્ત થાય અને તેઓ તૃપ્ત થાય.

યે ન રોદન્તિ દેહસ્થાઃ પ્રાણિનો રોદયન્તિ ચ। હર્ષયન્તિ ચ હૃષ્યન્તિ નમસ્તેભ્યોઽસ્તુ નિત્યશઃ ।। ૩૦.

જે શરીરમાં રહીને પોતે રડતા નથી પણ બીજાને રડાવે છે, આનંદ આપે છે અને પોતે પણ આનંદિત થાય છે—એવા સર્વેને હંમેશા વંદન છે.

યે સમુદ્રે નદીદુર્ગે પર્વતેષુ ગુહાસુ ચ। વૃક્ષમૂલેષુ ગોષ્ઠેષુ કાન્તારગહનેષુ ન ।। ૩૦.

જે દરિયામાં, નદીના કિનારે, પર્વતો પર, ગુફાઓમાં, વૃક્ષની જડ પાસે, ગૌશાળામાં અને જંગલની ઘેરી અંદર વસે છે—

ચતુષ્પથેષુ રથ્યાસુ ચત્વરેષુ સભાસુ ચ। ચન્દ્રાર્કયોર્મધ્યગતા યે ચ ચન્દ્રાર્કરશ્મિષુ ।। ૩૦.

ચોરાસ્તાઓ પર, રસ્તાઓમાં, ચૌકમાં, સભામાં, ચંદ્ર અને સૂર્યની વચ્ચે અને ચંદ્રસૂર્યની કિરણોમાં જે વસે છે—

રસાતલગતા યે ચ યે ચ તસ્માત્પરઙ્ગતાઃ। નમસ્તેભ્યો નમસ્તેભ્યો નમસ્તેભ્યશ્ચ નિત્યશઃ। સૂક્ષ્માઃ સ્થૂલાઃ કૃશા હ્રસ્વા નમસ્તેભ્યસ્તુ નિત્યશઃ ।। ૩૦.

જે પાતાળમાં અને તેનાથી પણ ઉપર વસે છે—એ સૌને વારંવાર વંદન છે; સૂક્ષ્મ, સ્થૂળ, પાતળા કે નાનકડા હોય, એમને હંમેશા વંદન છે.

સર્વસ્ત્વં સર્વગો દેવ સર્વભૂતપતિર્ભવાન્। સર્વભૂતાન્તરાત્મા ચ તેન ત્વં ન નિમન્ત્રિતઃ ।। ૩૦.

તું સર્વત્ર છે, સર્વનો સ્વામી છે, સર્વે જીવનો અધિપતિ છે, સર્વે જીવમાં રહેલો આત્મા છે; તેથી તને આમંત્રણ આપવાની જરૂર નથી.

ત્વમેવ ચેજ્યસે યસ્માદ્યજ્ઞૈર્વિવિધદક્ષિણૈઃ। ત્વમેવ કર્ત્તા સર્વસ્ય તેન ત્વં ન નિમન્ત્રિતઃ ।। ૩૦.

વિવિધ યજ્ઞો અને દક્ષિણાથી તારી જ પૂજા થાય છે; સર્વે કર્મોનો કર્તા પણ તું જ છે; તેથી તને આમંત્રણ આપવાની જરૂર નથી.

અથ વા માયયા દેવ મોહિતઃ સૂક્ષ્મયા ત્વયા। એતસ્માત્ કારણાદ્વાપિ તેન ત્વં ન નિમન્ત્રિતઃ ।। ૩૦.

કેવા તો, હે દેવ, તારી સૂક્ષ્મ માયાથી હું મોહિત થયો હોઉં, અથવા આ કોઈ પણ કારણથી—તેથી તને આમંત્રણ આપવાની જરૂર નથી.

પ્રસીદ મમ દેવેશ ત્વમેવ શરણં મમ। ત્વં ગતિસ્ત્વં પ્રતિષ્ઠા ચ ન ચાન્યાસ્તિ ન મે ગતિઃ ।। ૩૦.

હે દેવેશ, મારા પર કૃપા કર; તું જ મારું શરણ છે; તું જ મારું ગમ્ય અને આધાર છે; બીજું કોઈ નથી, ને મારી બીજી કોઈ ગતિ નથી.

સ્તુત્વૈવં સ મહાદેવં વિરરામ પ્રજાપાતિઃ। ભગવાનપિ સુપ્રીતઃ પુનર્દક્ષમભાષત ।। ૩૦.

આ રીતે મહાદેવની સ્તુતિ કરીને પ્રજાપતિ ચુપ રહ્યો; ભગવાન પણ પ્રસન્ન થઈને ફરી દક્ષને બોલ્યા.

પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે દક્ષ સ્તવેનાનેન સુવ્રત। બહુનાત્ર કિમુક્તેન મત્સમીપં ગમિષ્યસિ ।। ૩૦.

હે દક્ષ, તારી આ સુંદર સ્તુતિથી હું બહુ પ્રસન્ન છું; હવે વધુ શું કહેવું? તું મારા સમીપે આવશે.

અથૈનમબ્રવીદ્વાક્યં ત્રૈલોક્યાધિપતિર્ભવઃ। કૃત્વાશ્વાસકરં વાક્યં વાક્યજ્ઞો વાક્યમાહતમ્ ।। ૩૦.

પછી ત્રિલોકના સ્વામી ભવદેવએ તેને આશ્વાસન આપતાં, મીઠા અને સમજદારીભર્યા શબ્દોમાં કહ્યું.

દક્ષ દક્ષ ન કર્ત્તવ્યો મન્યુર્વિઘ્નમિમં પ્રતિ। અહં યજ્ઞહા ન ત્વન્યો દૃશ્યતે તત્પુરા ત્વયા ।। ૩૦.

દક્ષ, દક્ષ, આ અવરોધને લઈને ગુસ્સો ન કર. યજ્ઞનો વિનાશક હું જ છું, બીજો કોઈ નથી, જેમ તું અગાઉ જોઈ ચૂક્યો છે.

ભૂયશ્ચ તં વરમિમં મત્તો ગૃહ્ણીષ્વ સુવ્રત। પ્રસન્નવદનો ભૂત્વા ત્વમેકાગ્રમનાઃ શ્રૃણુ ।। ૩૦.

હે ધીરજવાન, ફરી એકવાર મારાથી આ વર્દાન સ્વીકાર. આનંદિત મનથી અને એકાગ્રતાપૂર્વક મારી વાત સાંભળ.

અશ્વમેધસહસ્રસ્ય વાજપેયશતસ્ય ચ। પ્રજાપતે મત્પ્રસાદાત્ ફલભાગી ભવિષ્યસિ ।। ૩૦.

મારા આશીર્વાદથી તને હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞ અને સો વાજપેય યજ્ઞના ફળ મળશે, હે પ્રજાપતિ.

વેદાન્ ષડઙ્ગાનુદ્ધૃત્ય સાઙ્ખ્યાન્યોગાંશ્ચ કૃત્સ્નશઃ। તપશ્ચ વિપુલં તપ્ત્વા દુશ્ચરં દેવદાનવૈઃ ।। ૩૦.

તમે છ અંગવાળા વેદો, સમગ્ર સાંખ્ય અને યોગશાસ્ત્રો શીખી લીધાં, અને દેવ-દાનવોને પણ મુશ્કેલ લાગે એવા ભારે તપ પણ કર્યા છે.

અર્થૈર્દ્દશાર્દ્ધસંયુક્તૈર્ગૂઢમપ્રાજ્ઞનિર્મ્મિતમ્। વર્ણાશ્રમકૃતૈર્ધર્મૈંર્વિપરીતં ક્વચિત્સમમ્ ।। ૩૦.

દશાંશ અને અર્ધાંશ અર્થો સાથે, અજ્ઞાનીઓએ છુપાવેલા, વર્ણ અને આશ્રમના ધર્મો દ્વારા, ક્યારેક વિરુદ્ધ તો ક્યારેક સમાન રીતે રચાયેલા છે.

શ્રુત્યર્થૈરધ્યવસિતં પશુપાશવિમોક્ષણમ્। સર્વેષામાશ્રમાણાન્તુ મયા પાશુપતં વ્રતમ્। ઉત્પાદિતં શુભં દક્ષ સર્વપાપવિમોક્ષણમ્ ।। ૩૦.

શાસ્ત્રોના અર્થથી સ્થિર થયેલું, જીવાત્માની બંધનમુક્તિ માટે, સર્વ આશ્રમ માટે મેં પાશુપત વ્રત સ્થાપ્યું છે, દક્ષ, જે શુભ અને સર્વ પાપોથી મુક્તિ આપનારું છે.

અસ્ય ચીર્ણસ્ય યત્સમ્યક્ ફલં ભવતિ પુષ્કલમ્। તદસ્તુ તે મહાભાગ માનસસ્ત્યજ્યતાં જ્વરઃ ।। ૩૦.

આ વ્રતને યોગ્ય રીતે પાળવાથી જે વિશાળ ફળ મળે છે, તે બધું તને મળે, હે ભાગ્યશાળી; હવે તું મનનો દુઃખ છોડ દે.