વાયુપુરાણમ્

ભૂર્ભુવઃસ્વરિતશ્ચૈવ તથોત્પત્તિર્મહેશ્વરઃ। ઈશાનો વીક્ષણઃ શાન્તો દુર્દાન્તો દન્તનાશનઃ ।। ૩૦.

ભૂ, ભુવઃ અને સ્વરરૂપ, તેમ જ તેમનો ઉત્પન્ન કરનાર મહાદેવ, ઈશાન, દર્શક, શાંત, અપ્રતિહત અને દાંતનો નાશક છે.

બ્રહ્માવર્ત્ત સુરાવર્ત્ત કામાવર્ત્ત નમોઽસ્તુ તે। કામબિમ્બનિહર્ત્તા ચ કર્ણિકારરજઃપ્રિયઃ ।। ૩૦.

બ્રહ્મનો ચક્ર, દેવોનો ચક્ર અને કામનો ચક્ર છે—તમને વંદન; કામના પ્રતિબિંબનો નાશક અને કર્ણિકારના પરાગને પ્રિય છે.

મુખચન્દ્રો ભીમમુખઃ સુમુખો દુર્મુખો મુખઃ। ચતુર્મુખો બહુમુખો રણે હ્યભિમુખઃ સદા ।। ૩૦.

ચંદ્રમુખી, ભયાનક મુખવાળી, સુંદર મુખવાળી, વિકૃત મુખવાળી અને માત્ર મુખરૂપ, ચતુરમુખી, અનેક મુખવાળી અને યુદ્ધમાં હંમેશા શત્રુ સામે રહે છે.

હિરણ્યગર્ભઃ શકુનિર્મહોદધિઃ પરો વિરાટ્ । અધર્મહા મહાદણ્ડો દણ્ડધારો રણપ્રિયઃ ।। ૩૦.

સ્વર્ણગર્ભ, પક્ષી, મહાસાગર, સર્વોચ્ચ અને વિશાળરૂપ, અધર્મનો નાશક, મહાદંડ, દંડ ધારણ કરનાર અને યુદ્ધપ્રેમી છે.

ગોતમોગોપ્રતારશ્ચ ગોવૃષેશ્ચરવાહનઃ। ધર્મકૃદ્ધર્મસ્રષ્ટા ચ ધર્મો ધર્મવિદુત્તમઃ ।। ૩૦.

ગૌતમ, ગાયોનો રક્ષક, વૃષભના સ્વામી અને ગાયો સાથે ફરનાર, ધર્મનો સર્જક, ધર્મનો આરંભક, ધર્મ સ્વયં અને શ્રેષ્ઠ ધર્મજ્ઞ છે.

ત્રૈલોક્યગોપ્તા ગોવિન્દો માનદો માન એવ ચ। તિષ્ઠન્ સ્થિરશ્ચ સ્થાણુશ્ચ નિષ્કમ્પઃ કમ્પ એવ ચ ।। ૩૦.

ત્રણે લોકનો રક્ષક, ગોવિંદ, માન આપનાર અને માન સ્વયં, સ્થિર, અડગ, સ્થાણુ, અચળ અને ક્યારેક ડોલનારો છે.

દુર્વારણો દુર્વિષદો દુઃસહો દુરતિક્રમઃ। દુર્દ્ધરો દુષ્પ્રકમ્પશ્ચ દુર્વિદો દુર્જ્જયો જયઃ ।। ૩૦.

જેનુ સંયમ કરવું મુશ્કેલ, ઝેર આપવું અઘરું, સહન કરવું કઠિન, પાર પાડી શકાય નહિ, ઉઠાવી શકાય નહિ, હલાવી શકાય નહિ, સમજવી મુશ્કેલ, જીતવી અશક્ય અને વિજયી છે.

શશઃ શશાઙ્કઃ શમનઃ શીતોષ્ણં દુર્જરાઽથ તૃટ્। આધયો વ્યાધયશ્ચૈવ વ્યાધિહા વ્યાધિગશ્ચ હ ।। ૩૦.

શશક, ચંદ્ર, શમક, ઠંડી-ગરમી, પચાવવું અઘરું અને તરસ, દુઃખો અને રોગો, રોગનો નાશક અને રોગમાં રહેનારો છે.

સહ્યો યજ્ઞો મૃગા વ્યાધા વ્યાધીનામાકરોઽકરઃ । શિખણ્ડી પુણ્ડરીકાક્ષઃ પુણ્ડરીકાવલોકનઃ ।। ૩૦.

સહનશીલ, યજ્ઞ, હરણ, શિકારી, રોગનો આધાર અને અનાધાર, શિખાવાળો, કમળને દ્રષ્ટિ આપનાર અને કમળને નિહાળનાર છે.

દણ્ડધરઃ સદણ્ડશ્ચ દણ્ડમુણ્ડવિભૂષિતઃ। વિષપોઽમૃતપશ્ચૈવ સુરાપઃ ક્ષીરસોમપઃ ।। ૩૦.

દંડ ધારણ કરનાર, હંમેશા દંડ સાથે, મુંડિત શિર્ષથી શોભાયમાન, ઝેર પીવનારો, અમૃત પીવનારો, સુરા પીવનારો અને દૂધ તથા સોમ પીવનારો છે.

મધુપશ્ચાજ્યપશ્ચૈવ સર્વપશ્ચ મહાબલઃ। વૃષાશ્વવાહ્યો વૃષભસ્તથા વૃષભલોચનઃ ।। ૩૦.

મધ પીવનારો, ઘી પીવનારો અને સર્વ પદાર્થ પીવનારો, મહાબળશાળી, વૃષભ અને ઘોડા પર સવાર, વૃષભ અને વૃષભને આંખવાળો છે.

વૃષભશ્ચૈવ વિખ્યાતો લોકાનાં લોકસત્કૃતઃ। ચન્દ્રાદિત્યૌ ચક્ષુષી તે હૃદયઞ્ચ પિતામહઃ। અગ્નિરાપસ્તથા દેવો ધર્મકર્મપ્રસાધિતઃ ।। ૩૦.

વિખ્યાત વૃષભ, સર્વ લોકોથી સન્માનિત, ચંદ્ર અને સૂર્ય તમારી આંખો છે, હૃદય પિતામહ છે, અગ્નિ, જળ અને ધર્મથી સ્થાપિત દેવ છે.

ન બ્રહ્મા ન ચ ગોવિન્દઃ પુરાણઋષયો ન ચ। માહાત્મ્યં વેદિતું શક્તા યાથાતથ્યેન તે શિવ ।। ૩૦.

ન તો બ્રહ્મા, ન ગોવિંદ, ન તો પ્રાચીન ઋષિઓ, કોઈ પણ તમારી મહિમાને સાચી રીતે જાણી શકે તેમ નથી, હે શિવ.

યા મૂર્ત્તયઃ સુસૂક્ષ્માસ્તે ન મહ્યં યાન્તિ દર્શનમ્। તાભિર્ણાં સતતં રક્ષ પિતા પુત્રમિવૌરસમ્ ।। ૩૦.

જે રૂપો અત્યંત સૂક્ષ્મ છે અને મને દેખાતા નથી, એ રૂપોથી તું હંમેશા મારી રક્ષા કર, જેમ પિતા પોતાના પુત્રની કરે છે.

રક્ષ માં રક્ષણીયોઽહં તવાનઘ નમોઽસ્તુ તે ૩૦.

હે નિર્દોષ, મારી રક્ષા કર, હું તારી રક્ષાનો અધિકારી છું; તને વંદન છે.

યઃ સહસ્રાણ્યનેકાનિ પુંસામાહૃત્ય દુર્દ્દશઃ। તિષ્ઠત્યેકઃ સમુદ્રાન્તે સ મે ગોપ્તાસ્તુ નિત્યશઃ ।। ૩૦.

જે સહસ્રો માણસોને પકડીને, એકલો જ દરિયાના કિનારે ઊભો રહે છે—એ હંમેશા મારી રક્ષા કરે.

યં વિનિદ્રા જિતશ્વાસાઃ સત્ત્વસ્થાઃ સમદર્શિનઃ। જ્યોતિઃ પશ્યન્તિ યુઞ્જાનાસ્તસ્મૈ યોગાત્મને નમઃ ।। ૩૦.

જે લોકો જાગતા રહે છે, શ્વાસ પર જીત મેળવી છે, સત્વમાં સ્થિર છે અને સર્વેમાં સમાનતા જુએ છે—યોગ સાધનામાં એ જે પ્રકાશ જુએ છે, એ યોગમય આત્માને વંદન છે.

સમ્ભક્ષ્ય સર્વ ભૂતાનિ યુગાન્તે સમુપસ્થિતે। યઃ શેતે જલમધ્યસ્થસ્તં પ્રપદ્યેઽપ્સુશાયિનમ્ ।। ૩૦.

યુગના અંતે, સર્વે જીવોને ગ્રહણ કરીને, જે પાણીની વચ્ચે સુવે છે—એ જળશયી પાસે હું શરણાગત થાઉં છું.

પ્રવિશ્ય વદને રાહોર્યઃ સોમં ગ્રસતે નિશિ । ગ્રસત્યર્કઞ્ચ સ્વર્ભાનુર્ભુત્વા સોમાગ્નિરેવ ચ ।। ૩૦.

જે રાત્રે રાહુના મોઢામાં પ્રવેશી ચંદ્રને ગળી જાય છે—સ્વર્ભાનુ ચંદ્ર અને અગ્નિ બનીને સૂર્યને પણ ગળી જાય છે.

યેઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રાઃ પુરુષા દેહસ્થાઃ સર્વદેહિનામ્। રક્ષન્તુ તે હિ માં નિત્યં નિત્યમાપ્યાયયન્તુ મામ્ ।। ૩૦.

જે અંગૂઠા જેટલા નાના પુરુષો સર્વે દેહધારીઓના શરીરમાં વસે છે, એ મને હંમેશા રક્ષા કરે અને સતત મને પોષણ આપે.

યે ચાપ્યુત્પતિતા ગર્ભાદધોભાગગતાશ્ચ યે। તેષાં સ્વાહાઃ સ્વધાશ્ચૈવ આપ્નુવન્તુ સ્વદન્તુ ચ ।। ૩૦.

જે ગર્ભમાંથી જન્મ્યા છે અને જે નીચે ગયા છે—એ સૌને સ્વાહા અને સ્વધા પ્રાપ્ત થાય અને તેઓ તૃપ્ત થાય.

યે ન રોદન્તિ દેહસ્થાઃ પ્રાણિનો રોદયન્તિ ચ। હર્ષયન્તિ ચ હૃષ્યન્તિ નમસ્તેભ્યોઽસ્તુ નિત્યશઃ ।। ૩૦.

જે શરીરમાં રહીને પોતે રડતા નથી પણ બીજાને રડાવે છે, આનંદ આપે છે અને પોતે પણ આનંદિત થાય છે—એવા સર્વેને હંમેશા વંદન છે.

યે સમુદ્રે નદીદુર્ગે પર્વતેષુ ગુહાસુ ચ। વૃક્ષમૂલેષુ ગોષ્ઠેષુ કાન્તારગહનેષુ ન ।। ૩૦.

જે દરિયામાં, નદીના કિનારે, પર્વતો પર, ગુફાઓમાં, વૃક્ષની જડ પાસે, ગૌશાળામાં અને જંગલની ઘેરી અંદર વસે છે—

ચતુષ્પથેષુ રથ્યાસુ ચત્વરેષુ સભાસુ ચ। ચન્દ્રાર્કયોર્મધ્યગતા યે ચ ચન્દ્રાર્કરશ્મિષુ ।। ૩૦.

ચોરાસ્તાઓ પર, રસ્તાઓમાં, ચૌકમાં, સભામાં, ચંદ્ર અને સૂર્યની વચ્ચે અને ચંદ્રસૂર્યની કિરણોમાં જે વસે છે—

રસાતલગતા યે ચ યે ચ તસ્માત્પરઙ્ગતાઃ। નમસ્તેભ્યો નમસ્તેભ્યો નમસ્તેભ્યશ્ચ નિત્યશઃ। સૂક્ષ્માઃ સ્થૂલાઃ કૃશા હ્રસ્વા નમસ્તેભ્યસ્તુ નિત્યશઃ ।। ૩૦.

જે પાતાળમાં અને તેનાથી પણ ઉપર વસે છે—એ સૌને વારંવાર વંદન છે; સૂક્ષ્મ, સ્થૂળ, પાતળા કે નાનકડા હોય, એમને હંમેશા વંદન છે.

સર્વસ્ત્વં સર્વગો દેવ સર્વભૂતપતિર્ભવાન્। સર્વભૂતાન્તરાત્મા ચ તેન ત્વં ન નિમન્ત્રિતઃ ।। ૩૦.

તું સર્વત્ર છે, સર્વનો સ્વામી છે, સર્વે જીવનો અધિપતિ છે, સર્વે જીવમાં રહેલો આત્મા છે; તેથી તને આમંત્રણ આપવાની જરૂર નથી.

ત્વમેવ ચેજ્યસે યસ્માદ્યજ્ઞૈર્વિવિધદક્ષિણૈઃ। ત્વમેવ કર્ત્તા સર્વસ્ય તેન ત્વં ન નિમન્ત્રિતઃ ।। ૩૦.

વિવિધ યજ્ઞો અને દક્ષિણાથી તારી જ પૂજા થાય છે; સર્વે કર્મોનો કર્તા પણ તું જ છે; તેથી તને આમંત્રણ આપવાની જરૂર નથી.

અથ વા માયયા દેવ મોહિતઃ સૂક્ષ્મયા ત્વયા। એતસ્માત્ કારણાદ્વાપિ તેન ત્વં ન નિમન્ત્રિતઃ ।। ૩૦.

કેવા તો, હે દેવ, તારી સૂક્ષ્મ માયાથી હું મોહિત થયો હોઉં, અથવા આ કોઈ પણ કારણથી—તેથી તને આમંત્રણ આપવાની જરૂર નથી.

પ્રસીદ મમ દેવેશ ત્વમેવ શરણં મમ। ત્વં ગતિસ્ત્વં પ્રતિષ્ઠા ચ ન ચાન્યાસ્તિ ન મે ગતિઃ ।। ૩૦.

હે દેવેશ, મારા પર કૃપા કર; તું જ મારું શરણ છે; તું જ મારું ગમ્ય અને આધાર છે; બીજું કોઈ નથી, ને મારી બીજી કોઈ ગતિ નથી.