વાયુપુરાણમ્

અનેન તુ મહાભાગ પ્રતિષેધેન નામતઃ । અતીવ દુઃખમાપન્ના વેપથુશ્ચ મમાનઘ ।। ૩૦.

પણ, હે મહાભાગ્યશાળી, આ નામના પ્રતિબંધને કારણે હું ખૂબ જ દુઃખી અને કાંપતી થઈ ગઈ છું, હે નિર્દોષ.

કિં નામ દાનં નિયમન્તપો વા કુર્ય્યામહં યેન પતિર્મમાદ્ય। લભેત ભાગં ભગવાનચિન્ત્યો યજ્ઞસ્ય ચાર્દ્ધં ત્વથ વા તૃતીયમ્ ।। ૩૦.

હું આજે એવું કયું દાન, વ્રત કે તપ કરું કે મારા ભગવાનને યજ્ઞમાં ભાગ મળે—અડધો કે ઓછામાં ઓછો ત્રીજો ભાગ તો મળે જ?

એવં બ્રુવાણાં ભગવાનચિન્ત્યઃ પત્નીં પ્રહૃષ્ટઃ ક્ષુભિતામુવાચ। ન વેત્સિ દેવેશિ કૃશોદરાઙ્ગિ કિં નામ યુક્તં વચનન્તવેદમ્ ।। ૩૦.

જ્યારે તેણીએ આવું કહ્યું, ત્યારે અવિચલિત ભગવાન આનંદથી, થોડી ઉલઝળૂકમાં આવેલી પોતાની પત્નીને કહ્યું: 'હે દેવીઓની રાણી, પાતળી કમરવાળી, શું તને ખબર નથી કે આ સમયે શું યોગ્ય છે કહેવું?

અહં હિ જાનામિ વિશાલનેત્રે ધ્યાનેન સર્વં હિ વદન્તિ સન્તઃ। ન વાદ્ય મોહેન મહેન્દ્રદેવો લોકત્રયં સર્વથા સંપ્રમૂઢમ્ ।। ૩૦.

હે વિશાળનેત્રવાળી, હું ધ્યાન દ્વારા બધું જાણું છું, જેમ સંતો કહે છે; આજે મહેન્દ્ર પણ મોહવશ ત્રણેય લોકને સંપૂર્ણ ભટકાવી દીધા છે.

મામધ્વરે શંસિતારઃ સ્તુવન્તિ રથન્તરે સામ ગાયન્તિ ગેયમ્। માં બ્રાહ્મણા બ્રહ્મસત્રે યજન્તે માધ્વર્ય્યવઃ કલ્પયન્તે ચ ભાગમ્ ।। ૩૦.

યજ્ઞમાં સ્તોતારગણ મને સ્તુતિ કરે છે, રથંતર સામ ગાય છે; બ્રાહ્મણો બ્રહ્મસત્રમાં મારી પૂજા કરે છે અને યજ્ઞકર્મીઓ મને ભાગ ફાળવે છે.

અપ્રાકૃતોઽપિ ભગવાન્ સર્વસ્ત્રીજનસંસદિ। સ્તૌતિ ગોપા યતે વાપિ સ્વમાત્માનં ન સંશયઃ ।। ૩૦.

ભગવાન સ્વયં તો પ્રકૃતિથી પર છે, પણ સ્ત્રીઓની સભામાં કે ગોપો કે યતિઓમાં પણ, પોતાનો જ ગુણગાન કરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

નાત્માનં સ્તૌમિ દેવેશિ પશ્ય ત્વમુપગચ્છ ચ। યં સ્રક્ષ્યામિ વરારોહે ભાગાર્થં વરવર્ણિનિ ।। ૩૦.

હે દેવીઓની રાણી, હું પોતાનો સ્તુતિ કરતો નથી; તું જ જોઈ લે અને આગળ વધ; હું યજ્ઞમાં ભાગ મળે એ માટે એક સર્જીશ, હે સુંદરવર્ણે.

એવમુક્ત્વા તુ ભગવાન્ પત્નીં પ્રાણૈરપિ પ્રિયામ્। સોઽસૃજદ્ભગવાન્વક્રાદ્ભૂતં ક્રોધાગ્નિસન્નિભમ્ ।। ૩૦.

આ રીતે પોતાના પ્રાણપ્રિય પત્નીને કહીને, ભગવાને પોતાના વાંકા ભ્રૂમધ્યમાંથી ક્રોધાગ્નિ જેવું એક ભયાનક ભૂત સર્જ્યું.

સહસ્રશીર્ષં દેવઞ્ચ સહસ્રચરણે ક્ષણમ્। સહસ્રમુદ્ગરધરં સહસ્રશરપાણિનમ્ ।। ૩૦.

તેણે એક ક્ષણ માટે હજાર માથાં અને હજાર પગવાળું દેવ સર્જ્યું, જેના હાથમાં હજાર મુગદા અને હજાર બાણ હતા.

શઙ્ખચક્રગદાપાણિં દીપ્તકાર્મુકધારિણમ્। પરશ્વસિધરં દેવં મહારૌદ્રં ભયાવહમ્ ।। ૩૦.

તેના હાથમાં શંખ, ચક્ર અને ગદા હતી, તેજસ્વી ધનુષ્ય ધારણ કરેલું, અને કુહાડો તથા તલવાર પણ હતી; એ દેવ અત્યંત ભયાનક અને ભયપ્રદ દેખાતો હતો.

ઘોર રૂપેણ દીપ્યન્તં ચન્દ્રાર્ધકૃતભૂષણમ્। વસાનં ચર્મ વૈયાઘ્રં મહારુધિરનિઃસ્રવમ્ ।। ૩૦.

ભયાનક રૂપે તેજ પામતો, માથા પર અર્ધચંદ્ર શોભતો, વાઘની ખાલ પહેરેલી અને શરીર પરથી ઘણું લોહી વહેતું હતું.

દંષ્ટ્રાકરાલં વિભ્રાન્તં મહાવક્ત્રં મહોદરમ્। વિદ્યુજ્જિહ્વં પ્રલમ્બોષ્ઠં લમ્બકર્ણં દુરાસદમ્ ।। ૩૦.

મોટા-મોટા દાંત અને ભયાનક મોઢું, વિશાળ જઠર અને મોટું પેટ, વીજળી જેવી જીભ, લટકતા હોઠ અને લાંબા કાન, જેને નજીક જવું અશક્ય હતું.

કુલિશોદ્યોતિતકરમ્ભાભિર્જ્વલિતમૂર્દ્ધજમ્। જ્વાલામાલાપરિક્ષિપ્તં મુક્તાદામવિભૂષિતમ્ ।। ૩૦.

એના વાળ વીજળીના પ્રહારમાં દહેલી ગયા હોય તેમ જ્વલંત હતા, અગ્નિની માળાથી ઘેરાયેલ અને મુક્તાની માળાથી શોભિત હતા.

તેજસા ચૈવ દીપ્યન્તં યુગાન્તમિવ પાવકમ્। આકર્ણદારિતાસ્યાન્તઞ્ચતુર્દિક્ષુ ભયાનકમ્ ।। ૩૦.

પોતાના તેજથી ઝગમગતો, યુગના અંતે જેવી અગ્નિ હોય તેવો, મોઢું કાન સુધી ખુલ્લું, અને ચારે તરફથી ભયજનક દેખાતો હતો.

મહાબલં મહાતેજં મહાપુરુષમીશ્વરમ્। વિશ્વહર્તૃમહા કાયં મહાન્યગ્રોધમણ્ડલમ્। યુગપચ્ચન્દ્રશતવદ્દીપ્યન્તં મન્મથાગ્નિવત્ ।। ૩૦.

અતિશય બળવાન, અતિ તેજસ્વી, મહાન પુરુષ અને ઈશ્વર, સમગ્ર જગતનો સંહારક, વિશાળ શરીર ધરાવનારો, મહાન વટવૃક્ષ જેવો, એક સાથે સો ચાંદની જેમ ઝગમગતો અને કામાગ્નિ જેવો પ્રજ્વલિત.

ચતુર્મહાસ્યં સિતતીક્ષ્ણદંષ્ટ્રં મહોગ્રતેજોબલકૌતુકાઢયમ્। યુગાન્તસૂર્ય્યાગ્નિસહસ્રભાસં સહસ્રચન્દ્રામલકાન્તિકાન્તમ્। પ્રદીપ્તસર્વૌષધિમન્દરાભં સુમેરુકૈલાસહિમાદ્રિતુલ્યમ્ ।। ૩૦.

ચાર મહાન મુખવાળા, સફેદ અને તીક્ષ્ણ દાંતવાળા, અતિશય તેજ, બળ અને આશ્ચર્યથી ભરપૂર; યુગના અંતે હજાર સૂર્ય અને અગ્નિ જેવી કાંતિ ધરાવતો, હજાર પૂર્ણચંદ્ર જેવી શોભા ધરાવતો; સર્વ ઔષધિઓ અને મંદાર વૃક્ષ જેવી કાંતિવાળો, સુમેરુ, કૈલાસ અને હિમાલય સમાન.

યુગાર્કાભં મહાવીર્ય્યં ચારુનાસં મહાનનમ્। પ્રચણ્ડગણ્ડં દીપ્તાક્ષમગ્નિજ્વાલાવિલાનનમ્ ।। ૩૦.

યુગાંતના સૂર્ય જેવો તેજસ્વી, મહાન પરાક્રમવાળો, સુંદર નાક અને વિશાળ મુખવાળો; ભયાનક ગાલ, પ્રજ્વલિત આંખો અને અગ્નિની જ્વાળાથી ભરેલું મોઢું.

મૃગેન્દ્રકૃત્તિવસનં મહાભુજગવેષ્ટિતમ્। ઉષ્ણીષિણં ચન્દ્રધરં વ્કચિદુગ્રં વ્કચિત્સમમ્ ।। ૩૦.

સિંહની ખાલ પહેરેલી, મહાન સાપોથી ઘેરાયેલ, શિરોમણિ ધારણ કરેલ, ચાંદ્રધારી, ક્યારેક ઉગ્ર તો ક્યારેક શાંત.

નાનાકુસુમમૂર્દ્ધાનં નાનાગન્દાનુલેપનમ્ । નાનારત્નવિચિત્રાઙ્ગં નાનાભરણભૂષિતમ્ ।। ૩૦.

માથા પર વિવિધ ફૂલોની શોભા, વિવિધ સુગંધોથી અંકિત, અંગો પર અનેક રત્નોની શોભા અને વિવિધ આભૂષણોથી અલંકૃત.

કર્ણિકારસ્રજં દીપ્તં ક્રોધાદુદ્ભ્રાન્તલોચનમ્। વ્કચિન્નૃત્યતિ ચિત્રાઙ્ગં વ્કચિદ્વદતિ સુસ્વરમ્ ।। ૩૦.

કર્ણિકાર ફૂલોની તેજસ્વી વણાવેલી માળા પહેરેલી, ક્રોધથી આંખો ઉગ્ર, ક્યારેક સુંદર અંગથી નૃત્ય કરે છે, ક્યારેક મીઠા સ્વરે બોલે છે.

વ્કચિદ્ધ્યાયતિ યુક્તાત્મા વ્કચિત્સ્તૂલં પ્રમાર્જતિ। વ્કચિદ્ગાયતિ વિશ્વાત્મા વ્કચિદ્રૌતિ મુહુર્મુહુઃ ।। ૩૦.

ક્યારેક એકાગ્ર મનથી ધ્યાન કરે છે, ક્યારેક યજ્ઞસ્થળ સાફ કરે છે, ક્યારેક વિશ્વના આત્મા તરીકે ગાયન કરે છે, અને ક્યારેક વારંવાર ગર્જના કરે છે.

જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્ય્યં તપઃ સત્યં ક્ષમા ધૃતિઃ। પ્રભુત્વમાત્મસંબોધો હ્યધિષ્ઠાનગુણૈર્યુતઃ ।। ૩૦.

જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઈશ્વરપદ, તપ, સત્ય, ક્ષમા, ધીરજ, પ્રભુત્વ, આત્મસંયમ અને અધિકારના ગુણોથી યુક્ત છે.

જાનુભ્યામવનિં ગત્વા પ્રણતઃ પ્રાઞ્જલિઃ સ્થિતઃ। આજ્ઞાપય ત્વં દેવેશ કિં કાર્ય્યં કરવાણિ તે ।। ૩૦.

ઘૂંટણે પડી, હાથ જોડીને નમન કરી કહ્યું: 'દેવોના સ્વામી, તમે જે કહો તે કાર્ય હું કરું.'

તમુવાચાક્ષિપ મખં દક્ષસ્યેહ મહેશ્વરઃ। દેવસ્યાનુમતિં શ્રુત્વા વીરભદ્રો મહાબલઃ। પ્રણમ્ય શિરસા પાદૌ દેવેશસ્ય ઉમાપતેઃ ।। ૩૦.

ત્યારે મહાદેવ મહેશ્વરે કહ્યું: 'અહીં દક્ષનો યજ્ઞ વિનાશ કર.' દેવીની મંજૂરી સાંભળી, મહાબલવાન વીરભદ્રે ઉમા પતિ દેવેશના ચરણોમાં માથું ઝુકાવ્યું.

તતો બન્ધાત્ પ્રમુક્તેન સિંહેનેવેહ લીલયા। દેવ્યા મન્યુકૃતં મત્વા હતો દક્ષસ્ય સ ક્રતુઃ ।। ૩૦.

પછી બંધનમાંથી મુક્ત થઈ, સિંહ જેવી લિલામાં, દેવીના ક્રોધને ધ્યાનમાં રાખી, દક્ષનો યજ્ઞ નાશ કર્યો.

મન્યુના ચ મહાભીમા ભદ્રકાલી મહેશ્વરી। આત્મનઃ સર્વસાક્ષિત્વે તેન સાર્દ્ધ સહાનુગા ।। ૩૦.

મહાન ક્રોધથી ભરેલી ભદ્રકાલી મહેશ્વરી, સર્વના સાક્ષી રૂપે, પોતાની સહચરીઓ સાથે એના સાથે ગઈ.

સ એષ ભગવાન્ ક્રુદ્ધઃ પ્રેતાવાસકૃતાલયઃ। વીરભદ્ર ઇતિ ખ્યાતો દેવ્યા મન્યુપ્રમાર્જકઃ ।। ૩૦.

આ રીતે, એ ભગવાન ક્રોધિત થઈ, ભૂતગૃહમાં નિવાસ કરે છે; દેવીના ક્રોધને શાંત કરનાર વીરભદ્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

સોઽસૃજદ્રોમકૂપેભ્યો રૌદ્રાન્નામ ગણેશ્વરાન્। રુદ્રાનુગા મહાવીર્ય્યા રુદ્રવીર્યપરાક્રમાઃ ।। ૩૦.

તેણે પોતાની ત્વચાના રંધ્રોમાંથી ભયાનક અને શક્તિશાળી ગણેતાઓ ઉત્પન્ન કર્યા, જે બધા રુદ્રના અનુયાયી અને રુદ્ર જેવી શક્તિ અને પરાક્રમ ધરાવતા હતા.

રુદ્રસ્યાનુચરાઃ સર્વે સર્વે રુદ્રસમપ્રભાઃ। તે નિપેતુસ્તતસ્તૂર્ણં શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૩૦.

એ બધા રુદ્રના સહાયક હતા અને રુદ્ર જેવી જ તેજસ્વિતા ધરાવતા હતા; પછી તેઓ સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં ઝડપથી નીચે ઉતર્યા.