વાયુપુરાણમ્

સન્તિ મે બહવો રુદ્રાઃ શૂલહસ્તાઃ કપર્દ્દિનઃ। એકાદશાવસ્થગતા નાન્યં વેઝિ મહેશ્વરમ્ ।। ૩૦.

મારા પાસે ઘણા રુદ્રો છે, જેઓ ત્રિશૂલ ધારણ કરે છે અને જટાવાળા છે. એ અગિયાર રૂપે છે; હું મહેશ્વર તરીકે બીજાને માનતો નથી.

સર્વે નિમન્ત્રિતા દેવા યેન ઈશો નિમન્ત્રિતઃ। યથાહં શઙ્કરાદૂર્દ્ધ્વં નાન્યં પશ્યામિ દૈવતમ્। તથા દક્ષસ્ય વિપુલો યજ્ઞોઽયં ન ભવિષ્યતિ ।। ૩૦.

બધા દેવતાઓને આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં ભગવાન પણ સામેલ છે; પણ જેમ હું શંકરજીથી ઉપર બીજું કોઈ દૈવત નથી માનતો, એ જ રીતે, દક્ષનો આ વિશાળ યજ્ઞ સફળ થવાનો નથી.

એતન્મખે શૂર સુવર્ણપાત્રે હવિઃ સમસ્તં વિધિમન્ત્રપૂતમ્। વિષ્ણોર્નયામ્યપ્રતિમસ્ય સર્વં પ્રભોર્વિભો હ્યાહવનીયનિત્યમ્ ।। ૩૦.

હે વીર, આ યજ્ઞમાં, હું બધા વિધિપૂર્વક મંત્રોથી શુદ્ધ કરેલા હવનના ભાગોને સોનાની થાળીમાં લઈ, સર્વોપરી અને સર્વત્ર પૂજ્ય એવા વિષ્ણુને અર્પણ કરીશ.

ગતાસ્તુ દેવતા જ્ઞાત્વા શૈલરાજસુતા તદા। ઉવાચ વચનં સાધ્વી દેવં પશુપતિં તદા ।। ૩૦.

જ્યારે દેવીઓ ત્યાંથી ચાલી ગઈ, ત્યારે પર્વતરાજની પુત્રી એ જાણીને, પાશુપતિ ભગવાનને આ રીતે કહ્યું.

ભગવન્ વ્ક ગતા હ્યેતે દેવા- શક્રપુરોગમાઃ । બૂહિ તત્ત્વેન તત્ત્વજ્ઞ સંશયો મે મહાનયમ્ ।। ૩૦.

હે ભગવાન, ઇન્દ્રાદિ બધા દેવતાઓ અહીંથી ગયા છે; હે તત્વજ્ઞાની, મને આમાં મોટો સંશય છે, સાચું કહો.

દક્ષો નામ મહાભાગો પ્રજાનાં પતિરૂત્તમઃ। હયમેધેન યજતે તત્ર યાન્તિ દિવૌકસઃ ।। ૩૦.

દક્ષ નામના મહાભાગ્યશાળી અને સર્વ પ્રજાના શ્રેષ્ઠ સ્વામી અત્યારે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરી રહ્યા છે, અને બધા દેવતાઓ ત્યાં જઈ રહ્યા છે.

યજ્ઞમેતં મહાભાગ કિમર્થં ન ગતોઽસિ વૈ। કેન વા પ્રતિષેધેન ગમનં પ્રતિષિધ્યતે ।। ૩૦.

હે મહાભાગ્યશાળી, તમે આ યજ્ઞમાં કેમ ગયા નથી? કયા કારણથી તમારું ત્યાં જવું રોકાયું છે?

સુરૈરેવ મહાભાગે સર્વમેતદનુષ્ઠિતમ્। યજ્ઞેષુ મમ સર્વેષુ ન ભાગ ઉપકલ્પિતઃ ।। ૩૦.

હે મહાભાગ્યશાળી, આ બધું દેવતાઓએ જ કર્યું છે; મારા બધા યજ્ઞોમાં મને કોઈ ભાગ મળતો નથી.

પૂર્વોપાયોપપન્નેન માર્ગેણ વરવર્ણિનિ। ન મે સુરાઃ પ્રયચ્છન્તિ ભાગં યજ્ઞસ્ય ધીમતઃ ।। ૩૦.

હે સુંદરવર્ણે, જૂના નિયમ પ્રમાણે દેવતાઓ મને યજ્ઞનો ભાગ આપતા નથી, ભલે હું બુદ્ધિશાળી છું.

ભગવન્ સર્વદેવેષુ પ્રભાવાનધિકો ગુણૈઃ । અજેયશ્ચાપ્યધૃષ્યશ્ચ તેજસા યશસા શ્રિયા ।। ૩૦.

હે ભગવાન, બધા દેવોમાં તમે શક્તિ અને ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છો; તમારી તેજ, યશ અને વૈભવથી તમે અજેય અને અપરાજેય છો.

અનેન તુ મહાભાગ પ્રતિષેધેન નામતઃ । અતીવ દુઃખમાપન્ના વેપથુશ્ચ મમાનઘ ।। ૩૦.

પણ, હે મહાભાગ્યશાળી, આ નામના પ્રતિબંધને કારણે હું ખૂબ જ દુઃખી અને કાંપતી થઈ ગઈ છું, હે નિર્દોષ.

કિં નામ દાનં નિયમન્તપો વા કુર્ય્યામહં યેન પતિર્મમાદ્ય। લભેત ભાગં ભગવાનચિન્ત્યો યજ્ઞસ્ય ચાર્દ્ધં ત્વથ વા તૃતીયમ્ ।। ૩૦.

હું આજે એવું કયું દાન, વ્રત કે તપ કરું કે મારા ભગવાનને યજ્ઞમાં ભાગ મળે—અડધો કે ઓછામાં ઓછો ત્રીજો ભાગ તો મળે જ?

એવં બ્રુવાણાં ભગવાનચિન્ત્યઃ પત્નીં પ્રહૃષ્ટઃ ક્ષુભિતામુવાચ। ન વેત્સિ દેવેશિ કૃશોદરાઙ્ગિ કિં નામ યુક્તં વચનન્તવેદમ્ ।। ૩૦.

જ્યારે તેણીએ આવું કહ્યું, ત્યારે અવિચલિત ભગવાન આનંદથી, થોડી ઉલઝળૂકમાં આવેલી પોતાની પત્નીને કહ્યું: 'હે દેવીઓની રાણી, પાતળી કમરવાળી, શું તને ખબર નથી કે આ સમયે શું યોગ્ય છે કહેવું?

અહં હિ જાનામિ વિશાલનેત્રે ધ્યાનેન સર્વં હિ વદન્તિ સન્તઃ। ન વાદ્ય મોહેન મહેન્દ્રદેવો લોકત્રયં સર્વથા સંપ્રમૂઢમ્ ।। ૩૦.

હે વિશાળનેત્રવાળી, હું ધ્યાન દ્વારા બધું જાણું છું, જેમ સંતો કહે છે; આજે મહેન્દ્ર પણ મોહવશ ત્રણેય લોકને સંપૂર્ણ ભટકાવી દીધા છે.

મામધ્વરે શંસિતારઃ સ્તુવન્તિ રથન્તરે સામ ગાયન્તિ ગેયમ્। માં બ્રાહ્મણા બ્રહ્મસત્રે યજન્તે માધ્વર્ય્યવઃ કલ્પયન્તે ચ ભાગમ્ ।। ૩૦.

યજ્ઞમાં સ્તોતારગણ મને સ્તુતિ કરે છે, રથંતર સામ ગાય છે; બ્રાહ્મણો બ્રહ્મસત્રમાં મારી પૂજા કરે છે અને યજ્ઞકર્મીઓ મને ભાગ ફાળવે છે.

અપ્રાકૃતોઽપિ ભગવાન્ સર્વસ્ત્રીજનસંસદિ। સ્તૌતિ ગોપા યતે વાપિ સ્વમાત્માનં ન સંશયઃ ।। ૩૦.

ભગવાન સ્વયં તો પ્રકૃતિથી પર છે, પણ સ્ત્રીઓની સભામાં કે ગોપો કે યતિઓમાં પણ, પોતાનો જ ગુણગાન કરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

નાત્માનં સ્તૌમિ દેવેશિ પશ્ય ત્વમુપગચ્છ ચ। યં સ્રક્ષ્યામિ વરારોહે ભાગાર્થં વરવર્ણિનિ ।। ૩૦.

હે દેવીઓની રાણી, હું પોતાનો સ્તુતિ કરતો નથી; તું જ જોઈ લે અને આગળ વધ; હું યજ્ઞમાં ભાગ મળે એ માટે એક સર્જીશ, હે સુંદરવર્ણે.

એવમુક્ત્વા તુ ભગવાન્ પત્નીં પ્રાણૈરપિ પ્રિયામ્। સોઽસૃજદ્ભગવાન્વક્રાદ્ભૂતં ક્રોધાગ્નિસન્નિભમ્ ।। ૩૦.

આ રીતે પોતાના પ્રાણપ્રિય પત્નીને કહીને, ભગવાને પોતાના વાંકા ભ્રૂમધ્યમાંથી ક્રોધાગ્નિ જેવું એક ભયાનક ભૂત સર્જ્યું.

સહસ્રશીર્ષં દેવઞ્ચ સહસ્રચરણે ક્ષણમ્। સહસ્રમુદ્ગરધરં સહસ્રશરપાણિનમ્ ।। ૩૦.

તેણે એક ક્ષણ માટે હજાર માથાં અને હજાર પગવાળું દેવ સર્જ્યું, જેના હાથમાં હજાર મુગદા અને હજાર બાણ હતા.

શઙ્ખચક્રગદાપાણિં દીપ્તકાર્મુકધારિણમ્। પરશ્વસિધરં દેવં મહારૌદ્રં ભયાવહમ્ ।। ૩૦.

તેના હાથમાં શંખ, ચક્ર અને ગદા હતી, તેજસ્વી ધનુષ્ય ધારણ કરેલું, અને કુહાડો તથા તલવાર પણ હતી; એ દેવ અત્યંત ભયાનક અને ભયપ્રદ દેખાતો હતો.

ઘોર રૂપેણ દીપ્યન્તં ચન્દ્રાર્ધકૃતભૂષણમ્। વસાનં ચર્મ વૈયાઘ્રં મહારુધિરનિઃસ્રવમ્ ।। ૩૦.

ભયાનક રૂપે તેજ પામતો, માથા પર અર્ધચંદ્ર શોભતો, વાઘની ખાલ પહેરેલી અને શરીર પરથી ઘણું લોહી વહેતું હતું.

દંષ્ટ્રાકરાલં વિભ્રાન્તં મહાવક્ત્રં મહોદરમ્। વિદ્યુજ્જિહ્વં પ્રલમ્બોષ્ઠં લમ્બકર્ણં દુરાસદમ્ ।। ૩૦.

મોટા-મોટા દાંત અને ભયાનક મોઢું, વિશાળ જઠર અને મોટું પેટ, વીજળી જેવી જીભ, લટકતા હોઠ અને લાંબા કાન, જેને નજીક જવું અશક્ય હતું.

કુલિશોદ્યોતિતકરમ્ભાભિર્જ્વલિતમૂર્દ્ધજમ્। જ્વાલામાલાપરિક્ષિપ્તં મુક્તાદામવિભૂષિતમ્ ।। ૩૦.

એના વાળ વીજળીના પ્રહારમાં દહેલી ગયા હોય તેમ જ્વલંત હતા, અગ્નિની માળાથી ઘેરાયેલ અને મુક્તાની માળાથી શોભિત હતા.

તેજસા ચૈવ દીપ્યન્તં યુગાન્તમિવ પાવકમ્। આકર્ણદારિતાસ્યાન્તઞ્ચતુર્દિક્ષુ ભયાનકમ્ ।। ૩૦.

પોતાના તેજથી ઝગમગતો, યુગના અંતે જેવી અગ્નિ હોય તેવો, મોઢું કાન સુધી ખુલ્લું, અને ચારે તરફથી ભયજનક દેખાતો હતો.

મહાબલં મહાતેજં મહાપુરુષમીશ્વરમ્। વિશ્વહર્તૃમહા કાયં મહાન્યગ્રોધમણ્ડલમ્। યુગપચ્ચન્દ્રશતવદ્દીપ્યન્તં મન્મથાગ્નિવત્ ।। ૩૦.

અતિશય બળવાન, અતિ તેજસ્વી, મહાન પુરુષ અને ઈશ્વર, સમગ્ર જગતનો સંહારક, વિશાળ શરીર ધરાવનારો, મહાન વટવૃક્ષ જેવો, એક સાથે સો ચાંદની જેમ ઝગમગતો અને કામાગ્નિ જેવો પ્રજ્વલિત.

ચતુર્મહાસ્યં સિતતીક્ષ્ણદંષ્ટ્રં મહોગ્રતેજોબલકૌતુકાઢયમ્। યુગાન્તસૂર્ય્યાગ્નિસહસ્રભાસં સહસ્રચન્દ્રામલકાન્તિકાન્તમ્। પ્રદીપ્તસર્વૌષધિમન્દરાભં સુમેરુકૈલાસહિમાદ્રિતુલ્યમ્ ।। ૩૦.

ચાર મહાન મુખવાળા, સફેદ અને તીક્ષ્ણ દાંતવાળા, અતિશય તેજ, બળ અને આશ્ચર્યથી ભરપૂર; યુગના અંતે હજાર સૂર્ય અને અગ્નિ જેવી કાંતિ ધરાવતો, હજાર પૂર્ણચંદ્ર જેવી શોભા ધરાવતો; સર્વ ઔષધિઓ અને મંદાર વૃક્ષ જેવી કાંતિવાળો, સુમેરુ, કૈલાસ અને હિમાલય સમાન.

યુગાર્કાભં મહાવીર્ય્યં ચારુનાસં મહાનનમ્। પ્રચણ્ડગણ્ડં દીપ્તાક્ષમગ્નિજ્વાલાવિલાનનમ્ ।। ૩૦.

યુગાંતના સૂર્ય જેવો તેજસ્વી, મહાન પરાક્રમવાળો, સુંદર નાક અને વિશાળ મુખવાળો; ભયાનક ગાલ, પ્રજ્વલિત આંખો અને અગ્નિની જ્વાળાથી ભરેલું મોઢું.

મૃગેન્દ્રકૃત્તિવસનં મહાભુજગવેષ્ટિતમ્। ઉષ્ણીષિણં ચન્દ્રધરં વ્કચિદુગ્રં વ્કચિત્સમમ્ ।। ૩૦.

સિંહની ખાલ પહેરેલી, મહાન સાપોથી ઘેરાયેલ, શિરોમણિ ધારણ કરેલ, ચાંદ્રધારી, ક્યારેક ઉગ્ર તો ક્યારેક શાંત.

નાનાકુસુમમૂર્દ્ધાનં નાનાગન્દાનુલેપનમ્ । નાનારત્નવિચિત્રાઙ્ગં નાનાભરણભૂષિતમ્ ।। ૩૦.

માથા પર વિવિધ ફૂલોની શોભા, વિવિધ સુગંધોથી અંકિત, અંગો પર અનેક રત્નોની શોભા અને વિવિધ આભૂષણોથી અલંકૃત.