વાયુપુરાણમ્

તતસ્તસ્ય મખે દેવાઃ શતક્રતુપુરોગમાઃ। ગમનાય સમાગમ્ય બુદ્ધિમાપેદિરે તદા ।। ૩૦.

પછી એ યજ્ઞમાં, ઇન્દ્રને આગેવાન બનાવી દેવતાઓ એકત્ર થયા અને ત્યાં જવાનું વિચાર્યું.

સ્વૈર્વિમાનૈર્મહાત્માનો જ્વલદ્ભિર્જ્વલનપ્રભાઃ। દેવસ્યાનુમનેઽગચ્છન્ ગઙ્ગાદ્વાર ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૩૦.

પોતાના તેજથી ચમકતા અને અગ્નિ સમાન પ્રકાશ ધરાવતા વિમાનોમાં, મહાત્મા દેવતાઓ દેવની પરવાનગીથી ગંગાદ્વાર ગયા, જેમ શાસ્ત્રોમાં કહેવાયું છે.

ગન્ધર્વાપ્સરસાકીર્ણં નાનાદ્રુમલતાવૃતમ્। ઋષિસઙ્ઘૈઃ પરિવૃતં દક્ષં ધર્મભૃતાં વરમ્ ।। ૩૦.

ધર્મના શ્રેષ્ઠ દક્ષ આસપાસ ઋષિગણોથી ઘેરાયેલા હતા. ત્યાં ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને વિવિધ વૃક્ષો-વેલીઓથી જગ્યા ભરાઈ ગઈ હતી.

પૃથિવ્યામન્તરિક્ષે વા યે ચ સ્વર્લોકવાસિનઃ। સર્વે પ્રાઞ્જલયો ભૂત્વા ઉપતસ્થુઃ પ્રજાપતિમ્ ।। ૩૦.

પૃથ્વી, આકાશ કે સ્વર્ગલોકમાં વસતા બધા જ જીવોએ હાથ જોડીને પ્રજાપતિની પાસે જઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક વંદન કર્યું.

આદિત્યા વસવો રુદ્રાઃ સાધ્યાઃ સહ મરુદ્ગણૈઃ। જિષ્ણુના સહિતાઃ સર્વે આગતા યજ્ઞભાગિનઃ ।। ૩૦.

આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, સાધ્યો અને મરુદગણો, જિષ્ણુ સાથે, બધા યજ્ઞમાં ભાગ લેવા માટે આવ્યા.

ઊષ્મપાઃ સોમપાશ્ચૈવ આજ્યપા ધૂમપાસ્તથા। અશ્વિનૌ પિતરશ્ચૈવ આગતા બ્રહ્મણા સહ ।। ૩૦.

ઊષ્મપ, સોમપ, આજ્યપ, ધૂમપ, અશ્વિનીકુમાર અને પિતૃઓ પણ બ્રહ્મા સાથે ત્યાં આવ્યા.

એતે ચાન્યે ચ બહવો ભૂતગ્રામાસ્તથૈવ ચ। જરાયુજાણ્ડજાશ્ચૈવ સ્વેદજોદ્ભિજ્જકાસ્તથા ।। ૩૦.

આ ઉપરાંત, અનેક પ્રકારના જીવ, જેમ કે ગર્ભથી, અંડાથી, પસીનાથી કે અંકુરથી જન્મેલા, બધા ત્યાં એકત્ર થયા.

આહૂતા મન્ત્રતઃ સર્વે દેવાશ્ચ સહ પત્નિભિઃ। વિરાજન્તે વિમાનસ્થા દીપ્યમાના ઇવાગ્નયઃ ।। ૩૦.

મંત્રોચ્ચારથી બોલાવેલા બધા દેવતાઓ પોતાની પત્નીઓ સાથે વિમાનોમાં ઊભા રહીને અગ્નિ સમાન તેજથી ઝગમગતા હતા.

તાન્ દષ્ટ્વા મન્યુમાવિષ્ટો દધીચો વાક્યમબ્રવીત્। અપૂજ્યપૂજને ચૈવ પૂજ્યાનાં ચાપ્યપૂજને। નરઃ પાપમવાપ્નોતિ મહદ્વૈ નાત્ર સંશયઃ ।। ૩૦.

આ બધાને જોઈને, દધીચિ ગુસ્સે થઈ બોલ્યા: 'અપાત્રને પૂજા કરવી કે પાત્રને પૂજા ન કરવી—એમાં માણસ મોટું પાપ કરે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.'

એવમુક્ત્વા તુ વિપ્રર્ષિઃ પુનર્દક્ષમભાષત। પૂજ્યન્તુ પશુભર્ત્તારં કસ્માન્નાહ્વયસે પ્રભુમ્ ।। ૩૦.

આ રીતે કહ્યા પછી, વિપ્ર ઋષિએ ફરી દક્ષને પૂછ્યું: 'પશુઓના રક્ષક એવા પ્રભુને પૂજવા માટે તું કેમ બોલાવતો નથી?'

સન્તિ મે બહવો રુદ્રાઃ શૂલહસ્તાઃ કપર્દ્દિનઃ। એકાદશાવસ્થગતા નાન્યં વેઝિ મહેશ્વરમ્ ।। ૩૦.

મારા પાસે ઘણા રુદ્રો છે, જેઓ ત્રિશૂલ ધારણ કરે છે અને જટાવાળા છે. એ અગિયાર રૂપે છે; હું મહેશ્વર તરીકે બીજાને માનતો નથી.

સર્વે નિમન્ત્રિતા દેવા યેન ઈશો નિમન્ત્રિતઃ। યથાહં શઙ્કરાદૂર્દ્ધ્વં નાન્યં પશ્યામિ દૈવતમ્। તથા દક્ષસ્ય વિપુલો યજ્ઞોઽયં ન ભવિષ્યતિ ।। ૩૦.

બધા દેવતાઓને આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં ભગવાન પણ સામેલ છે; પણ જેમ હું શંકરજીથી ઉપર બીજું કોઈ દૈવત નથી માનતો, એ જ રીતે, દક્ષનો આ વિશાળ યજ્ઞ સફળ થવાનો નથી.

એતન્મખે શૂર સુવર્ણપાત્રે હવિઃ સમસ્તં વિધિમન્ત્રપૂતમ્। વિષ્ણોર્નયામ્યપ્રતિમસ્ય સર્વં પ્રભોર્વિભો હ્યાહવનીયનિત્યમ્ ।। ૩૦.

હે વીર, આ યજ્ઞમાં, હું બધા વિધિપૂર્વક મંત્રોથી શુદ્ધ કરેલા હવનના ભાગોને સોનાની થાળીમાં લઈ, સર્વોપરી અને સર્વત્ર પૂજ્ય એવા વિષ્ણુને અર્પણ કરીશ.

ગતાસ્તુ દેવતા જ્ઞાત્વા શૈલરાજસુતા તદા। ઉવાચ વચનં સાધ્વી દેવં પશુપતિં તદા ।। ૩૦.

જ્યારે દેવીઓ ત્યાંથી ચાલી ગઈ, ત્યારે પર્વતરાજની પુત્રી એ જાણીને, પાશુપતિ ભગવાનને આ રીતે કહ્યું.

ભગવન્ વ્ક ગતા હ્યેતે દેવા- શક્રપુરોગમાઃ । બૂહિ તત્ત્વેન તત્ત્વજ્ઞ સંશયો મે મહાનયમ્ ।। ૩૦.

હે ભગવાન, ઇન્દ્રાદિ બધા દેવતાઓ અહીંથી ગયા છે; હે તત્વજ્ઞાની, મને આમાં મોટો સંશય છે, સાચું કહો.

દક્ષો નામ મહાભાગો પ્રજાનાં પતિરૂત્તમઃ। હયમેધેન યજતે તત્ર યાન્તિ દિવૌકસઃ ।। ૩૦.

દક્ષ નામના મહાભાગ્યશાળી અને સર્વ પ્રજાના શ્રેષ્ઠ સ્વામી અત્યારે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરી રહ્યા છે, અને બધા દેવતાઓ ત્યાં જઈ રહ્યા છે.

યજ્ઞમેતં મહાભાગ કિમર્થં ન ગતોઽસિ વૈ। કેન વા પ્રતિષેધેન ગમનં પ્રતિષિધ્યતે ।। ૩૦.

હે મહાભાગ્યશાળી, તમે આ યજ્ઞમાં કેમ ગયા નથી? કયા કારણથી તમારું ત્યાં જવું રોકાયું છે?

સુરૈરેવ મહાભાગે સર્વમેતદનુષ્ઠિતમ્। યજ્ઞેષુ મમ સર્વેષુ ન ભાગ ઉપકલ્પિતઃ ।। ૩૦.

હે મહાભાગ્યશાળી, આ બધું દેવતાઓએ જ કર્યું છે; મારા બધા યજ્ઞોમાં મને કોઈ ભાગ મળતો નથી.

પૂર્વોપાયોપપન્નેન માર્ગેણ વરવર્ણિનિ। ન મે સુરાઃ પ્રયચ્છન્તિ ભાગં યજ્ઞસ્ય ધીમતઃ ।। ૩૦.

હે સુંદરવર્ણે, જૂના નિયમ પ્રમાણે દેવતાઓ મને યજ્ઞનો ભાગ આપતા નથી, ભલે હું બુદ્ધિશાળી છું.

ભગવન્ સર્વદેવેષુ પ્રભાવાનધિકો ગુણૈઃ । અજેયશ્ચાપ્યધૃષ્યશ્ચ તેજસા યશસા શ્રિયા ।। ૩૦.

હે ભગવાન, બધા દેવોમાં તમે શક્તિ અને ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છો; તમારી તેજ, યશ અને વૈભવથી તમે અજેય અને અપરાજેય છો.

અનેન તુ મહાભાગ પ્રતિષેધેન નામતઃ । અતીવ દુઃખમાપન્ના વેપથુશ્ચ મમાનઘ ।। ૩૦.

પણ, હે મહાભાગ્યશાળી, આ નામના પ્રતિબંધને કારણે હું ખૂબ જ દુઃખી અને કાંપતી થઈ ગઈ છું, હે નિર્દોષ.

કિં નામ દાનં નિયમન્તપો વા કુર્ય્યામહં યેન પતિર્મમાદ્ય। લભેત ભાગં ભગવાનચિન્ત્યો યજ્ઞસ્ય ચાર્દ્ધં ત્વથ વા તૃતીયમ્ ।। ૩૦.

હું આજે એવું કયું દાન, વ્રત કે તપ કરું કે મારા ભગવાનને યજ્ઞમાં ભાગ મળે—અડધો કે ઓછામાં ઓછો ત્રીજો ભાગ તો મળે જ?

એવં બ્રુવાણાં ભગવાનચિન્ત્યઃ પત્નીં પ્રહૃષ્ટઃ ક્ષુભિતામુવાચ। ન વેત્સિ દેવેશિ કૃશોદરાઙ્ગિ કિં નામ યુક્તં વચનન્તવેદમ્ ।। ૩૦.

જ્યારે તેણીએ આવું કહ્યું, ત્યારે અવિચલિત ભગવાન આનંદથી, થોડી ઉલઝળૂકમાં આવેલી પોતાની પત્નીને કહ્યું: 'હે દેવીઓની રાણી, પાતળી કમરવાળી, શું તને ખબર નથી કે આ સમયે શું યોગ્ય છે કહેવું?

અહં હિ જાનામિ વિશાલનેત્રે ધ્યાનેન સર્વં હિ વદન્તિ સન્તઃ। ન વાદ્ય મોહેન મહેન્દ્રદેવો લોકત્રયં સર્વથા સંપ્રમૂઢમ્ ।। ૩૦.

હે વિશાળનેત્રવાળી, હું ધ્યાન દ્વારા બધું જાણું છું, જેમ સંતો કહે છે; આજે મહેન્દ્ર પણ મોહવશ ત્રણેય લોકને સંપૂર્ણ ભટકાવી દીધા છે.

મામધ્વરે શંસિતારઃ સ્તુવન્તિ રથન્તરે સામ ગાયન્તિ ગેયમ્। માં બ્રાહ્મણા બ્રહ્મસત્રે યજન્તે માધ્વર્ય્યવઃ કલ્પયન્તે ચ ભાગમ્ ।। ૩૦.

યજ્ઞમાં સ્તોતારગણ મને સ્તુતિ કરે છે, રથંતર સામ ગાય છે; બ્રાહ્મણો બ્રહ્મસત્રમાં મારી પૂજા કરે છે અને યજ્ઞકર્મીઓ મને ભાગ ફાળવે છે.

અપ્રાકૃતોઽપિ ભગવાન્ સર્વસ્ત્રીજનસંસદિ। સ્તૌતિ ગોપા યતે વાપિ સ્વમાત્માનં ન સંશયઃ ।। ૩૦.

ભગવાન સ્વયં તો પ્રકૃતિથી પર છે, પણ સ્ત્રીઓની સભામાં કે ગોપો કે યતિઓમાં પણ, પોતાનો જ ગુણગાન કરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

નાત્માનં સ્તૌમિ દેવેશિ પશ્ય ત્વમુપગચ્છ ચ। યં સ્રક્ષ્યામિ વરારોહે ભાગાર્થં વરવર્ણિનિ ।। ૩૦.

હે દેવીઓની રાણી, હું પોતાનો સ્તુતિ કરતો નથી; તું જ જોઈ લે અને આગળ વધ; હું યજ્ઞમાં ભાગ મળે એ માટે એક સર્જીશ, હે સુંદરવર્ણે.

એવમુક્ત્વા તુ ભગવાન્ પત્નીં પ્રાણૈરપિ પ્રિયામ્। સોઽસૃજદ્ભગવાન્વક્રાદ્ભૂતં ક્રોધાગ્નિસન્નિભમ્ ।। ૩૦.

આ રીતે પોતાના પ્રાણપ્રિય પત્નીને કહીને, ભગવાને પોતાના વાંકા ભ્રૂમધ્યમાંથી ક્રોધાગ્નિ જેવું એક ભયાનક ભૂત સર્જ્યું.

સહસ્રશીર્ષં દેવઞ્ચ સહસ્રચરણે ક્ષણમ્। સહસ્રમુદ્ગરધરં સહસ્રશરપાણિનમ્ ।। ૩૦.

તેણે એક ક્ષણ માટે હજાર માથાં અને હજાર પગવાળું દેવ સર્જ્યું, જેના હાથમાં હજાર મુગદા અને હજાર બાણ હતા.