વાયુપુરાણમ્

યક્ષાણામીશ્વરઃ શ્રીમાન્ કૈલાસનિલયઃ પ્રભુઃ। ઉપાસતે મહાત્માનં ઉશના ચ મહામુનિઃ. સનત્કુમારપ્રમુખાસ્તે ચૈવ પરમર્ષયઃ ।। ૩૦.

યક્ષોના સ્વામી, કૈલાસવાસી, તેજસ્વી પ્રભુની મહાત્મા ઉશના મહામુનિ અને સનત્કુમારાદિ મહર્ષિઓએ ઉપાસના કરી.

અઙ્ગિરઃપ્રમુખાશ્ચૈવ તથા દેવર્ષયોઽપરે। વિશ્વાવસુશ્ચ ગન્ધર્વસ્તથા નારદપર્વતૌ ।। ૩૦.

અંગિરસાદિ દેવર્ષિઓ અને અન્ય મહાન ઋષિઓ, વિશ્વાવસુ નામના ગંધર્વ, તેમજ નારદ અને પર્વત પણ ત્યાં હાજર હતા.

અપ્સરોગણસઙ્ઘાશ્ચ સમાજગ્મુરનેકશઃ। વવૌ શિવઃ સુખો વાયુર્નાનાગન્ધવહઃ શુચિઃ ।। ૩૦.

અપ્સરાઓના સમૂહો પણ અનેક રીતે ત્યાં ભેગા થયા; શિવનો સુગંધિત, શુદ્ધ અને શીતળ પવન વહેતો હતો.

સર્વર્તુકુસુમોપેતાઃ પુષ્પવન્તો દ્રુમા સ્તથા। તથા વિદ્યાધરાશ્ચૈવ સિદ્ધાશ્ચૈવ તપોધનાઃ ।। ૩૦.

ત્યાંના વૃક્ષો દરેક ઋતુમાં ફૂલોથી ભરેલા રહે છે. એ જ રીતે, ત્યાં વિદ્યા ધરાવનારા અને તપથી સમૃદ્ધ એવા સિદ્ધો પણ વસે છે.

મહાદેવં પશુપતિં પર્યુપાસન્તિ તત્ર વૈ। ભૂતાનિ ચ તથાન્યાનિ નાનારૂપધરાણ્યથ ।। ૩૦.

ત્યાં મહાદેવ, પશુપતિની ભક્તિ કરવામાં આવે છે. સાથે સાથે, અનેક પ્રકારનાં રૂપ ધારણ કરનારા અન્ય જીવ પણ હાજર છે.

રાક્ષસાશ્ચ મહારૌદ્રાઃ પિશાચાશ્ચ મહાબલાઃ। બહુરૂપધરા હૃષ્ટા નાનાપ્રહરણોદ્યતાઃ ।। ૩૦.

ત્યાં ભયાનક અને ભયપ્રદ રાક્ષસો, તેમજ અત્યંત શક્તિશાળી પિશાચો, અનેક રૂપ ધારણ કરીને, હર્ષિત મનથી વિવિધ શસ્ત્રો સાથે ઉભા છે.

દેવસ્યાનુચરાસ્તત્ર તસ્થુર્વૈશ્વાનરોપમાઃ। નન્દીશ્વરશ્ચ ભગવાન્ દેવસ્યાનુમ તે સ્થિતઃ ।। ૩૦.

દેવના સહાયક ત્યાં અગ્નિ જેવી તેજસ્વી કાયામાં ઊભા છે. ભગવાન નંદીશ્વર પણ દેવની આજ્ઞાથી ત્યાં હાજર છે.

પ્રગૃહ્ય જ્વલિતં શૂલં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા। ગઙ્ગા ચ સરિતાં શ્વેષ્ઠા સર્વતીર્થજલોદ્ભવા। પર્યુપાસત તન્દેવરૂપિણી દ્વિજસત્તમાઃ ।। ૩૦.

તેઓએ પોતે જ્વલંત ત્રિશૂલ પકડી રાખ્યો છે, પોતાનાં તેજથી પ્રકાશિત થાય છે. સર્વ તીર્થોના જળથી ઉત્પન્ન, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી ગંગા પણ દેવરૂપે તેમની આરાધના કરે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

એવં સ ભગવાંસ્તત્ર દીપ્યમાનઃ સુરર્ષિભિઃ। દેવૈશ્ચ સુમહાબાગૈર્મહાદેવો વ્યવસ્થિતઃ ।। ૩૦.

એ રીતે, ભગવાન ત્યાં દેવતાઓ અને ઋષિઓ વચ્ચે તેજથી પ્રકાશિત થઈને ઊભા છે. મહાદેવ મહાશક્તિશાળી દેવતાઓ સાથે સ્થિર રહ્યા છે.

પુરા હિમવતઃ પૃષ્ઠે દક્ષો વૈ યજ્ઞમારભત્। ગઙ્ગાદ્વારે શુભે દેશે ઋષિસિદ્ધનિષેવિતે ।। ૩૦.

કેટલાય વર્ષો પહેલાં, હિમાલયના પર્વતો પર, ગંગાદ્વાર નામના પવિત્ર પ્રદેશમાં, ઋષિ અને સિદ્ધો વસે છે ત્યાં, દક્ષએ યજ્ઞ શરૂ કર્યો હતો.

તતસ્તસ્ય મખે દેવાઃ શતક્રતુપુરોગમાઃ। ગમનાય સમાગમ્ય બુદ્ધિમાપેદિરે તદા ।। ૩૦.

પછી એ યજ્ઞમાં, ઇન્દ્રને આગેવાન બનાવી દેવતાઓ એકત્ર થયા અને ત્યાં જવાનું વિચાર્યું.

સ્વૈર્વિમાનૈર્મહાત્માનો જ્વલદ્ભિર્જ્વલનપ્રભાઃ। દેવસ્યાનુમનેઽગચ્છન્ ગઙ્ગાદ્વાર ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૩૦.

પોતાના તેજથી ચમકતા અને અગ્નિ સમાન પ્રકાશ ધરાવતા વિમાનોમાં, મહાત્મા દેવતાઓ દેવની પરવાનગીથી ગંગાદ્વાર ગયા, જેમ શાસ્ત્રોમાં કહેવાયું છે.

ગન્ધર્વાપ્સરસાકીર્ણં નાનાદ્રુમલતાવૃતમ્। ઋષિસઙ્ઘૈઃ પરિવૃતં દક્ષં ધર્મભૃતાં વરમ્ ।। ૩૦.

ધર્મના શ્રેષ્ઠ દક્ષ આસપાસ ઋષિગણોથી ઘેરાયેલા હતા. ત્યાં ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને વિવિધ વૃક્ષો-વેલીઓથી જગ્યા ભરાઈ ગઈ હતી.

પૃથિવ્યામન્તરિક્ષે વા યે ચ સ્વર્લોકવાસિનઃ। સર્વે પ્રાઞ્જલયો ભૂત્વા ઉપતસ્થુઃ પ્રજાપતિમ્ ।। ૩૦.

પૃથ્વી, આકાશ કે સ્વર્ગલોકમાં વસતા બધા જ જીવોએ હાથ જોડીને પ્રજાપતિની પાસે જઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક વંદન કર્યું.

આદિત્યા વસવો રુદ્રાઃ સાધ્યાઃ સહ મરુદ્ગણૈઃ। જિષ્ણુના સહિતાઃ સર્વે આગતા યજ્ઞભાગિનઃ ।। ૩૦.

આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, સાધ્યો અને મરુદગણો, જિષ્ણુ સાથે, બધા યજ્ઞમાં ભાગ લેવા માટે આવ્યા.

ઊષ્મપાઃ સોમપાશ્ચૈવ આજ્યપા ધૂમપાસ્તથા। અશ્વિનૌ પિતરશ્ચૈવ આગતા બ્રહ્મણા સહ ।। ૩૦.

ઊષ્મપ, સોમપ, આજ્યપ, ધૂમપ, અશ્વિનીકુમાર અને પિતૃઓ પણ બ્રહ્મા સાથે ત્યાં આવ્યા.

એતે ચાન્યે ચ બહવો ભૂતગ્રામાસ્તથૈવ ચ। જરાયુજાણ્ડજાશ્ચૈવ સ્વેદજોદ્ભિજ્જકાસ્તથા ।। ૩૦.

આ ઉપરાંત, અનેક પ્રકારના જીવ, જેમ કે ગર્ભથી, અંડાથી, પસીનાથી કે અંકુરથી જન્મેલા, બધા ત્યાં એકત્ર થયા.

આહૂતા મન્ત્રતઃ સર્વે દેવાશ્ચ સહ પત્નિભિઃ। વિરાજન્તે વિમાનસ્થા દીપ્યમાના ઇવાગ્નયઃ ।। ૩૦.

મંત્રોચ્ચારથી બોલાવેલા બધા દેવતાઓ પોતાની પત્નીઓ સાથે વિમાનોમાં ઊભા રહીને અગ્નિ સમાન તેજથી ઝગમગતા હતા.

તાન્ દષ્ટ્વા મન્યુમાવિષ્ટો દધીચો વાક્યમબ્રવીત્। અપૂજ્યપૂજને ચૈવ પૂજ્યાનાં ચાપ્યપૂજને। નરઃ પાપમવાપ્નોતિ મહદ્વૈ નાત્ર સંશયઃ ।। ૩૦.

આ બધાને જોઈને, દધીચિ ગુસ્સે થઈ બોલ્યા: 'અપાત્રને પૂજા કરવી કે પાત્રને પૂજા ન કરવી—એમાં માણસ મોટું પાપ કરે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.'

એવમુક્ત્વા તુ વિપ્રર્ષિઃ પુનર્દક્ષમભાષત। પૂજ્યન્તુ પશુભર્ત્તારં કસ્માન્નાહ્વયસે પ્રભુમ્ ।। ૩૦.

આ રીતે કહ્યા પછી, વિપ્ર ઋષિએ ફરી દક્ષને પૂછ્યું: 'પશુઓના રક્ષક એવા પ્રભુને પૂજવા માટે તું કેમ બોલાવતો નથી?'

સન્તિ મે બહવો રુદ્રાઃ શૂલહસ્તાઃ કપર્દ્દિનઃ। એકાદશાવસ્થગતા નાન્યં વેઝિ મહેશ્વરમ્ ।। ૩૦.

મારા પાસે ઘણા રુદ્રો છે, જેઓ ત્રિશૂલ ધારણ કરે છે અને જટાવાળા છે. એ અગિયાર રૂપે છે; હું મહેશ્વર તરીકે બીજાને માનતો નથી.

સર્વે નિમન્ત્રિતા દેવા યેન ઈશો નિમન્ત્રિતઃ। યથાહં શઙ્કરાદૂર્દ્ધ્વં નાન્યં પશ્યામિ દૈવતમ્। તથા દક્ષસ્ય વિપુલો યજ્ઞોઽયં ન ભવિષ્યતિ ।। ૩૦.

બધા દેવતાઓને આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં ભગવાન પણ સામેલ છે; પણ જેમ હું શંકરજીથી ઉપર બીજું કોઈ દૈવત નથી માનતો, એ જ રીતે, દક્ષનો આ વિશાળ યજ્ઞ સફળ થવાનો નથી.

એતન્મખે શૂર સુવર્ણપાત્રે હવિઃ સમસ્તં વિધિમન્ત્રપૂતમ્। વિષ્ણોર્નયામ્યપ્રતિમસ્ય સર્વં પ્રભોર્વિભો હ્યાહવનીયનિત્યમ્ ।। ૩૦.

હે વીર, આ યજ્ઞમાં, હું બધા વિધિપૂર્વક મંત્રોથી શુદ્ધ કરેલા હવનના ભાગોને સોનાની થાળીમાં લઈ, સર્વોપરી અને સર્વત્ર પૂજ્ય એવા વિષ્ણુને અર્પણ કરીશ.

ગતાસ્તુ દેવતા જ્ઞાત્વા શૈલરાજસુતા તદા। ઉવાચ વચનં સાધ્વી દેવં પશુપતિં તદા ।। ૩૦.

જ્યારે દેવીઓ ત્યાંથી ચાલી ગઈ, ત્યારે પર્વતરાજની પુત્રી એ જાણીને, પાશુપતિ ભગવાનને આ રીતે કહ્યું.

ભગવન્ વ્ક ગતા હ્યેતે દેવા- શક્રપુરોગમાઃ । બૂહિ તત્ત્વેન તત્ત્વજ્ઞ સંશયો મે મહાનયમ્ ।। ૩૦.

હે ભગવાન, ઇન્દ્રાદિ બધા દેવતાઓ અહીંથી ગયા છે; હે તત્વજ્ઞાની, મને આમાં મોટો સંશય છે, સાચું કહો.

દક્ષો નામ મહાભાગો પ્રજાનાં પતિરૂત્તમઃ। હયમેધેન યજતે તત્ર યાન્તિ દિવૌકસઃ ।। ૩૦.

દક્ષ નામના મહાભાગ્યશાળી અને સર્વ પ્રજાના શ્રેષ્ઠ સ્વામી અત્યારે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરી રહ્યા છે, અને બધા દેવતાઓ ત્યાં જઈ રહ્યા છે.

યજ્ઞમેતં મહાભાગ કિમર્થં ન ગતોઽસિ વૈ। કેન વા પ્રતિષેધેન ગમનં પ્રતિષિધ્યતે ।। ૩૦.

હે મહાભાગ્યશાળી, તમે આ યજ્ઞમાં કેમ ગયા નથી? કયા કારણથી તમારું ત્યાં જવું રોકાયું છે?

સુરૈરેવ મહાભાગે સર્વમેતદનુષ્ઠિતમ્। યજ્ઞેષુ મમ સર્વેષુ ન ભાગ ઉપકલ્પિતઃ ।। ૩૦.

હે મહાભાગ્યશાળી, આ બધું દેવતાઓએ જ કર્યું છે; મારા બધા યજ્ઞોમાં મને કોઈ ભાગ મળતો નથી.

પૂર્વોપાયોપપન્નેન માર્ગેણ વરવર્ણિનિ। ન મે સુરાઃ પ્રયચ્છન્તિ ભાગં યજ્ઞસ્ય ધીમતઃ ।। ૩૦.

હે સુંદરવર્ણે, જૂના નિયમ પ્રમાણે દેવતાઓ મને યજ્ઞનો ભાગ આપતા નથી, ભલે હું બુદ્ધિશાળી છું.