વાયુપુરાણમ્

દશભ્યસ્તુ પ્રચેતોભ્યો માર્ષાયાઞ્ચ પુનર્નૃપઃ। જજ્ઞે રુદ્રાભિશાપેન દ્વિતીયેઽસ્મિન્નિતિ શ્રુતિઃ ।। ૩૦.

દસ પ્રાચેતસો અને માર્ષાથી, રાજા, રુદ્રના શ્રાપથી દક્ષ ફરીથી આ બીજાં જન્મમાં પ્રગટ થયો, એમ પરંપરાએ કહે છે.

ભૃગ્વાદયસ્તુ તે સર્વે જજ્ઞિરે વૈ મહર્ષયઃ। આદ્યે ત્રેતાયુગે પૂર્વં મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ। દેવસ્ય મહતો યજ્ઞે રુદ્રાભિશાપેન દ્વિતીયેઽસ્મિન્નિતિ શ્રુતિઃ ।। ૩૦.

ભૃગુ વગેરે બધા મહર્ષિઓ પ્રથમ ત્રેતાયુગમાં, વૈવસ્વત મનુના સમયમાં, દેવોના મહાયજ્ઞમાં જન્મ્યા; અને રુદ્રના શ્રાપથી આ બીજાં જન્મમાં, એમ પરંપરાએ કહેવાયું છે.

ઇતિ સાનુશયોઽહ્યાસીત્તયોર્જાત્યન્તરાગતઃ। પ્રજાપતેસ્તુ દક્ષસ્ય ત્ર્યમ્બકસ્ય ચ ધીમતઃ ।। ૩૦.

આ રીતે, પ્રજાપતિ દક્ષ અને વિદ્વાન ત્ર્યંબક વચ્ચે, પૂર્વજન્મથી ચાલતી દુશ્મનાવટ રહી હતી.

તસ્માન્નાનુશયઃ કાર્યો વૈરિષ્વિહ કદાચન। જાત્યન્તરગતસ્યાપિ ભાવિતસ્ય શુભાશુભૈઃ। જન્તું ન મુઞ્ચતિ ખ્યાતિસ્તત્ર કાર્યં વિજાનતા ।। ૩૦.

આથી, કદી પણ દુશ્મનો પ્રત્યે મનમાં વેર રાખવો નહીં, ભલે તેઓ બીજાં રૂપમાં જન્મે; કારણ કે સારા કે ખરાબ કર્મોથી બનેલી ખ્યાતિ જીવને છોડતી નથી, અને સમજદારએ આ વાત સમજવી જોઈએ.

પ્રાચેતસસ્ય દક્ષસ્ય કથં વૈવસ્વતેઽન્તરે। વિનાશામગમત્ સૂત હયમેધઃ પ્રજાપતેઃ ।। ૩૦.

વૈવસ્વત મનુના સમયમાં પ્રાચેતસ દક્ષનો વિનાશ કેવી રીતે થયો, હે સૂત, અને પ્રજાપતિનો અશ્વમેદ યજ્ઞ કેવી રીતે પૂર્ણ થયો?

દેવ્યા મૃત્યું કૃતં મત્વા ક્રુદ્ધં સર્વાત્મકં પ્રભુમ્। કથં પ્રસાદયદ્દક્ષઃ સ યજ્ઞઃ સાધિતઃ કથમ્। એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્ ।। ૩૦.

દેવીના કારણે મૃત્યુ થયું અને સર્વાત્મા પ્રભુ ક્રોધિત થયા, ત્યારે દક્ષે તેમને કેવી રીતે પ્રસન્ન કર્યા અને યજ્ઞ કેવી રીતે પૂર્ણ થયો? અમને આ વિગતે જાણવા છે; કૃપા કરીને સાચું-સાચું કહો.

પૂરા મેરોર્દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ શ્રૃઙ્ગં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્। જ્યોતિષ્કં નામ સાવિત્રં સર્વરત્નવિભૂષિતમ્ ।। ૩૦.

પહેલાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, મેરુ પર્વત પર એક શિખર હતું, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતું, તેનું નામ જ્યોતિષ્ક હતું, તે સર્વ પ્રકારના રત્નોથી શોભિત અને સૂર્યની જેમ તેજસ્વી હતું.

અપ્રમેયમનાધૃષ્યં સર્વલોકનમસ્કૃતમ્। તસ્મિન્ દેવો ગિરિશ્રેષ્ઠે સર્વધાતુ વિભૂષિતે। પર્યઙ્ક ઇવ વિભ્રાજન્નુપવિષ્ટો બભૂવ હ ।। ૩૦.

તે શિખર અપરિમિત, અજેય અને સર્વ લોક દ્વારા પૂજિત હતું; એ શ્રેષ્ઠ પર્વત પર, સર્વ ધાતુઓથી શોભાયમાન, ભગવાન એમાં સિંહાસન પર બેઠેલા જ્યોતિર્મય લાગતા હતા.

શૈલરાજસુતા ચાસ્ય નિત્યં પાર્શ્વસ્થિતાઽભવત્। આધિત્યાશ્ચ મહાત્માનો વસવશ્ચામિતૌજસઃ ।। ૩૦.

શૈલરાજની પુત્રી હંમેશા તેમના બાજુમાં ઊભી રહેતી, અને મહાત્મા આદિત્યો તથા પ્રબળ વસુઓ પણ ત્યાં હાજર હતા.

તથૈવ ચ મહાત્માનાવશ્વિનૌ ભિષજાં વરૌ। તથા વૈશ્રવણો રાજા ગુહ્યકૈઃ પરિવારિતઃ ।। ૩૦.

તેમજ, મહાત્મા અશ્વિનીકુમારો, સર્વ શ્રેષ્ઠ વૈદ્યો, અને રાજા વૈશ્વરાણ, ગુહ્યકો સાથે ઘેરાયેલા, ત્યાં ઉપસ્થિત હતા.

યક્ષાણામીશ્વરઃ શ્રીમાન્ કૈલાસનિલયઃ પ્રભુઃ। ઉપાસતે મહાત્માનં ઉશના ચ મહામુનિઃ. સનત્કુમારપ્રમુખાસ્તે ચૈવ પરમર્ષયઃ ।। ૩૦.

યક્ષોના સ્વામી, કૈલાસવાસી, તેજસ્વી પ્રભુની મહાત્મા ઉશના મહામુનિ અને સનત્કુમારાદિ મહર્ષિઓએ ઉપાસના કરી.

અઙ્ગિરઃપ્રમુખાશ્ચૈવ તથા દેવર્ષયોઽપરે। વિશ્વાવસુશ્ચ ગન્ધર્વસ્તથા નારદપર્વતૌ ।। ૩૦.

અંગિરસાદિ દેવર્ષિઓ અને અન્ય મહાન ઋષિઓ, વિશ્વાવસુ નામના ગંધર્વ, તેમજ નારદ અને પર્વત પણ ત્યાં હાજર હતા.

અપ્સરોગણસઙ્ઘાશ્ચ સમાજગ્મુરનેકશઃ। વવૌ શિવઃ સુખો વાયુર્નાનાગન્ધવહઃ શુચિઃ ।। ૩૦.

અપ્સરાઓના સમૂહો પણ અનેક રીતે ત્યાં ભેગા થયા; શિવનો સુગંધિત, શુદ્ધ અને શીતળ પવન વહેતો હતો.

સર્વર્તુકુસુમોપેતાઃ પુષ્પવન્તો દ્રુમા સ્તથા। તથા વિદ્યાધરાશ્ચૈવ સિદ્ધાશ્ચૈવ તપોધનાઃ ।। ૩૦.

ત્યાંના વૃક્ષો દરેક ઋતુમાં ફૂલોથી ભરેલા રહે છે. એ જ રીતે, ત્યાં વિદ્યા ધરાવનારા અને તપથી સમૃદ્ધ એવા સિદ્ધો પણ વસે છે.

મહાદેવં પશુપતિં પર્યુપાસન્તિ તત્ર વૈ। ભૂતાનિ ચ તથાન્યાનિ નાનારૂપધરાણ્યથ ।। ૩૦.

ત્યાં મહાદેવ, પશુપતિની ભક્તિ કરવામાં આવે છે. સાથે સાથે, અનેક પ્રકારનાં રૂપ ધારણ કરનારા અન્ય જીવ પણ હાજર છે.

રાક્ષસાશ્ચ મહારૌદ્રાઃ પિશાચાશ્ચ મહાબલાઃ। બહુરૂપધરા હૃષ્ટા નાનાપ્રહરણોદ્યતાઃ ।। ૩૦.

ત્યાં ભયાનક અને ભયપ્રદ રાક્ષસો, તેમજ અત્યંત શક્તિશાળી પિશાચો, અનેક રૂપ ધારણ કરીને, હર્ષિત મનથી વિવિધ શસ્ત્રો સાથે ઉભા છે.

દેવસ્યાનુચરાસ્તત્ર તસ્થુર્વૈશ્વાનરોપમાઃ। નન્દીશ્વરશ્ચ ભગવાન્ દેવસ્યાનુમ તે સ્થિતઃ ।। ૩૦.

દેવના સહાયક ત્યાં અગ્નિ જેવી તેજસ્વી કાયામાં ઊભા છે. ભગવાન નંદીશ્વર પણ દેવની આજ્ઞાથી ત્યાં હાજર છે.

પ્રગૃહ્ય જ્વલિતં શૂલં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા। ગઙ્ગા ચ સરિતાં શ્વેષ્ઠા સર્વતીર્થજલોદ્ભવા। પર્યુપાસત તન્દેવરૂપિણી દ્વિજસત્તમાઃ ।। ૩૦.

તેઓએ પોતે જ્વલંત ત્રિશૂલ પકડી રાખ્યો છે, પોતાનાં તેજથી પ્રકાશિત થાય છે. સર્વ તીર્થોના જળથી ઉત્પન્ન, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી ગંગા પણ દેવરૂપે તેમની આરાધના કરે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

એવં સ ભગવાંસ્તત્ર દીપ્યમાનઃ સુરર્ષિભિઃ। દેવૈશ્ચ સુમહાબાગૈર્મહાદેવો વ્યવસ્થિતઃ ।। ૩૦.

એ રીતે, ભગવાન ત્યાં દેવતાઓ અને ઋષિઓ વચ્ચે તેજથી પ્રકાશિત થઈને ઊભા છે. મહાદેવ મહાશક્તિશાળી દેવતાઓ સાથે સ્થિર રહ્યા છે.

પુરા હિમવતઃ પૃષ્ઠે દક્ષો વૈ યજ્ઞમારભત્। ગઙ્ગાદ્વારે શુભે દેશે ઋષિસિદ્ધનિષેવિતે ।। ૩૦.

કેટલાય વર્ષો પહેલાં, હિમાલયના પર્વતો પર, ગંગાદ્વાર નામના પવિત્ર પ્રદેશમાં, ઋષિ અને સિદ્ધો વસે છે ત્યાં, દક્ષએ યજ્ઞ શરૂ કર્યો હતો.

તતસ્તસ્ય મખે દેવાઃ શતક્રતુપુરોગમાઃ। ગમનાય સમાગમ્ય બુદ્ધિમાપેદિરે તદા ।। ૩૦.

પછી એ યજ્ઞમાં, ઇન્દ્રને આગેવાન બનાવી દેવતાઓ એકત્ર થયા અને ત્યાં જવાનું વિચાર્યું.

સ્વૈર્વિમાનૈર્મહાત્માનો જ્વલદ્ભિર્જ્વલનપ્રભાઃ। દેવસ્યાનુમનેઽગચ્છન્ ગઙ્ગાદ્વાર ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૩૦.

પોતાના તેજથી ચમકતા અને અગ્નિ સમાન પ્રકાશ ધરાવતા વિમાનોમાં, મહાત્મા દેવતાઓ દેવની પરવાનગીથી ગંગાદ્વાર ગયા, જેમ શાસ્ત્રોમાં કહેવાયું છે.

ગન્ધર્વાપ્સરસાકીર્ણં નાનાદ્રુમલતાવૃતમ્। ઋષિસઙ્ઘૈઃ પરિવૃતં દક્ષં ધર્મભૃતાં વરમ્ ।। ૩૦.

ધર્મના શ્રેષ્ઠ દક્ષ આસપાસ ઋષિગણોથી ઘેરાયેલા હતા. ત્યાં ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને વિવિધ વૃક્ષો-વેલીઓથી જગ્યા ભરાઈ ગઈ હતી.

પૃથિવ્યામન્તરિક્ષે વા યે ચ સ્વર્લોકવાસિનઃ। સર્વે પ્રાઞ્જલયો ભૂત્વા ઉપતસ્થુઃ પ્રજાપતિમ્ ।। ૩૦.

પૃથ્વી, આકાશ કે સ્વર્ગલોકમાં વસતા બધા જ જીવોએ હાથ જોડીને પ્રજાપતિની પાસે જઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક વંદન કર્યું.

આદિત્યા વસવો રુદ્રાઃ સાધ્યાઃ સહ મરુદ્ગણૈઃ। જિષ્ણુના સહિતાઃ સર્વે આગતા યજ્ઞભાગિનઃ ।। ૩૦.

આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, સાધ્યો અને મરુદગણો, જિષ્ણુ સાથે, બધા યજ્ઞમાં ભાગ લેવા માટે આવ્યા.

ઊષ્મપાઃ સોમપાશ્ચૈવ આજ્યપા ધૂમપાસ્તથા। અશ્વિનૌ પિતરશ્ચૈવ આગતા બ્રહ્મણા સહ ।। ૩૦.

ઊષ્મપ, સોમપ, આજ્યપ, ધૂમપ, અશ્વિનીકુમાર અને પિતૃઓ પણ બ્રહ્મા સાથે ત્યાં આવ્યા.

એતે ચાન્યે ચ બહવો ભૂતગ્રામાસ્તથૈવ ચ। જરાયુજાણ્ડજાશ્ચૈવ સ્વેદજોદ્ભિજ્જકાસ્તથા ।। ૩૦.

આ ઉપરાંત, અનેક પ્રકારના જીવ, જેમ કે ગર્ભથી, અંડાથી, પસીનાથી કે અંકુરથી જન્મેલા, બધા ત્યાં એકત્ર થયા.

આહૂતા મન્ત્રતઃ સર્વે દેવાશ્ચ સહ પત્નિભિઃ। વિરાજન્તે વિમાનસ્થા દીપ્યમાના ઇવાગ્નયઃ ।। ૩૦.

મંત્રોચ્ચારથી બોલાવેલા બધા દેવતાઓ પોતાની પત્નીઓ સાથે વિમાનોમાં ઊભા રહીને અગ્નિ સમાન તેજથી ઝગમગતા હતા.

તાન્ દષ્ટ્વા મન્યુમાવિષ્ટો દધીચો વાક્યમબ્રવીત્। અપૂજ્યપૂજને ચૈવ પૂજ્યાનાં ચાપ્યપૂજને। નરઃ પાપમવાપ્નોતિ મહદ્વૈ નાત્ર સંશયઃ ।। ૩૦.

આ બધાને જોઈને, દધીચિ ગુસ્સે થઈ બોલ્યા: 'અપાત્રને પૂજા કરવી કે પાત્રને પૂજા ન કરવી—એમાં માણસ મોટું પાપ કરે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.'