વાયુપુરાણમ્

સર્વેષામેવ લોકાનાં ભૂર્લોકસ્ત્વાદિરુચ્યતે। તમહં ધારયિષ્યામિ નિદેશાત્ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૩૦.

બધા લોકોથી ભૂલોક સર્વોપરી માનવામાં આવે છે; હું પરમેશ્વરના આદેશથી તેને ધારણ કરીશ.

અસ્યાં ક્ષિતૌ વૃતા લોકાઃ સર્વે તિષ્ઠન્તિ ભાસ્કરાઃ। તાનહં ધારયામીહ સતતં ન તવાજ્ઞયા ।। ૩૦.

આ ધરતી પર બધા લોક અને તેજસ્વી દેવતાઓ સ્થિર છે; હું તેમને અહીં હંમેશા ધારણ કરું છું, તારા આદેશથી નહીં.

ચાતુર્વર્ણ્યં હિ દેવાનાં તે ચાપ્યેકત્ર ભુઞ્જતે। નાહં તૈઃ સહ ભોક્ષ્યામિ તતો દાસ્યન્તિ તે પૃથક્। તતો દેવૈઃ સ તૈઃ સાર્દ્ધં નેજ્યતે પૃથગિજ્યતે ।। ૩૦.

દેવતાઓના ચાર વર્ણો એકસાથે ભાગ લે છે; હું તેમનાં સાથે ભાગ નહીં લઉં, એટલે તેઓ અલગથી અર્પણ કરશે; તેથી, દેવતાઓ સાથે તારી સંયુક્ત પૂજા નહીં થાય, પણ અલગથી જ થશે.

તતોઽભિવ્યાહૃતો દક્ષો રુદ્રેણામિતતેજસા। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ત્યક્ત્વા ઉત્પન્નો માનુષેષ્વિહ ।। ૩૦.

પછી, અનંત તેજવાળા રુદ્રે દક્ષને સંબોધ્યા પછી, દક્ષે સ્વાયંભુવ યુગ છોડીને અહીં મનુષ્યોમાં જન્મ લીધો.

જ્ઞાત્વા ગૃહપતિં દક્ષં જ્ઞાનાનામીશ્વરં પ્રભુમ્। દક્ષો નામ મહાયજ્ઞૈઃ સોઽયજદ્દૈવતૈઃ સહ ।। ૩૦.

દક્ષને ઘરપતિ અને જ્ઞાનનો સ્વામી જાણીને, દક્ષ નામે તે દેવતાઓ સાથે મહાયજ્ઞો કર્યો.

અથ દેવી સતી યા તુ પ્રાપ્તે વૈવસ્વતેઽન્તરે। મૈનાયાં તામુમાં દેવીં જનયામાસ શૈલરાટ્ ।। ૩૦.

પછી વૈવસ્વત મનુના સમયમાં, જે દેવીએ પહેલાં સતી રૂપે અવતાર લીધો હતો, તે શૈલરાજ મેઇનાકની પુત્રી તરીકે જન્મી.

સા તુ દેવી સતી પૂર્વં તતઃ પશ્ચાદુમાઽભવત્। સહ વ્રતા ભવસ્યૈષા ન તયા મુચ્યતે ભવઃ। યાવદિચ્છતિ સંસ્થાતું પ્રભુર્મન્વન્તરેષ્વિહ ।। ૩૦.

આ દેવી, જે પહેલાં સતી હતી, પછી ઉમા બની; એ હંમેશા ભવના વ્રતોમાં જોડાયેલી રહે છે, અને ભગવાન ભવ પણ એમાંથી કદી અલગ થતો નથી, જેટલો સમય સુધી પ્રભુ દરેક મન્વંતરમાં રહેવા ઇચ્છે છે.

મારીચં કશ્યપં દેવી યથાહિતિરનુવ્રતા। સાધ્યં નારાયણં શ્રીસ્તુ મઘવન્તં શચી યથા ।। ૩૦.

જેમ દેવી મરીચિ અને કશ્યપની સેવા કરતી હતી, શ્રી નારાયણની અને શચી મેઘવાનની, તેમ જ.

વિષ્ણું કીર્તી રુચિઃ સૂર્યં વસિષ્ઠઞ્ચાપ્યરૂન્ધતી। નૈતાસ્તુ વિજહત્યેતાન્ ભર્તૄન્ દેવ્યઃ કથંચન। આવર્ત્તમાનકલ્પેષુ પુનર્જાયન્તિ તૈઃ સહ ।। ૩૦.

કીર્તિ વિષ્ણુની, રૂચિ સૂર્યની અને અરુંધતી વસિષ્ઠની કદી પણ પોતાના પતિઓને છોડતી નથી; દરેક સર્જનના ચક્રમાં, એ ફરીથી પોતાના પતિઓ સાથે જન્મે છે.

એવં પ્રાચેતસો દક્ષો જજ્ઞે વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે। પ્રાચીનબર્હિષઃ પૌત્રઃ પુત્રશ્ચૈવ પ્રચેતસઃ ।। ૩૦.

આ રીતે, પ્રાચેતસ દક્ષ ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં જન્મ્યા, જે પ્રાચીનબર્હિનો પૌત્ર અને પ્રાચેતસનો પુત્ર હતો.

દશભ્યસ્તુ પ્રચેતોભ્યો માર્ષાયાઞ્ચ પુનર્નૃપઃ। જજ્ઞે રુદ્રાભિશાપેન દ્વિતીયેઽસ્મિન્નિતિ શ્રુતિઃ ।। ૩૦.

દસ પ્રાચેતસો અને માર્ષાથી, રાજા, રુદ્રના શ્રાપથી દક્ષ ફરીથી આ બીજાં જન્મમાં પ્રગટ થયો, એમ પરંપરાએ કહે છે.

ભૃગ્વાદયસ્તુ તે સર્વે જજ્ઞિરે વૈ મહર્ષયઃ। આદ્યે ત્રેતાયુગે પૂર્વં મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ। દેવસ્ય મહતો યજ્ઞે રુદ્રાભિશાપેન દ્વિતીયેઽસ્મિન્નિતિ શ્રુતિઃ ।। ૩૦.

ભૃગુ વગેરે બધા મહર્ષિઓ પ્રથમ ત્રેતાયુગમાં, વૈવસ્વત મનુના સમયમાં, દેવોના મહાયજ્ઞમાં જન્મ્યા; અને રુદ્રના શ્રાપથી આ બીજાં જન્મમાં, એમ પરંપરાએ કહેવાયું છે.

ઇતિ સાનુશયોઽહ્યાસીત્તયોર્જાત્યન્તરાગતઃ। પ્રજાપતેસ્તુ દક્ષસ્ય ત્ર્યમ્બકસ્ય ચ ધીમતઃ ।। ૩૦.

આ રીતે, પ્રજાપતિ દક્ષ અને વિદ્વાન ત્ર્યંબક વચ્ચે, પૂર્વજન્મથી ચાલતી દુશ્મનાવટ રહી હતી.

તસ્માન્નાનુશયઃ કાર્યો વૈરિષ્વિહ કદાચન। જાત્યન્તરગતસ્યાપિ ભાવિતસ્ય શુભાશુભૈઃ। જન્તું ન મુઞ્ચતિ ખ્યાતિસ્તત્ર કાર્યં વિજાનતા ।। ૩૦.

આથી, કદી પણ દુશ્મનો પ્રત્યે મનમાં વેર રાખવો નહીં, ભલે તેઓ બીજાં રૂપમાં જન્મે; કારણ કે સારા કે ખરાબ કર્મોથી બનેલી ખ્યાતિ જીવને છોડતી નથી, અને સમજદારએ આ વાત સમજવી જોઈએ.

પ્રાચેતસસ્ય દક્ષસ્ય કથં વૈવસ્વતેઽન્તરે। વિનાશામગમત્ સૂત હયમેધઃ પ્રજાપતેઃ ।। ૩૦.

વૈવસ્વત મનુના સમયમાં પ્રાચેતસ દક્ષનો વિનાશ કેવી રીતે થયો, હે સૂત, અને પ્રજાપતિનો અશ્વમેદ યજ્ઞ કેવી રીતે પૂર્ણ થયો?

દેવ્યા મૃત્યું કૃતં મત્વા ક્રુદ્ધં સર્વાત્મકં પ્રભુમ્। કથં પ્રસાદયદ્દક્ષઃ સ યજ્ઞઃ સાધિતઃ કથમ્। એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્ ।। ૩૦.

દેવીના કારણે મૃત્યુ થયું અને સર્વાત્મા પ્રભુ ક્રોધિત થયા, ત્યારે દક્ષે તેમને કેવી રીતે પ્રસન્ન કર્યા અને યજ્ઞ કેવી રીતે પૂર્ણ થયો? અમને આ વિગતે જાણવા છે; કૃપા કરીને સાચું-સાચું કહો.

પૂરા મેરોર્દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ શ્રૃઙ્ગં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્। જ્યોતિષ્કં નામ સાવિત્રં સર્વરત્નવિભૂષિતમ્ ।। ૩૦.

પહેલાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, મેરુ પર્વત પર એક શિખર હતું, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતું, તેનું નામ જ્યોતિષ્ક હતું, તે સર્વ પ્રકારના રત્નોથી શોભિત અને સૂર્યની જેમ તેજસ્વી હતું.

અપ્રમેયમનાધૃષ્યં સર્વલોકનમસ્કૃતમ્। તસ્મિન્ દેવો ગિરિશ્રેષ્ઠે સર્વધાતુ વિભૂષિતે। પર્યઙ્ક ઇવ વિભ્રાજન્નુપવિષ્ટો બભૂવ હ ।। ૩૦.

તે શિખર અપરિમિત, અજેય અને સર્વ લોક દ્વારા પૂજિત હતું; એ શ્રેષ્ઠ પર્વત પર, સર્વ ધાતુઓથી શોભાયમાન, ભગવાન એમાં સિંહાસન પર બેઠેલા જ્યોતિર્મય લાગતા હતા.

શૈલરાજસુતા ચાસ્ય નિત્યં પાર્શ્વસ્થિતાઽભવત્। આધિત્યાશ્ચ મહાત્માનો વસવશ્ચામિતૌજસઃ ।। ૩૦.

શૈલરાજની પુત્રી હંમેશા તેમના બાજુમાં ઊભી રહેતી, અને મહાત્મા આદિત્યો તથા પ્રબળ વસુઓ પણ ત્યાં હાજર હતા.

તથૈવ ચ મહાત્માનાવશ્વિનૌ ભિષજાં વરૌ। તથા વૈશ્રવણો રાજા ગુહ્યકૈઃ પરિવારિતઃ ।। ૩૦.

તેમજ, મહાત્મા અશ્વિનીકુમારો, સર્વ શ્રેષ્ઠ વૈદ્યો, અને રાજા વૈશ્વરાણ, ગુહ્યકો સાથે ઘેરાયેલા, ત્યાં ઉપસ્થિત હતા.

યક્ષાણામીશ્વરઃ શ્રીમાન્ કૈલાસનિલયઃ પ્રભુઃ। ઉપાસતે મહાત્માનં ઉશના ચ મહામુનિઃ. સનત્કુમારપ્રમુખાસ્તે ચૈવ પરમર્ષયઃ ।। ૩૦.

યક્ષોના સ્વામી, કૈલાસવાસી, તેજસ્વી પ્રભુની મહાત્મા ઉશના મહામુનિ અને સનત્કુમારાદિ મહર્ષિઓએ ઉપાસના કરી.

અઙ્ગિરઃપ્રમુખાશ્ચૈવ તથા દેવર્ષયોઽપરે। વિશ્વાવસુશ્ચ ગન્ધર્વસ્તથા નારદપર્વતૌ ।। ૩૦.

અંગિરસાદિ દેવર્ષિઓ અને અન્ય મહાન ઋષિઓ, વિશ્વાવસુ નામના ગંધર્વ, તેમજ નારદ અને પર્વત પણ ત્યાં હાજર હતા.

અપ્સરોગણસઙ્ઘાશ્ચ સમાજગ્મુરનેકશઃ। વવૌ શિવઃ સુખો વાયુર્નાનાગન્ધવહઃ શુચિઃ ।। ૩૦.

અપ્સરાઓના સમૂહો પણ અનેક રીતે ત્યાં ભેગા થયા; શિવનો સુગંધિત, શુદ્ધ અને શીતળ પવન વહેતો હતો.

સર્વર્તુકુસુમોપેતાઃ પુષ્પવન્તો દ્રુમા સ્તથા। તથા વિદ્યાધરાશ્ચૈવ સિદ્ધાશ્ચૈવ તપોધનાઃ ।। ૩૦.

ત્યાંના વૃક્ષો દરેક ઋતુમાં ફૂલોથી ભરેલા રહે છે. એ જ રીતે, ત્યાં વિદ્યા ધરાવનારા અને તપથી સમૃદ્ધ એવા સિદ્ધો પણ વસે છે.

મહાદેવં પશુપતિં પર્યુપાસન્તિ તત્ર વૈ। ભૂતાનિ ચ તથાન્યાનિ નાનારૂપધરાણ્યથ ।। ૩૦.

ત્યાં મહાદેવ, પશુપતિની ભક્તિ કરવામાં આવે છે. સાથે સાથે, અનેક પ્રકારનાં રૂપ ધારણ કરનારા અન્ય જીવ પણ હાજર છે.

રાક્ષસાશ્ચ મહારૌદ્રાઃ પિશાચાશ્ચ મહાબલાઃ। બહુરૂપધરા હૃષ્ટા નાનાપ્રહરણોદ્યતાઃ ।। ૩૦.

ત્યાં ભયાનક અને ભયપ્રદ રાક્ષસો, તેમજ અત્યંત શક્તિશાળી પિશાચો, અનેક રૂપ ધારણ કરીને, હર્ષિત મનથી વિવિધ શસ્ત્રો સાથે ઉભા છે.

દેવસ્યાનુચરાસ્તત્ર તસ્થુર્વૈશ્વાનરોપમાઃ। નન્દીશ્વરશ્ચ ભગવાન્ દેવસ્યાનુમ તે સ્થિતઃ ।। ૩૦.

દેવના સહાયક ત્યાં અગ્નિ જેવી તેજસ્વી કાયામાં ઊભા છે. ભગવાન નંદીશ્વર પણ દેવની આજ્ઞાથી ત્યાં હાજર છે.

પ્રગૃહ્ય જ્વલિતં શૂલં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા। ગઙ્ગા ચ સરિતાં શ્વેષ્ઠા સર્વતીર્થજલોદ્ભવા। પર્યુપાસત તન્દેવરૂપિણી દ્વિજસત્તમાઃ ।। ૩૦.

તેઓએ પોતે જ્વલંત ત્રિશૂલ પકડી રાખ્યો છે, પોતાનાં તેજથી પ્રકાશિત થાય છે. સર્વ તીર્થોના જળથી ઉત્પન્ન, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી ગંગા પણ દેવરૂપે તેમની આરાધના કરે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

એવં સ ભગવાંસ્તત્ર દીપ્યમાનઃ સુરર્ષિભિઃ। દેવૈશ્ચ સુમહાબાગૈર્મહાદેવો વ્યવસ્થિતઃ ।। ૩૦.

એ રીતે, ભગવાન ત્યાં દેવતાઓ અને ઋષિઓ વચ્ચે તેજથી પ્રકાશિત થઈને ઊભા છે. મહાદેવ મહાશક્તિશાળી દેવતાઓ સાથે સ્થિર રહ્યા છે.