વાયુપુરાણમ્

તત આગ્નેયીસમુત્થેન વાયુના સમુદીરિતઃ। સર્વાઙ્ગેભ્યો વિનિઃ સૃત્ય વહ્નિર્ભસ્મ ચકાર તામ્ ।। ૩૦.

પછી, એ અગ્નિધ્યાનથી ઉદ્ભવેલા પવનના પ્રભાવથી, સતીના આખા શરીરમાંથી અગ્નિ નીકળ્યો અને તેને રાખમાં ફેરવી નાખી.

તદુપશ્રુત્ય નિધનં સત્યા દેવોઽથ શૂલધૃક્। સંવાદઞ્ચ તયોર્બુદ્ધ્વા યાથાતથ્યેન શઙ્કરઃ। દક્ષસ્યાથ ઋષીણાઞ્ચ ચુકોપ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।। ૩૦.

જ્યારે ભગવાન શંકરે સતીના મૃત્યુ અને બંને વચ્ચે થયેલી વાતચીત જાણીને, દક્ષ અને ઋષિઓ પર ક્રોધ કર્યો.

યસ્માદવમતા દક્ષ મત્કૃતે માન સા સતી। પ્રશસ્તાશ્ચેતરાઃ સર્વાઃ સ્વસુતા ભર્તૃભિઃ સહ ।। ૩૦.

દક્ષે મારા કારણે સતીનું અપમાન કર્યું, એટલે તેની બધી બીજી દીકરીઓ અને તેમના પતિઓ પ્રસંશિત છે.

તસ્માદ્વૈવસ્વતં પ્રાપ્ય પુનરેવ મહર્ષયઃ। ઉત્પત્સ્યન્તે દ્વિતીયે વૈ મમ યજ્ઞે હ્યયોનિજાઃ ।। ૩૦.

તેથી, વૈવસ્વત યુગ પછી મહર્ષિઓ મારા યજ્ઞમાં, ગર્ભમાંથી નહીં પણ, ફરી જન્મ લેશે.

હુતે વૈ બ્રહ્મણા શુક્તે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ। અભિવ્યાહૃત્ય ચ ઋષીન્ દક્ષમભ્યગમત્ પુનઃ ।। ૩૦.

જ્યારે બ્રહ્માએ હવન કર્યું અને ચાક્ષુષ મનુનો સમય પૂરો થયો, ત્યારે ઋષિઓને બોલાવી દક્ષ ફરી જન્મ્યો.

ભવિતા ચાક્ષુષો રાજા ચાશ્રુષસ્ય સમન્વયે। પ્રાચીનબર્હિષઃ પૌત્રઃ પુત્રશ્ચૈવ પ્રચેતસઃ ।। ૩૦.

ચાક્ષુષ યુગમાં, પ્રાચીનબર્હિષનો પૌત્ર અને પ્રચેતસનો પુત્ર એવો એક રાજા થશે.

દક્ષ ઇત્યેવ નામ્ના ત્વં માર્ષાયાં જનયિષ્યસિ। કન્યાયાં શાખિનાઞ્ચૈવ પ્રાપ્તે વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે ।। ૩૦.

તુ માર્ષામાં દક્ષ નામે પુત્રને અને શાખિનોમાં દીકરીઓને ચાક્ષુષ યુગ આવે ત્યારે જન્માવશે.

અહં તત્રાપિ તે વિઘ્નમાચરિષ્યામિ દુર્મતે। ધર્માર્થકામયુક્તેષુ કર્મસ્વિહ પુનઃ પુનઃ ।। ૩૦.

અરે મૂર્ખ, ત્યાં પણ હું ધર્મ, અર્થ અને કામથી જોડાયેલા કામોમાં તને વારંવાર વિઘ્ન ઊભા કરીશ.

યસ્માત્ ત્વં મત્કૃતે ક્રૂરમૃષીન્ વ્યાહૃતવાનસિ। તસ્માત્સાર્દ્ધં સુરૈર્યજ્ઞે ન ત્વાં યક્ષ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ ।। ૩૦.

તુ મારા કારણે ઋષિઓને કઠોર વચન કહ્યું છે, એટલે દેવતાઓ સાથે દ્વિજાતિઓ યજ્ઞમાં તારી પૂજા નહીં કરે.

હુત્વાહુતિં તતઃ ક્રૂરઃ અપસ્ત્યક્ષ્યન્તિ કર્મસુ। ઇહૈવ વત્સ્યસિ તથા દિવં હિત્વા યુગક્ષયાત્ ।। ૩૦.

પછી જ્યારે તુ ક્રૂર હવન કરશે, ત્યારે લોકો તને વિધિમાંથી દૂર કરશે; તુ સ્વર્ગ છોડીને અહીં યુગના અંત સુધી રહેશે.

સર્વેષામેવ લોકાનાં ભૂર્લોકસ્ત્વાદિરુચ્યતે। તમહં ધારયિષ્યામિ નિદેશાત્ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૩૦.

બધા લોકોથી ભૂલોક સર્વોપરી માનવામાં આવે છે; હું પરમેશ્વરના આદેશથી તેને ધારણ કરીશ.

અસ્યાં ક્ષિતૌ વૃતા લોકાઃ સર્વે તિષ્ઠન્તિ ભાસ્કરાઃ। તાનહં ધારયામીહ સતતં ન તવાજ્ઞયા ।। ૩૦.

આ ધરતી પર બધા લોક અને તેજસ્વી દેવતાઓ સ્થિર છે; હું તેમને અહીં હંમેશા ધારણ કરું છું, તારા આદેશથી નહીં.

ચાતુર્વર્ણ્યં હિ દેવાનાં તે ચાપ્યેકત્ર ભુઞ્જતે। નાહં તૈઃ સહ ભોક્ષ્યામિ તતો દાસ્યન્તિ તે પૃથક્। તતો દેવૈઃ સ તૈઃ સાર્દ્ધં નેજ્યતે પૃથગિજ્યતે ।। ૩૦.

દેવતાઓના ચાર વર્ણો એકસાથે ભાગ લે છે; હું તેમનાં સાથે ભાગ નહીં લઉં, એટલે તેઓ અલગથી અર્પણ કરશે; તેથી, દેવતાઓ સાથે તારી સંયુક્ત પૂજા નહીં થાય, પણ અલગથી જ થશે.

તતોઽભિવ્યાહૃતો દક્ષો રુદ્રેણામિતતેજસા। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ત્યક્ત્વા ઉત્પન્નો માનુષેષ્વિહ ।। ૩૦.

પછી, અનંત તેજવાળા રુદ્રે દક્ષને સંબોધ્યા પછી, દક્ષે સ્વાયંભુવ યુગ છોડીને અહીં મનુષ્યોમાં જન્મ લીધો.

જ્ઞાત્વા ગૃહપતિં દક્ષં જ્ઞાનાનામીશ્વરં પ્રભુમ્। દક્ષો નામ મહાયજ્ઞૈઃ સોઽયજદ્દૈવતૈઃ સહ ।। ૩૦.

દક્ષને ઘરપતિ અને જ્ઞાનનો સ્વામી જાણીને, દક્ષ નામે તે દેવતાઓ સાથે મહાયજ્ઞો કર્યો.

અથ દેવી સતી યા તુ પ્રાપ્તે વૈવસ્વતેઽન્તરે। મૈનાયાં તામુમાં દેવીં જનયામાસ શૈલરાટ્ ।। ૩૦.

પછી વૈવસ્વત મનુના સમયમાં, જે દેવીએ પહેલાં સતી રૂપે અવતાર લીધો હતો, તે શૈલરાજ મેઇનાકની પુત્રી તરીકે જન્મી.

સા તુ દેવી સતી પૂર્વં તતઃ પશ્ચાદુમાઽભવત્। સહ વ્રતા ભવસ્યૈષા ન તયા મુચ્યતે ભવઃ। યાવદિચ્છતિ સંસ્થાતું પ્રભુર્મન્વન્તરેષ્વિહ ।। ૩૦.

આ દેવી, જે પહેલાં સતી હતી, પછી ઉમા બની; એ હંમેશા ભવના વ્રતોમાં જોડાયેલી રહે છે, અને ભગવાન ભવ પણ એમાંથી કદી અલગ થતો નથી, જેટલો સમય સુધી પ્રભુ દરેક મન્વંતરમાં રહેવા ઇચ્છે છે.

મારીચં કશ્યપં દેવી યથાહિતિરનુવ્રતા। સાધ્યં નારાયણં શ્રીસ્તુ મઘવન્તં શચી યથા ।। ૩૦.

જેમ દેવી મરીચિ અને કશ્યપની સેવા કરતી હતી, શ્રી નારાયણની અને શચી મેઘવાનની, તેમ જ.

વિષ્ણું કીર્તી રુચિઃ સૂર્યં વસિષ્ઠઞ્ચાપ્યરૂન્ધતી। નૈતાસ્તુ વિજહત્યેતાન્ ભર્તૄન્ દેવ્યઃ કથંચન। આવર્ત્તમાનકલ્પેષુ પુનર્જાયન્તિ તૈઃ સહ ।। ૩૦.

કીર્તિ વિષ્ણુની, રૂચિ સૂર્યની અને અરુંધતી વસિષ્ઠની કદી પણ પોતાના પતિઓને છોડતી નથી; દરેક સર્જનના ચક્રમાં, એ ફરીથી પોતાના પતિઓ સાથે જન્મે છે.

એવં પ્રાચેતસો દક્ષો જજ્ઞે વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે। પ્રાચીનબર્હિષઃ પૌત્રઃ પુત્રશ્ચૈવ પ્રચેતસઃ ।। ૩૦.

આ રીતે, પ્રાચેતસ દક્ષ ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં જન્મ્યા, જે પ્રાચીનબર્હિનો પૌત્ર અને પ્રાચેતસનો પુત્ર હતો.

દશભ્યસ્તુ પ્રચેતોભ્યો માર્ષાયાઞ્ચ પુનર્નૃપઃ। જજ્ઞે રુદ્રાભિશાપેન દ્વિતીયેઽસ્મિન્નિતિ શ્રુતિઃ ।। ૩૦.

દસ પ્રાચેતસો અને માર્ષાથી, રાજા, રુદ્રના શ્રાપથી દક્ષ ફરીથી આ બીજાં જન્મમાં પ્રગટ થયો, એમ પરંપરાએ કહે છે.

ભૃગ્વાદયસ્તુ તે સર્વે જજ્ઞિરે વૈ મહર્ષયઃ। આદ્યે ત્રેતાયુગે પૂર્વં મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ। દેવસ્ય મહતો યજ્ઞે રુદ્રાભિશાપેન દ્વિતીયેઽસ્મિન્નિતિ શ્રુતિઃ ।। ૩૦.

ભૃગુ વગેરે બધા મહર્ષિઓ પ્રથમ ત્રેતાયુગમાં, વૈવસ્વત મનુના સમયમાં, દેવોના મહાયજ્ઞમાં જન્મ્યા; અને રુદ્રના શ્રાપથી આ બીજાં જન્મમાં, એમ પરંપરાએ કહેવાયું છે.

ઇતિ સાનુશયોઽહ્યાસીત્તયોર્જાત્યન્તરાગતઃ। પ્રજાપતેસ્તુ દક્ષસ્ય ત્ર્યમ્બકસ્ય ચ ધીમતઃ ।। ૩૦.

આ રીતે, પ્રજાપતિ દક્ષ અને વિદ્વાન ત્ર્યંબક વચ્ચે, પૂર્વજન્મથી ચાલતી દુશ્મનાવટ રહી હતી.

તસ્માન્નાનુશયઃ કાર્યો વૈરિષ્વિહ કદાચન। જાત્યન્તરગતસ્યાપિ ભાવિતસ્ય શુભાશુભૈઃ। જન્તું ન મુઞ્ચતિ ખ્યાતિસ્તત્ર કાર્યં વિજાનતા ।। ૩૦.

આથી, કદી પણ દુશ્મનો પ્રત્યે મનમાં વેર રાખવો નહીં, ભલે તેઓ બીજાં રૂપમાં જન્મે; કારણ કે સારા કે ખરાબ કર્મોથી બનેલી ખ્યાતિ જીવને છોડતી નથી, અને સમજદારએ આ વાત સમજવી જોઈએ.

પ્રાચેતસસ્ય દક્ષસ્ય કથં વૈવસ્વતેઽન્તરે। વિનાશામગમત્ સૂત હયમેધઃ પ્રજાપતેઃ ।। ૩૦.

વૈવસ્વત મનુના સમયમાં પ્રાચેતસ દક્ષનો વિનાશ કેવી રીતે થયો, હે સૂત, અને પ્રજાપતિનો અશ્વમેદ યજ્ઞ કેવી રીતે પૂર્ણ થયો?

દેવ્યા મૃત્યું કૃતં મત્વા ક્રુદ્ધં સર્વાત્મકં પ્રભુમ્। કથં પ્રસાદયદ્દક્ષઃ સ યજ્ઞઃ સાધિતઃ કથમ્। એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્ ।। ૩૦.

દેવીના કારણે મૃત્યુ થયું અને સર્વાત્મા પ્રભુ ક્રોધિત થયા, ત્યારે દક્ષે તેમને કેવી રીતે પ્રસન્ન કર્યા અને યજ્ઞ કેવી રીતે પૂર્ણ થયો? અમને આ વિગતે જાણવા છે; કૃપા કરીને સાચું-સાચું કહો.

પૂરા મેરોર્દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ શ્રૃઙ્ગં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્। જ્યોતિષ્કં નામ સાવિત્રં સર્વરત્નવિભૂષિતમ્ ।। ૩૦.

પહેલાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, મેરુ પર્વત પર એક શિખર હતું, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતું, તેનું નામ જ્યોતિષ્ક હતું, તે સર્વ પ્રકારના રત્નોથી શોભિત અને સૂર્યની જેમ તેજસ્વી હતું.

અપ્રમેયમનાધૃષ્યં સર્વલોકનમસ્કૃતમ્। તસ્મિન્ દેવો ગિરિશ્રેષ્ઠે સર્વધાતુ વિભૂષિતે। પર્યઙ્ક ઇવ વિભ્રાજન્નુપવિષ્ટો બભૂવ હ ।। ૩૦.

તે શિખર અપરિમિત, અજેય અને સર્વ લોક દ્વારા પૂજિત હતું; એ શ્રેષ્ઠ પર્વત પર, સર્વ ધાતુઓથી શોભાયમાન, ભગવાન એમાં સિંહાસન પર બેઠેલા જ્યોતિર્મય લાગતા હતા.

શૈલરાજસુતા ચાસ્ય નિત્યં પાર્શ્વસ્થિતાઽભવત્। આધિત્યાશ્ચ મહાત્માનો વસવશ્ચામિતૌજસઃ ।। ૩૦.

શૈલરાજની પુત્રી હંમેશા તેમના બાજુમાં ઊભી રહેતી, અને મહાત્મા આદિત્યો તથા પ્રબળ વસુઓ પણ ત્યાં હાજર હતા.