વાયુપુરાણમ્

અહં જ્યેષ્ઠા વરિષ્ઠા હિ ન ત્વસત્ કર્ત્તુમર્હસિ। એવમુક્તોઽબ્રવીદેનાં દક્ષઃ સંરક્તલોચનઃ ।। ૩૦.

'હું મોટી અને શ્રેષ્ઠ છું, તમે આવા અયોગ્ય વર્તન ન કરવું જોઈએ.' એમ કહેતાં દક્ષ ગુસ્સાથી આંખે લાલ થઈને જવાબ આપે છે.

ત્વન્તુ શ્રેષ્ઠ વરિષ્ઠા ચ પૂજ્યા બાલા સદા મમ। તાસાં યે ચૈવ ભર્ત્તારસ્તે મે બહુમતાઃ સદા ।। ૩૦.

'તું ખરેખર શ્રેષ્ઠ અને પૂજનીય છે, મારી દીકરી, અને બધી બહેનોના પતિઓ પણ મને હંમેશા માન્ય છે.'

બ્રહ્નમષ્ઠાશ્ચ તપિષ્ઠાશ્ચ મહાયોગાઃ સુધાર્મિકાઃ। ગુણૈશ્ચૈવાધિકાઃ શ્લાઘ્યાઃ સર્વે તે ત્ર્યમ્બકાત્સતિ ।। ૩૦.

'બ્રહ્મા, આઠ મહાન તપસ્વી, મહાયોગી અને ઉત્તમ ધર્મવાળા, ગુણોથી ભરપૂર અને વખાણવા લાયક બધા જમાઈઓ મને સતી અને ત્ર્યંબક દ્વારા મળ્યા છે.'

વસિષ્ઠોઽત્રિઃ પુલસ્ત્યશ્ચ અઙ્ગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ। ભૃગુર્મરીચિશ્ચ તથા શ્રેષ્ઠા જામાતરો મમ ।। ૩૦.

વશિષ્ઠ, અત્રિ, પુલસ્ત્ય, અંગિરા, પુલહ, ક્રતુ, ભૃગુ અને મરીચિ—આ બધા શ્રેષ્ઠ મારા જમાઈઓ છે.

તસ્યાત્મા સ ચ તે શર્વો ભક્તા ચાસિ હિ તં સદા। તેન ત્વાં ન બુભૂષામિ પ્રતિકૂલો હિ મે ભવઃ ।। ૩૦.

'એ શર્વ તારો આત્મા છે અને તું હંમેશા તેના પર ભક્તિ ધરાવે છે; તેથી હું તને નથી ઈચ્છતો, કેમ કે ભવ તો મને વિરુદ્ધ છે.'

ઇત્યુવાચ તદા દક્ષઃ સંપ્રમૂઢેન ચેતસા। શાપાર્થમાત્મનશ્ચૈવ યે ચોક્તાઃ પરમર્ષયઃ ।। ૩૦.

આ રીતે દક્ષે, ભયંકર મોહમાં આવીને, પોતાને શ્રાપ મળે એ માટે અને જે મહાન ઋષિઓનું નામ આવ્યું છે, એમને ધ્યાનમાં રાખીને આ વાત કહી.

તથોક્તા પિતરં સા વૈ ક્રુદ્ધા દેવીદમબ્રવીત્ । વાઙ્મનઃકર્મભિર્યસ્માદદુષ્ઠાં માં વિગર્હસે। તસ્માત્ત્યજામ્યહન્દેહમિદન્તાત તવાત્મજમ્ ।। ૩૦.

આવી રીતે પિતાએ કહેલું સાંભળીને દેવી ગુસ્સે થઈને બોલી: 'તમે મને વાણી, મન અને કર્મથી નિર્દોષ હોવા છતાં અપમાન આપ્યું છે, તેથી હવે હું આ શરીર ત્યજી દઉં છું અને હવે પછી તમારી દીકરી નથી.'

તતસ્તેનાવમાનેન સતી દુઃખાદમર્ષિતા। અબ્રવીદ્વચનં તેવી નમસ્કૃત્ય મહેશ્વરમ્ ।। ૩૦.

પછી, જ્યારે સતીનું અપમાન થયું અને દુઃખ તથા ગુસ્સાથી ભરાઈ ગઈ, ત્યારે તેણે મહાદેવને વંદન કરીને આ રીતે કહ્યું.

યત્રાહમુપપત્સ્યેહં પુનર્દેહેન ભાસ્વતા। તત્રાપ્યહમસંમૂઢા સમ્ભૂતા ધાર્મિકી પુનઃ। ગચ્છેયં ધર્મપત્નીત્વં ત્ર્યમ્બકસ્યૈવ ધર્મતઃ ।। ૩૦.

જ્યાં પણ હું ફરી પ્રકાશમય શરીર લઈને જન્મીશ, ત્યાં પણ હું સમજદાર અને ધર્મપરાયણ બનીને ફરીથી ધર્મથી ત્ર્યંબકની પત્ની બનીશ.

તત્રૈવાથ સમાસીના યુક્તાત્માનં સમાદધે। ધારયામાસ ચાગ્નેયીં ધારણાં મનસાત્મનઃ ।। ૩૦.

ત્યાં જ બેઠી રહીને, સતીએ પોતાનું મન એકાગ્ર કર્યું અને મનથી અગ્નિમાં ધ્યાનધારણાની ક્રિયા આરંભી.

તત આગ્નેયીસમુત્થેન વાયુના સમુદીરિતઃ। સર્વાઙ્ગેભ્યો વિનિઃ સૃત્ય વહ્નિર્ભસ્મ ચકાર તામ્ ।। ૩૦.

પછી, એ અગ્નિધ્યાનથી ઉદ્ભવેલા પવનના પ્રભાવથી, સતીના આખા શરીરમાંથી અગ્નિ નીકળ્યો અને તેને રાખમાં ફેરવી નાખી.

તદુપશ્રુત્ય નિધનં સત્યા દેવોઽથ શૂલધૃક્। સંવાદઞ્ચ તયોર્બુદ્ધ્વા યાથાતથ્યેન શઙ્કરઃ। દક્ષસ્યાથ ઋષીણાઞ્ચ ચુકોપ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।। ૩૦.

જ્યારે ભગવાન શંકરે સતીના મૃત્યુ અને બંને વચ્ચે થયેલી વાતચીત જાણીને, દક્ષ અને ઋષિઓ પર ક્રોધ કર્યો.

યસ્માદવમતા દક્ષ મત્કૃતે માન સા સતી। પ્રશસ્તાશ્ચેતરાઃ સર્વાઃ સ્વસુતા ભર્તૃભિઃ સહ ।। ૩૦.

દક્ષે મારા કારણે સતીનું અપમાન કર્યું, એટલે તેની બધી બીજી દીકરીઓ અને તેમના પતિઓ પ્રસંશિત છે.

તસ્માદ્વૈવસ્વતં પ્રાપ્ય પુનરેવ મહર્ષયઃ। ઉત્પત્સ્યન્તે દ્વિતીયે વૈ મમ યજ્ઞે હ્યયોનિજાઃ ।। ૩૦.

તેથી, વૈવસ્વત યુગ પછી મહર્ષિઓ મારા યજ્ઞમાં, ગર્ભમાંથી નહીં પણ, ફરી જન્મ લેશે.

હુતે વૈ બ્રહ્મણા શુક્તે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ। અભિવ્યાહૃત્ય ચ ઋષીન્ દક્ષમભ્યગમત્ પુનઃ ।। ૩૦.

જ્યારે બ્રહ્માએ હવન કર્યું અને ચાક્ષુષ મનુનો સમય પૂરો થયો, ત્યારે ઋષિઓને બોલાવી દક્ષ ફરી જન્મ્યો.

ભવિતા ચાક્ષુષો રાજા ચાશ્રુષસ્ય સમન્વયે। પ્રાચીનબર્હિષઃ પૌત્રઃ પુત્રશ્ચૈવ પ્રચેતસઃ ।। ૩૦.

ચાક્ષુષ યુગમાં, પ્રાચીનબર્હિષનો પૌત્ર અને પ્રચેતસનો પુત્ર એવો એક રાજા થશે.

દક્ષ ઇત્યેવ નામ્ના ત્વં માર્ષાયાં જનયિષ્યસિ। કન્યાયાં શાખિનાઞ્ચૈવ પ્રાપ્તે વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે ।। ૩૦.

તુ માર્ષામાં દક્ષ નામે પુત્રને અને શાખિનોમાં દીકરીઓને ચાક્ષુષ યુગ આવે ત્યારે જન્માવશે.

અહં તત્રાપિ તે વિઘ્નમાચરિષ્યામિ દુર્મતે। ધર્માર્થકામયુક્તેષુ કર્મસ્વિહ પુનઃ પુનઃ ।। ૩૦.

અરે મૂર્ખ, ત્યાં પણ હું ધર્મ, અર્થ અને કામથી જોડાયેલા કામોમાં તને વારંવાર વિઘ્ન ઊભા કરીશ.

યસ્માત્ ત્વં મત્કૃતે ક્રૂરમૃષીન્ વ્યાહૃતવાનસિ। તસ્માત્સાર્દ્ધં સુરૈર્યજ્ઞે ન ત્વાં યક્ષ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ ।। ૩૦.

તુ મારા કારણે ઋષિઓને કઠોર વચન કહ્યું છે, એટલે દેવતાઓ સાથે દ્વિજાતિઓ યજ્ઞમાં તારી પૂજા નહીં કરે.

હુત્વાહુતિં તતઃ ક્રૂરઃ અપસ્ત્યક્ષ્યન્તિ કર્મસુ। ઇહૈવ વત્સ્યસિ તથા દિવં હિત્વા યુગક્ષયાત્ ।। ૩૦.

પછી જ્યારે તુ ક્રૂર હવન કરશે, ત્યારે લોકો તને વિધિમાંથી દૂર કરશે; તુ સ્વર્ગ છોડીને અહીં યુગના અંત સુધી રહેશે.

સર્વેષામેવ લોકાનાં ભૂર્લોકસ્ત્વાદિરુચ્યતે। તમહં ધારયિષ્યામિ નિદેશાત્ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૩૦.

બધા લોકોથી ભૂલોક સર્વોપરી માનવામાં આવે છે; હું પરમેશ્વરના આદેશથી તેને ધારણ કરીશ.

અસ્યાં ક્ષિતૌ વૃતા લોકાઃ સર્વે તિષ્ઠન્તિ ભાસ્કરાઃ। તાનહં ધારયામીહ સતતં ન તવાજ્ઞયા ।। ૩૦.

આ ધરતી પર બધા લોક અને તેજસ્વી દેવતાઓ સ્થિર છે; હું તેમને અહીં હંમેશા ધારણ કરું છું, તારા આદેશથી નહીં.

ચાતુર્વર્ણ્યં હિ દેવાનાં તે ચાપ્યેકત્ર ભુઞ્જતે। નાહં તૈઃ સહ ભોક્ષ્યામિ તતો દાસ્યન્તિ તે પૃથક્। તતો દેવૈઃ સ તૈઃ સાર્દ્ધં નેજ્યતે પૃથગિજ્યતે ।। ૩૦.

દેવતાઓના ચાર વર્ણો એકસાથે ભાગ લે છે; હું તેમનાં સાથે ભાગ નહીં લઉં, એટલે તેઓ અલગથી અર્પણ કરશે; તેથી, દેવતાઓ સાથે તારી સંયુક્ત પૂજા નહીં થાય, પણ અલગથી જ થશે.

તતોઽભિવ્યાહૃતો દક્ષો રુદ્રેણામિતતેજસા। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ત્યક્ત્વા ઉત્પન્નો માનુષેષ્વિહ ।। ૩૦.

પછી, અનંત તેજવાળા રુદ્રે દક્ષને સંબોધ્યા પછી, દક્ષે સ્વાયંભુવ યુગ છોડીને અહીં મનુષ્યોમાં જન્મ લીધો.

જ્ઞાત્વા ગૃહપતિં દક્ષં જ્ઞાનાનામીશ્વરં પ્રભુમ્। દક્ષો નામ મહાયજ્ઞૈઃ સોઽયજદ્દૈવતૈઃ સહ ।। ૩૦.

દક્ષને ઘરપતિ અને જ્ઞાનનો સ્વામી જાણીને, દક્ષ નામે તે દેવતાઓ સાથે મહાયજ્ઞો કર્યો.

અથ દેવી સતી યા તુ પ્રાપ્તે વૈવસ્વતેઽન્તરે। મૈનાયાં તામુમાં દેવીં જનયામાસ શૈલરાટ્ ।। ૩૦.

પછી વૈવસ્વત મનુના સમયમાં, જે દેવીએ પહેલાં સતી રૂપે અવતાર લીધો હતો, તે શૈલરાજ મેઇનાકની પુત્રી તરીકે જન્મી.

સા તુ દેવી સતી પૂર્વં તતઃ પશ્ચાદુમાઽભવત્। સહ વ્રતા ભવસ્યૈષા ન તયા મુચ્યતે ભવઃ। યાવદિચ્છતિ સંસ્થાતું પ્રભુર્મન્વન્તરેષ્વિહ ।। ૩૦.

આ દેવી, જે પહેલાં સતી હતી, પછી ઉમા બની; એ હંમેશા ભવના વ્રતોમાં જોડાયેલી રહે છે, અને ભગવાન ભવ પણ એમાંથી કદી અલગ થતો નથી, જેટલો સમય સુધી પ્રભુ દરેક મન્વંતરમાં રહેવા ઇચ્છે છે.

મારીચં કશ્યપં દેવી યથાહિતિરનુવ્રતા। સાધ્યં નારાયણં શ્રીસ્તુ મઘવન્તં શચી યથા ।। ૩૦.

જેમ દેવી મરીચિ અને કશ્યપની સેવા કરતી હતી, શ્રી નારાયણની અને શચી મેઘવાનની, તેમ જ.

વિષ્ણું કીર્તી રુચિઃ સૂર્યં વસિષ્ઠઞ્ચાપ્યરૂન્ધતી। નૈતાસ્તુ વિજહત્યેતાન્ ભર્તૄન્ દેવ્યઃ કથંચન। આવર્ત્તમાનકલ્પેષુ પુનર્જાયન્તિ તૈઃ સહ ।। ૩૦.

કીર્તિ વિષ્ણુની, રૂચિ સૂર્યની અને અરુંધતી વસિષ્ઠની કદી પણ પોતાના પતિઓને છોડતી નથી; દરેક સર્જનના ચક્રમાં, એ ફરીથી પોતાના પતિઓ સાથે જન્મે છે.