વાયુપુરાણમ્

પર્વ્વણ્યાસ્તિથયઃ સન્ધ્યાઃ પક્ષા માસાર્દ્ધસંજ્ઞિતાઃ। દ્વાવર્દ્ધમાસૌ માસસ્તુ દ્વૌ માસાવૃતુરુચ્યતે ।। ૩૦.

પર્વ, તિથિઓ અને સંધ્યાઓને અર્ધમાસ કહેવાય છે; બે અર્ધમાસે એક મહિનો થાય છે અને બે મહિના મળીને એક ઋતુ કહેવાય છે.

ઋતુત્રયં ચાયનં દ્વે અયને દક્ષિણોત્તરે । સંવત્સરઃ સુમેકસ્તુ સ્થાનાન્યેતાનિ સ્થાનિનામ્ ।। ૩૦.

ત્રણ ઋતુઓ, એક વર્ષ અને દક્ષિણ તથા ઉત્તર આ બંને અયન—આ બધું પોતપોતાના સ્થાન પર રહેતાં માટેના સ્થાન ગણાય છે.

ઋતવઃ સુમેકપુત્રા વિજ્ઞેયા હ્યષ્ટધા તુ ષટ્। ઋતુપુત્રાઃ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ પ્રજાસ્ત્વાર્ત્તવલક્ષણાઃ ।। ૩૦.

ઋતુઓ સુમેકાના પુત્ર તરીકે ઓળખાય છે, તે આઠ અને છ ભાગે વહેંચાય છે; ઋતુઓના પાંચ પુત્ર કહેવાય છે, અને તેમની સંતાન તેમની ફરજ પ્રમાણે ઓળખાય છે.

યસ્માચ્ચૈવાર્ત્તવેયાસ્તુ જાયન્તે સ્થાણુજઙ્ગમાઃ। આર્ત્તવાઃ પિતરશ્ચૈવ ઋતવશ્ચ પિતામહાઃ ।। ૩૦.

આ ફરજમાંથી જ સ્થાવર અને જંગમ સર્વ પ્રાણી જન્મે છે; આ ફરજ પિતર કહેવાય છે અને ઋતુઓ પિતામહ ગણાય છે.

સુમેકાત્તુ પ્રસૂયન્તે મ્રિયન્તે ચ પ્રજાતયઃ। તસ્માત્ સ્મૃતઃ પ્રજાનાં વૈ સુમેકઃ પ્રપિતામહઃ ।। ૩૦.

સુમેકામાંથી જ સંતાન જન્મે છે અને અંતે નાશ પામે છે; તેથી સુમેકા સર્વ જીવોના પ્રપિતામહ તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે.

સ્થાનેષુ સ્થાનિનો હ્યેતે સ્થાનાત્માનઃ પ્રકીર્તિતાઃ। તદાખ્યાસ્તન્મયત્વાચ્ચ તદાત્મનશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।। ૩૦.

આ બધા પોતપોતાના સ્થાનમાં રહે છે અને સ્થાનરૂપ આત્મા તરીકે ઓળખાય છે; તેમના નામ અને સ્વરૂપને કારણે તેઓ એ જ રીતે યાદ રાખાય છે.

પ્રજાપતિઃ સ્મૃતો યસ્તુ સ તુ સંવત્સરો મતઃ। સંવત્સરઃ સ્મૃતો હ્યગ્નિઃ ઋતમિત્યુચ્યતે દ્વજૈઃ ।। ૩૦.

જે પ્રજાપતિ તરીકે ઓળખાય છે, તે વર્ષ ગણાય છે; વર્ષ અગ્નિ તરીકે ઓળખાય છે અને ઋતુને દ્વિજોએ એ નામ આપ્યું છે.

ઋતાત્તુ ઋતવો યસ્માજ્જજ્ઞિરે ઋતવસ્તતઃ। માસાઃ ષડૃતવો જ્ઞેયાસ્તેષાં પઞ્ચાર્ત્તવાઃ સુતાઃ ।। ૩૦.

ઋતુમાંથી જ ઋતુઓ જન્મે છે અને ઋતુઓમાંથી મહિનાઓ થાય છે; છ ઋતુઓ જાણી લેવી અને તેમના પાંચ પુત્રો ફરજરૂપ છે.

દ્વિપદાઞ્ચતુષ્પદાઞ્ચૈવ પક્ષિસંસર્પતામપિ। સ્થાવરાણાં ચ પઞ્ચાનાં પુષ્પં કાલાર્ત્તવં સ્મૃતમ્ ।। ૩૦.

દ્વિપદ, ચતુષ્પદ, પક્ષી, સરપ અને પાંચ પ્રકારના સ્થાવર માટે કાળ અને ફરજનું પુષ્પ ફલે છે એમ કહેવાય છે.

ઋતુત્વમાર્ત્તવત્વઞ્ચ પિતૃત્વઞ્ચ પ્રકીર્તિતમ્। ઇત્યેતે પિતરો જ્ઞેયા ઋતવશ્ચાર્ત્તવાશ્ચ યે ।। ૩૦.

ઋતુપણું, ફરજપણું અને પિતૃત્વ એમ વર્ણવાયું છે; તેથી જે ઋતુઓ અને ફરજો છે, તેઓ પિતા તરીકે ઓળખાય છે.

સર્વભૂતાનિ તેભ્યોઽથ ઋતુકાલાદ્વિજજ્ઞિરે। તસ્માદેતેઽપિ પિતર આર્ત્તવા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૩૦.

બધા જીવો એ ઋતુના કાળમાંથી જન્મે છે; તેથી આ ફરજો પણ પિતા કહેવાય છે, એવું આપણે સાંભળ્યું છે.

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ સ્થિતાઃ કાલાભિમાનિનઃ। સ્થાનાભિમાનિનો હ્યેતે તિષ્ઠન્તીહ પ્રસંયમાત્ ।। ૩૦.

બધા મન્વંતરોમાં કાળને પોતાનું માનનારા સ્થિર રહે છે; અને સ્થાનને માનનારા પણ અહીં સંયમથી સ્થિર રહે છે.

અગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદઃ પિતરો દ્વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ। જજ્ઞાતે ચ પિતૃભ્યસ્તુ દ્વે કન્યે લોકવિશ્રુતે ।। ૩૦.

પિતરો બે પ્રકારના કહેવાય છે: અગ્નિષ્વાત્ત અને બર્હિષદ; અને પિતરોમાંથી બે પુત્રીઓ જન્મી, જે લોકપ્રસિદ્ધ છે.

મેના ચ ધારિણી ચૈવ યાભ્યાં વિશ્વમિદં ધૃતમ્। પિતરસ્તે નિજે કન્યે ધર્માર્થં પ્રદદુઃ શુભે। ત ઉભે વ્રહ્મવાદિન્યૌ યોગિન્યૌ ચૈવ તે ઉભે ।। ૩૦.

મેના અને ધારિણી, જેમણે આ સમગ્ર જગતને ધારણ કર્યું છે; પિતરોએ પોતાની દીકરીઓ ધર્મ અને અર્થ માટે આપી; બંને બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારી અને યોગિની હતી.

અગ્નિષ્વાત્તાસ્તુ યે પ્રોક્તાસ્તેષાં મેના તુ માનસી। ધારણી માનસી ચૈવ કન્યા બર્હિષદાં સ્મૃતા ।। ૩૦.

અગ્નિષ્વાત્ત પિતરોથી મેના મનથી જન્મેલી પુત્રી છે; અને ધારિણી પણ મનથી જન્મેલી છે, જે બર્હિષદ પિતરોની પુત્રી કહેવાય છે.

મેરોસ્તુ ધારણીં નામ પત્ન્યર્થં વ્યસૃજન્ શુભામ્। પિતરસ્તે બર્હિષદઃ સ્મૃતા યે સોમપીથિનઃ ।। ૩૦.

મેરુ માટે પિતરોએ ધારિણી નામની પવિત્ર પત્ની આપી; બર્હિષદ પિતરો એટલે કે સોમપાન કરનારા કહેવાય છે.

અગ્નિષ્વાત્તાસ્તુ તાં મેનાં પત્નીં હિમવતે દદુઃ। સ્મૃતાસ્તે વૈ તુ દૌહિત્રાસ્તદ્દૌહિત્રાન્ નિબોધત ।। ૩૦.

અગ્નિષ્વાત્ત પિતરોએ મેના હિમવતને પત્ની તરીકે આપી; તેઓ દૌહિત્ર તરીકે ઓળખાય છે, હવે એ દૌહિત્રો વિશે સાંભળો.

મેના હિમવતઃ પત્ની મૈનાકં સાન્વસૂયત। ગઙ્ગા સરિદ્વરા ચૈવ પત્ની યા લવણો દધેઃ। મૈનાકસ્યાનુજઃ ક્રૌઞ્ચઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપો યતઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૦.

મેના, હિમવતની પત્ની, મૈનાક અને બીજા પુત્રોને જન્મ આપી; ગંગા, સર્વ શ્રેષ્ઠ નદી, તેની પત્ની હતી, જેને લવણએ વિવાહ કરી; મૈનાકનો નાના ભાઈ ક્રૌંચ છે, જેના પરથી ક્રૌંચદ્વીપ ઓળખાય છે.

મેરોસ્તુ ધારણી પત્ની દિવ્યૌષધિસમન્વિતમ્। મન્દરં સુષુવે પુત્રં તિસ્રઃ કન્યાશ્ચ વિશ્રુતાઃ ।। ૩૦.

ધારિણી, મેરુની પત્ની, દેવવૃક્ષ અને ઔષધિઓથી યુક્ત, મંદર નામના પુત્રને અને ત્રણ પ્રસિદ્ધ પુત્રીઓને જન્મ આપી.

વેલા ચ નિયતિશ્ચૈવ તૃતીયા ચાયતિઃ પુનઃ। ધાતુશ્ચૈવાયતિઃ પત્ની વિધાતુર્નિયતિઃ સ્મૃતા ।। ૩૦.

વેલા, નિયતિ અને ત્રીજી આયતિ છે; ધાતુ પણ આયતિ કહેવાય છે અને નિયતિને વિધાતા એટલે બ્રહ્માજીની પત્ની માનવામાં આવે છે.

સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વન્તયોર્વૈ કીર્તિતાઃ પ્રજાઃ। સુષુવે સાગરાદ્વેલા કન્યામેકામનિન્દિતામ્ ।। ૩૦.

સ્વાયંભુવ મનુના સમયમાં, શરૂઆત અને અંતે જે પ્રજાઓનું વર્ણન થયું છે, તેમાં વેલા એ સમુદ્રમાંથી એક નિર્દોષ દીકરીને જન્મ આપી હતી.

સાવર્ણિના ચ સામુદ્રી પત્ની પ્રાચીનબર્હિષઃ। સવર્ણા સાથ સામુદ્રી દશપ્રાચીનબર્હિષઃ। સર્વે પ્રચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ ।। ૩૦.

સામુદ્રી, એટલે કે સમુદ્રકન્યા, પ્રાચીનબર્હિષની પત્ની બની; સાવર્ણા અને સામુદ્રીએ મળીને પ્રાચીનબર્હિષને દસ પુત્રો આપ્યા, જેમને બધા પ્રચેતસ કહેવાય છે અને તેઓ ધનુર્વેદના પારંગત હતા.

તેષાં સ્વાયમ્ભુવૌ દક્ષઃ પુત્રત્વે જજ્ઞિવાન્ પ્રભુઃ। ત્ર્યમ્બકસ્યાભિશાપેન ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૩૦.

આ બધામાંથી સ્વાયંભુવ મનુના સમયમાં દક્ષનો જન્મ પુત્ર તરીકે થયો, અને તે ત્ર્યંબકના શ્રાપથી ચાક્ષુષ મનુના સમયમાં થયો હતો.

એતચ્છુત્વા તતઃ સૂતમપૃચ્છચ્છાંશપાયનઃ। ઉત્પન્નઃ સ કથં દક્ષો હ્યભિશાપાદ્ભવસ્ય તુ। ચાક્ષુષસ્યાન્વયે પૂર્વં તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૩૦.

આ સાંભળીને શાંશપાયનએ સૂતજીને પૂછ્યું: 'દક્ષનો જન્મ ભવાની શ્રાપથી ચાક્ષુષ મનુના વંશમાં પહેલાં કેવી રીતે થયો? કૃપા કરીને અમને કહો.'

ઇત્યુક્તઃ કથયામાસ સૂતો દક્ષાશ્રિતાં કથામ્। શાંશપાયનમામન્ત્ર્ય ત્ર્યમ્બકાચ્છાપકારણમ્ ।। ૩૦.

આ રીતે પૂછવામાં આવતા, સૂતજીએ દક્ષ સાથે જોડાયેલી વાત શાંશપાયનને સંબોધીને અને ત્ર્યંબકના શ્રાપનું કારણ સમજાવીને કહેવાનું શરૂ કર્યું.

દક્ષસ્યાસન્ સુતા હ્યષ્ટૌ કન્યા યાઃ કીર્તિતા મયા। સ્વેબ્યો ગૃહેભ્યો હ્યાનાય્ય તાઃ પિતાભ્યર્ચ્ચયદ્ગૃહે। તતસ્ત્વભ્યર્ચિતાઃ સર્વા ન્યવસંસ્તાઃ પિતુર્ગૃહે ।। ૩૦.

દક્ષને આઠ દીકરીઓ હતી, જેમનું મેં પહેલા ઉલ્લેખ કર્યો છે; પિતા એ તેમને તેમના પોતાના ઘરોમાંથી બોલાવીને પોતાના ઘરે સન્માન આપ્યું, અને પછી બધી દીકરીઓ પિતાના ઘરે જ રહેવા લાગી.

તાસાં જ્યેષ્ઠા સતી નામ પત્ની યા ત્ર્યમ્બકસ્ય વૈ। નાજુહાવાત્મજાં તાં વૈ દક્ષો રુદ્રમભિદ્વિષન્ ।। ૩૦.

આમાં સૌથી મોટી દીકરીનું નામ સતી હતું, જે ત્ર્યંબકની પત્ની હતી; દક્ષે રુદ્ર પ્રત્યે દ્વેષ રાખતો હોવાથી પોતાની દીકરીને આમંત્રણ આપ્યું નહોતું.

અકરોત્સ નતિં દક્ષે ન કદાચિન્મહેશ્વરઃ। જામાતા શ્વશુરે તસ્મિન્ સ્વભાવાત્ તેજસિ સ્થિતઃ ।। ૩૦.

મહાદેવજી જમાઈ હોવા છતાં ક્યારેય દક્ષને વંદન કરતા નહોતા, પણ પોતાનાં તેજમાં અને સ્વભાવમાં સ્થિર રહેતા.

તતો જ્ઞાત્વા સતી સર્વાઃ સ્વસ્રઃ પ્રાપ્તાઃ પિતૃર્ગૃહમ્। જગામ સાપ્યનાહૂતા સતી તત્ સ્વં પિતુર્ગૃહમ્ ।। ૩૦.

પછી સતીએ જાણ્યું કે બધી બહેનો પિતાના ઘરે ગઈ છે, તો એ પણ આમંત્રણ વિના પોતાના પિતાના ઘરે પહોંચી.