વાયુપુરાણમ્

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ હ્યતીતાનાગતેષ્વપિ। એતે સ્વાયમ્ભુવે પૂર્વમુત્પન્ના હ્યન્તરે શુભે ।। ૩૦.

બધા મન્વંતરોમાં, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના બંનેમાં, આ પિતૃઓ પહેલાં શુભ સ્વાયંભુવ અવધિમાં જન્મ્યા હતા.

અગ્નિષ્વાત્તાઃ સ્મૃતા નામ્ના તથા બર્હિષદશ્ચ વૈ। અયજ્વાનસ્તથા તેષામાસન્ વૈ ગૃહમેધિનઃ। અગ્નિષ્વાત્તાઃ સ્મૃતાસ્તે વૈ પિતરોઽનાહિતાગ્નયઃ ।। ૩૦.

જેને અગ્નિષ્વાત્ત અને બર્હિષદ કહેવાય છે, એ બધા ગૃહસ્થ હતા પણ યજ્ઞ કરતા નહોતા; અગ્નિષ્વાત્ત એવા પિતૃઓ છે જેમણે અગ્નિ સ્થાપિત કર્યો નહોતો.

યજ્વાનસ્તેષુ યે હ્યાસન્ પિતરઃ સોમપીથિનઃ। સ્મૃતા બર્હિષદસ્તે વૈ પિતરસ્ત્વગ્નિહોત્રિણઃ। ઋતવઃ પિતરો દેવાઃ શાસ્ત્રેઽસ્મિન્નિશ્ચયો મતઃ ।। ૩૦.

એમાથી જે પિતૃઓ યજ્ઞ કરતા અને સોમપાન કરતા હતા, તેઓ બર્હિષદ તરીકે ઓળખાય છે — એ અગ્નિહોત્રી પિતૃઓ છે; આ શાસ્ત્રમાં ઋતુઓ, પિતૃઓ અને દેવતાઓને સ્થિર માનવામાં આવ્યા છે.

મધુમાધવૌ રસૌ જ્ઞેયૌ શુચિશુક્રૌ તુ શુષ્મિણૌ। નભશ્ચૈવ નભસ્તશ્ચ જીવાવેતાવુદાહૃતૌ ।। ૩૦.

મધુ અને માધવને મીઠા ઋતુઓ કહેવાય છે; શુચિ અને શુક્ર શુદ્ધ અને તેજસ્વી છે; અને નભ તથા નભસ્ય જીવંત ઋતુઓ તરીકે ઓળખાય છે.

ઇષશ્ચૈવ તથોર્જશ્ચ સુધાવન્તાવુદાહૃતૌ। સહશ્ચૈવ સહસ્યશ્ચ મન્યુમન્તૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ। તપશ્ચૈવ તપસ્યશ્ચ ઘોરાવેતૌ તુ શૈશિરૌ ।। ૩૦.

ઇષ અને ઊર્જા પોષક છે; સહ અને સહસ્ય શક્તિશાળી છે; તપ અને તપસ્યા ઘોર અને શૈશિર ઋતુઓ છે.

કાલાવસ્થાસ્તુ ષટ્ તેષામ્માસાખ્યા વૈ વ્યવસ્થિતાઃ। ત ઇમે ઋતવઃ પ્રોક્તાશ્ચેતનાચેતનાસ્તુ વૈ ।। ૩૦.

એ છ ઋતુઓના સમયરૂપ અવસ્થાનો મહિનો કહેવાય છે; એ જ ઋતુઓ છે, જીવંત અને અજડ બંને.

ઋતવો બ્રહ્મણઃ પુત્રા વિજ્ઞેયાસ્તેઽભિમાનિનઃ। માસાર્દ્ધમાસસ્થાનેષુ સ્થાનઞ્ચ ઋતવોર્ત્તવાઃ ।। ૩૦.

ઋતુઓ બ્રહ્માના પુત્રો છે અને પોતપોતાના સ્થાનના અધિકારી છે; મહિનો અને અર્ધમહિનો એ ઋતુઓના ક્ષેત્ર છે.

સ્થાનાનાં વ્યતિરેકેણ જ્ઞેયાઃ સ્થાનાભિમાનિનઃ। અહોરાત્રઞ્ચ માસાશ્ચ ઋતવશ્ચાયનાનિ ચ ।। ૩૦.

સ્થાનો સિવાય, જે સ્થાનના અધિકારી છે તેઓ પણ ઓળખવા જેવા છે; દિવસ-રાત, મહિના, ઋતુઓ અને અયન પણ.

સંવત્સરાશ્ચ સ્થાનાનિ કાલાવસ્થાભિમાનિનઃ। નિમેષાશ્ચ કલાઃ કાષ્ઠા મુહૂર્ત્તા વૈ દિનક્ષપાઃ ।। ૩૦.

વર્ષો એ સ્થાન છે, જે સમયની અવસ્થાના અધિકારી છે; ક્ષણો, કલાઓ, કાષ્ઠા, મુહૂર્તો અને દિવસ-રાતના ચક્ર.

એતેષુ સ્થાનિનો યે તુ કાલાવસ્થાસ્વવસ્થિતાઃ। તન્મયત્વાત્તદાત્માનસ્તાન્ વક્ષ્યામિ નિબોધત ।। ૩૦.

આ બધા સ્થળોમાં જે વસે છે અને સમયની અવસ્થામાં સ્થિત છે, તેઓ એ જ સ્વરૂપ ધરાવે છે; હવે હું એ સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

પર્વ્વણ્યાસ્તિથયઃ સન્ધ્યાઃ પક્ષા માસાર્દ્ધસંજ્ઞિતાઃ। દ્વાવર્દ્ધમાસૌ માસસ્તુ દ્વૌ માસાવૃતુરુચ્યતે ।। ૩૦.

પર્વ, તિથિઓ અને સંધ્યાઓને અર્ધમાસ કહેવાય છે; બે અર્ધમાસે એક મહિનો થાય છે અને બે મહિના મળીને એક ઋતુ કહેવાય છે.

ઋતુત્રયં ચાયનં દ્વે અયને દક્ષિણોત્તરે । સંવત્સરઃ સુમેકસ્તુ સ્થાનાન્યેતાનિ સ્થાનિનામ્ ।। ૩૦.

ત્રણ ઋતુઓ, એક વર્ષ અને દક્ષિણ તથા ઉત્તર આ બંને અયન—આ બધું પોતપોતાના સ્થાન પર રહેતાં માટેના સ્થાન ગણાય છે.

ઋતવઃ સુમેકપુત્રા વિજ્ઞેયા હ્યષ્ટધા તુ ષટ્। ઋતુપુત્રાઃ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ પ્રજાસ્ત્વાર્ત્તવલક્ષણાઃ ।। ૩૦.

ઋતુઓ સુમેકાના પુત્ર તરીકે ઓળખાય છે, તે આઠ અને છ ભાગે વહેંચાય છે; ઋતુઓના પાંચ પુત્ર કહેવાય છે, અને તેમની સંતાન તેમની ફરજ પ્રમાણે ઓળખાય છે.

યસ્માચ્ચૈવાર્ત્તવેયાસ્તુ જાયન્તે સ્થાણુજઙ્ગમાઃ। આર્ત્તવાઃ પિતરશ્ચૈવ ઋતવશ્ચ પિતામહાઃ ।। ૩૦.

આ ફરજમાંથી જ સ્થાવર અને જંગમ સર્વ પ્રાણી જન્મે છે; આ ફરજ પિતર કહેવાય છે અને ઋતુઓ પિતામહ ગણાય છે.

સુમેકાત્તુ પ્રસૂયન્તે મ્રિયન્તે ચ પ્રજાતયઃ। તસ્માત્ સ્મૃતઃ પ્રજાનાં વૈ સુમેકઃ પ્રપિતામહઃ ।। ૩૦.

સુમેકામાંથી જ સંતાન જન્મે છે અને અંતે નાશ પામે છે; તેથી સુમેકા સર્વ જીવોના પ્રપિતામહ તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે.

સ્થાનેષુ સ્થાનિનો હ્યેતે સ્થાનાત્માનઃ પ્રકીર્તિતાઃ। તદાખ્યાસ્તન્મયત્વાચ્ચ તદાત્મનશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।। ૩૦.

આ બધા પોતપોતાના સ્થાનમાં રહે છે અને સ્થાનરૂપ આત્મા તરીકે ઓળખાય છે; તેમના નામ અને સ્વરૂપને કારણે તેઓ એ જ રીતે યાદ રાખાય છે.

પ્રજાપતિઃ સ્મૃતો યસ્તુ સ તુ સંવત્સરો મતઃ। સંવત્સરઃ સ્મૃતો હ્યગ્નિઃ ઋતમિત્યુચ્યતે દ્વજૈઃ ।। ૩૦.

જે પ્રજાપતિ તરીકે ઓળખાય છે, તે વર્ષ ગણાય છે; વર્ષ અગ્નિ તરીકે ઓળખાય છે અને ઋતુને દ્વિજોએ એ નામ આપ્યું છે.

ઋતાત્તુ ઋતવો યસ્માજ્જજ્ઞિરે ઋતવસ્તતઃ। માસાઃ ષડૃતવો જ્ઞેયાસ્તેષાં પઞ્ચાર્ત્તવાઃ સુતાઃ ।। ૩૦.

ઋતુમાંથી જ ઋતુઓ જન્મે છે અને ઋતુઓમાંથી મહિનાઓ થાય છે; છ ઋતુઓ જાણી લેવી અને તેમના પાંચ પુત્રો ફરજરૂપ છે.

દ્વિપદાઞ્ચતુષ્પદાઞ્ચૈવ પક્ષિસંસર્પતામપિ। સ્થાવરાણાં ચ પઞ્ચાનાં પુષ્પં કાલાર્ત્તવં સ્મૃતમ્ ।। ૩૦.

દ્વિપદ, ચતુષ્પદ, પક્ષી, સરપ અને પાંચ પ્રકારના સ્થાવર માટે કાળ અને ફરજનું પુષ્પ ફલે છે એમ કહેવાય છે.

ઋતુત્વમાર્ત્તવત્વઞ્ચ પિતૃત્વઞ્ચ પ્રકીર્તિતમ્। ઇત્યેતે પિતરો જ્ઞેયા ઋતવશ્ચાર્ત્તવાશ્ચ યે ।। ૩૦.

ઋતુપણું, ફરજપણું અને પિતૃત્વ એમ વર્ણવાયું છે; તેથી જે ઋતુઓ અને ફરજો છે, તેઓ પિતા તરીકે ઓળખાય છે.

સર્વભૂતાનિ તેભ્યોઽથ ઋતુકાલાદ્વિજજ્ઞિરે। તસ્માદેતેઽપિ પિતર આર્ત્તવા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૩૦.

બધા જીવો એ ઋતુના કાળમાંથી જન્મે છે; તેથી આ ફરજો પણ પિતા કહેવાય છે, એવું આપણે સાંભળ્યું છે.

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ સ્થિતાઃ કાલાભિમાનિનઃ। સ્થાનાભિમાનિનો હ્યેતે તિષ્ઠન્તીહ પ્રસંયમાત્ ।। ૩૦.

બધા મન્વંતરોમાં કાળને પોતાનું માનનારા સ્થિર રહે છે; અને સ્થાનને માનનારા પણ અહીં સંયમથી સ્થિર રહે છે.

અગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદઃ પિતરો દ્વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ। જજ્ઞાતે ચ પિતૃભ્યસ્તુ દ્વે કન્યે લોકવિશ્રુતે ।। ૩૦.

પિતરો બે પ્રકારના કહેવાય છે: અગ્નિષ્વાત્ત અને બર્હિષદ; અને પિતરોમાંથી બે પુત્રીઓ જન્મી, જે લોકપ્રસિદ્ધ છે.

મેના ચ ધારિણી ચૈવ યાભ્યાં વિશ્વમિદં ધૃતમ્। પિતરસ્તે નિજે કન્યે ધર્માર્થં પ્રદદુઃ શુભે। ત ઉભે વ્રહ્મવાદિન્યૌ યોગિન્યૌ ચૈવ તે ઉભે ।। ૩૦.

મેના અને ધારિણી, જેમણે આ સમગ્ર જગતને ધારણ કર્યું છે; પિતરોએ પોતાની દીકરીઓ ધર્મ અને અર્થ માટે આપી; બંને બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારી અને યોગિની હતી.

અગ્નિષ્વાત્તાસ્તુ યે પ્રોક્તાસ્તેષાં મેના તુ માનસી। ધારણી માનસી ચૈવ કન્યા બર્હિષદાં સ્મૃતા ।। ૩૦.

અગ્નિષ્વાત્ત પિતરોથી મેના મનથી જન્મેલી પુત્રી છે; અને ધારિણી પણ મનથી જન્મેલી છે, જે બર્હિષદ પિતરોની પુત્રી કહેવાય છે.

મેરોસ્તુ ધારણીં નામ પત્ન્યર્થં વ્યસૃજન્ શુભામ્। પિતરસ્તે બર્હિષદઃ સ્મૃતા યે સોમપીથિનઃ ।। ૩૦.

મેરુ માટે પિતરોએ ધારિણી નામની પવિત્ર પત્ની આપી; બર્હિષદ પિતરો એટલે કે સોમપાન કરનારા કહેવાય છે.

અગ્નિષ્વાત્તાસ્તુ તાં મેનાં પત્નીં હિમવતે દદુઃ। સ્મૃતાસ્તે વૈ તુ દૌહિત્રાસ્તદ્દૌહિત્રાન્ નિબોધત ।। ૩૦.

અગ્નિષ્વાત્ત પિતરોએ મેના હિમવતને પત્ની તરીકે આપી; તેઓ દૌહિત્ર તરીકે ઓળખાય છે, હવે એ દૌહિત્રો વિશે સાંભળો.

મેના હિમવતઃ પત્ની મૈનાકં સાન્વસૂયત। ગઙ્ગા સરિદ્વરા ચૈવ પત્ની યા લવણો દધેઃ। મૈનાકસ્યાનુજઃ ક્રૌઞ્ચઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપો યતઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૦.

મેના, હિમવતની પત્ની, મૈનાક અને બીજા પુત્રોને જન્મ આપી; ગંગા, સર્વ શ્રેષ્ઠ નદી, તેની પત્ની હતી, જેને લવણએ વિવાહ કરી; મૈનાકનો નાના ભાઈ ક્રૌંચ છે, જેના પરથી ક્રૌંચદ્વીપ ઓળખાય છે.

મેરોસ્તુ ધારણી પત્ની દિવ્યૌષધિસમન્વિતમ્। મન્દરં સુષુવે પુત્રં તિસ્રઃ કન્યાશ્ચ વિશ્રુતાઃ ।। ૩૦.

ધારિણી, મેરુની પત્ની, દેવવૃક્ષ અને ઔષધિઓથી યુક્ત, મંદર નામના પુત્રને અને ત્રણ પ્રસિદ્ધ પુત્રીઓને જન્મ આપી.