વાયુપુરાણમ્

કામ્યનૈમિત્તિકાજસ્રેષ્વેતે કર્મસ્વવસ્થિતાઃ। પૂર્વમન્વન્તરેઽતીતે શુક્લૈર્યામૈઃ સુતૈઃ સહ। દેવૈર્મહાત્મભિઃ પુણ્યૈઃ પ્રથમસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૨૯.

ઇચ્છિત, નિમિત્તિક અને સતત કર્મોમાં, પૂર્વ મન્વંતરમાં, શ્વેત યમોના પુત્રો અને પુણ્યશાળી મહાન દેવતાઓ સાથે, મનુના પ્રથમ અવધિમાં એ સ્થિર રહ્યાં.

ઇત્યેતાનિ મયોક્તાનિ સ્થાનાનિ સ્થાનિનશ્ચ હ । તૈરેવ તુ પ્રસઙ્ખ્યાતમતીતાનાગતેષ્વપિ ।। ૨૯.

આ રીતે, મેં આ સ્થળો અને તેમના સ્વામીઓનું વર્ણન કર્યું; એ જ દ્વારા ભૂતકાળ અને ભવિષ્યની ગણતરી થાય છે.

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ લક્ષણં જાતવેદસામ્। સર્વે તપસ્વિનો હ્યેતે સર્વે હ્યવભૃથા સ્તથા। પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે જ્યોતિષ્મન્તશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।। ૨૯.

બધા મન્વંતરોમાં, જાતવેદસના લક્ષણો આ છે; એ બધા તપસ્વી છે, બધા અવભૃથ અગ્નિ છે, બધા પ્રજાના સ્વામી અને તેજસ્વી ગણાય છે.

સ્વારોચિષાદિષુ જ્ઞેયાઃ સાવર્ણ્યન્તેષુ સપ્તસુ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ નાનારૂપપ્રયોજનૈઃ ।। ૨૯.

સ્વારોચિષથી સાવર્ણિ સુધીના સાત મન્વંતરોમાં, દરેક મન્વંતરમાં અનેક રૂપો અને વિવિધ હેતુઓ ધરાવનારાઓ છે, એ રીતે સમજવું.

વર્ત્તન્તે વર્ત્તમાનૈશ્ચ દેવૈરિહ સહાગ્નયઃ। અનાગતૈઃ સુરૈઃ સાર્દ્ધં વર્ત્તન્તેઽનાગતાગ્નયઃ ।। ૨૯.

અહીં, હાલના દેવતાઓ સાથે અગ્નિઓ પણ છે; અને જે દેવતાઓ આવનારા છે, એમની સાથે આવનારા અગ્નિઓ પણ રહેશે.

ઇત્યેષ નિનયોઽગ્નીનાં મયા પ્રોક્તો યથાતથમ્। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ પિતૄણાં વક્ષ્યતે તતઃ ।। ૨૯.

હવે અગ્નિઓની વ્યવસ્થા જેવી છે એવી રીતે મેં સમજાવી; હવે પિતૃઓની વિગતવાર પરંપરા કહું છું.

બ્રહ્મણઃ સૃજતઃ પુત્રાન્ પૂર્વે સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। અમ્ભાંસિ જજ્ઞિરે તાનિ મનુષ્યાસુરદેવતાઃ ।। ૩૦.

સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, જ્યારે બ્રહ્માએ પોતાના પુત્રોને સર્જ્યા, ત્યારે જળથી મનુષ્યો, અસુરો અને દેવતાઓ જન્મ્યા.

પિતૃવન્મન્યમાનસ્ય જજ્ઞિરે પિતરોઽસ્ય વૈ। તેષાન્નિસર્ગઃ પ્રાગુક્તો વિસ્તરસ્તસ્ય વક્ષ્યતે ।। ૩૦.

જ્યારે બ્રહ્માએ પોતાને પિતૃવંત માન્યા, ત્યારે એમના પિતૃઓ જન્મ્યા; એમનો ઉદ્ભવ પહેલાં કહેવામાં આવ્યો છે, હવે એની વિગત કહું છું.

દેવાસુરમનુષ્યાણાં દૃષ્ટ્વા દેવોઽભ્યભાષત। પિતૃવન્મન્યમાનસ્ય જજ્ઞિરે વોપયક્ષિતાઃ ।। ૩૦.

દેવ, અસુર અને મનુષ્યોને જોઈને દેવતાએ કહ્યું: 'જ્યારે તેણે પોતાને પિતૃવંત માન્યા, ત્યારે એ પિતૃઓ જન્મ્યા અને રક્ષાયા.'

મધ્વાદયઃ ષડૃતવસ્તાન્ પિતૄન્ પરિચક્ષતે। ઋતવઃ પિતરો દેવા ઇત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ ।। ૩૦.

મધુથી શરૂ કરીને છ ઋતુઓને પિતૃઓ કહેવાય છે; ઋતુઓ જ પિતૃઓ અને દેવતાઓ છે — આ વૈદિક પરંપરા છે.

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ હ્યતીતાનાગતેષ્વપિ। એતે સ્વાયમ્ભુવે પૂર્વમુત્પન્ના હ્યન્તરે શુભે ।। ૩૦.

બધા મન્વંતરોમાં, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના બંનેમાં, આ પિતૃઓ પહેલાં શુભ સ્વાયંભુવ અવધિમાં જન્મ્યા હતા.

અગ્નિષ્વાત્તાઃ સ્મૃતા નામ્ના તથા બર્હિષદશ્ચ વૈ। અયજ્વાનસ્તથા તેષામાસન્ વૈ ગૃહમેધિનઃ। અગ્નિષ્વાત્તાઃ સ્મૃતાસ્તે વૈ પિતરોઽનાહિતાગ્નયઃ ।। ૩૦.

જેને અગ્નિષ્વાત્ત અને બર્હિષદ કહેવાય છે, એ બધા ગૃહસ્થ હતા પણ યજ્ઞ કરતા નહોતા; અગ્નિષ્વાત્ત એવા પિતૃઓ છે જેમણે અગ્નિ સ્થાપિત કર્યો નહોતો.

યજ્વાનસ્તેષુ યે હ્યાસન્ પિતરઃ સોમપીથિનઃ। સ્મૃતા બર્હિષદસ્તે વૈ પિતરસ્ત્વગ્નિહોત્રિણઃ। ઋતવઃ પિતરો દેવાઃ શાસ્ત્રેઽસ્મિન્નિશ્ચયો મતઃ ।। ૩૦.

એમાથી જે પિતૃઓ યજ્ઞ કરતા અને સોમપાન કરતા હતા, તેઓ બર્હિષદ તરીકે ઓળખાય છે — એ અગ્નિહોત્રી પિતૃઓ છે; આ શાસ્ત્રમાં ઋતુઓ, પિતૃઓ અને દેવતાઓને સ્થિર માનવામાં આવ્યા છે.

મધુમાધવૌ રસૌ જ્ઞેયૌ શુચિશુક્રૌ તુ શુષ્મિણૌ। નભશ્ચૈવ નભસ્તશ્ચ જીવાવેતાવુદાહૃતૌ ।। ૩૦.

મધુ અને માધવને મીઠા ઋતુઓ કહેવાય છે; શુચિ અને શુક્ર શુદ્ધ અને તેજસ્વી છે; અને નભ તથા નભસ્ય જીવંત ઋતુઓ તરીકે ઓળખાય છે.

ઇષશ્ચૈવ તથોર્જશ્ચ સુધાવન્તાવુદાહૃતૌ। સહશ્ચૈવ સહસ્યશ્ચ મન્યુમન્તૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ। તપશ્ચૈવ તપસ્યશ્ચ ઘોરાવેતૌ તુ શૈશિરૌ ।। ૩૦.

ઇષ અને ઊર્જા પોષક છે; સહ અને સહસ્ય શક્તિશાળી છે; તપ અને તપસ્યા ઘોર અને શૈશિર ઋતુઓ છે.

કાલાવસ્થાસ્તુ ષટ્ તેષામ્માસાખ્યા વૈ વ્યવસ્થિતાઃ। ત ઇમે ઋતવઃ પ્રોક્તાશ્ચેતનાચેતનાસ્તુ વૈ ।। ૩૦.

એ છ ઋતુઓના સમયરૂપ અવસ્થાનો મહિનો કહેવાય છે; એ જ ઋતુઓ છે, જીવંત અને અજડ બંને.

ઋતવો બ્રહ્મણઃ પુત્રા વિજ્ઞેયાસ્તેઽભિમાનિનઃ। માસાર્દ્ધમાસસ્થાનેષુ સ્થાનઞ્ચ ઋતવોર્ત્તવાઃ ।। ૩૦.

ઋતુઓ બ્રહ્માના પુત્રો છે અને પોતપોતાના સ્થાનના અધિકારી છે; મહિનો અને અર્ધમહિનો એ ઋતુઓના ક્ષેત્ર છે.

સ્થાનાનાં વ્યતિરેકેણ જ્ઞેયાઃ સ્થાનાભિમાનિનઃ। અહોરાત્રઞ્ચ માસાશ્ચ ઋતવશ્ચાયનાનિ ચ ।। ૩૦.

સ્થાનો સિવાય, જે સ્થાનના અધિકારી છે તેઓ પણ ઓળખવા જેવા છે; દિવસ-રાત, મહિના, ઋતુઓ અને અયન પણ.

સંવત્સરાશ્ચ સ્થાનાનિ કાલાવસ્થાભિમાનિનઃ। નિમેષાશ્ચ કલાઃ કાષ્ઠા મુહૂર્ત્તા વૈ દિનક્ષપાઃ ।। ૩૦.

વર્ષો એ સ્થાન છે, જે સમયની અવસ્થાના અધિકારી છે; ક્ષણો, કલાઓ, કાષ્ઠા, મુહૂર્તો અને દિવસ-રાતના ચક્ર.

એતેષુ સ્થાનિનો યે તુ કાલાવસ્થાસ્વવસ્થિતાઃ। તન્મયત્વાત્તદાત્માનસ્તાન્ વક્ષ્યામિ નિબોધત ।। ૩૦.

આ બધા સ્થળોમાં જે વસે છે અને સમયની અવસ્થામાં સ્થિત છે, તેઓ એ જ સ્વરૂપ ધરાવે છે; હવે હું એ સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

પર્વ્વણ્યાસ્તિથયઃ સન્ધ્યાઃ પક્ષા માસાર્દ્ધસંજ્ઞિતાઃ। દ્વાવર્દ્ધમાસૌ માસસ્તુ દ્વૌ માસાવૃતુરુચ્યતે ।। ૩૦.

પર્વ, તિથિઓ અને સંધ્યાઓને અર્ધમાસ કહેવાય છે; બે અર્ધમાસે એક મહિનો થાય છે અને બે મહિના મળીને એક ઋતુ કહેવાય છે.

ઋતુત્રયં ચાયનં દ્વે અયને દક્ષિણોત્તરે । સંવત્સરઃ સુમેકસ્તુ સ્થાનાન્યેતાનિ સ્થાનિનામ્ ।। ૩૦.

ત્રણ ઋતુઓ, એક વર્ષ અને દક્ષિણ તથા ઉત્તર આ બંને અયન—આ બધું પોતપોતાના સ્થાન પર રહેતાં માટેના સ્થાન ગણાય છે.

ઋતવઃ સુમેકપુત્રા વિજ્ઞેયા હ્યષ્ટધા તુ ષટ્। ઋતુપુત્રાઃ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ પ્રજાસ્ત્વાર્ત્તવલક્ષણાઃ ।। ૩૦.

ઋતુઓ સુમેકાના પુત્ર તરીકે ઓળખાય છે, તે આઠ અને છ ભાગે વહેંચાય છે; ઋતુઓના પાંચ પુત્ર કહેવાય છે, અને તેમની સંતાન તેમની ફરજ પ્રમાણે ઓળખાય છે.

યસ્માચ્ચૈવાર્ત્તવેયાસ્તુ જાયન્તે સ્થાણુજઙ્ગમાઃ। આર્ત્તવાઃ પિતરશ્ચૈવ ઋતવશ્ચ પિતામહાઃ ।। ૩૦.

આ ફરજમાંથી જ સ્થાવર અને જંગમ સર્વ પ્રાણી જન્મે છે; આ ફરજ પિતર કહેવાય છે અને ઋતુઓ પિતામહ ગણાય છે.

સુમેકાત્તુ પ્રસૂયન્તે મ્રિયન્તે ચ પ્રજાતયઃ। તસ્માત્ સ્મૃતઃ પ્રજાનાં વૈ સુમેકઃ પ્રપિતામહઃ ।। ૩૦.

સુમેકામાંથી જ સંતાન જન્મે છે અને અંતે નાશ પામે છે; તેથી સુમેકા સર્વ જીવોના પ્રપિતામહ તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે.

સ્થાનેષુ સ્થાનિનો હ્યેતે સ્થાનાત્માનઃ પ્રકીર્તિતાઃ। તદાખ્યાસ્તન્મયત્વાચ્ચ તદાત્મનશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।। ૩૦.

આ બધા પોતપોતાના સ્થાનમાં રહે છે અને સ્થાનરૂપ આત્મા તરીકે ઓળખાય છે; તેમના નામ અને સ્વરૂપને કારણે તેઓ એ જ રીતે યાદ રાખાય છે.

પ્રજાપતિઃ સ્મૃતો યસ્તુ સ તુ સંવત્સરો મતઃ। સંવત્સરઃ સ્મૃતો હ્યગ્નિઃ ઋતમિત્યુચ્યતે દ્વજૈઃ ।। ૩૦.

જે પ્રજાપતિ તરીકે ઓળખાય છે, તે વર્ષ ગણાય છે; વર્ષ અગ્નિ તરીકે ઓળખાય છે અને ઋતુને દ્વિજોએ એ નામ આપ્યું છે.

ઋતાત્તુ ઋતવો યસ્માજ્જજ્ઞિરે ઋતવસ્તતઃ। માસાઃ ષડૃતવો જ્ઞેયાસ્તેષાં પઞ્ચાર્ત્તવાઃ સુતાઃ ।। ૩૦.

ઋતુમાંથી જ ઋતુઓ જન્મે છે અને ઋતુઓમાંથી મહિનાઓ થાય છે; છ ઋતુઓ જાણી લેવી અને તેમના પાંચ પુત્રો ફરજરૂપ છે.

દ્વિપદાઞ્ચતુષ્પદાઞ્ચૈવ પક્ષિસંસર્પતામપિ। સ્થાવરાણાં ચ પઞ્ચાનાં પુષ્પં કાલાર્ત્તવં સ્મૃતમ્ ।। ૩૦.

દ્વિપદ, ચતુષ્પદ, પક્ષી, સરપ અને પાંચ પ્રકારના સ્થાવર માટે કાળ અને ફરજનું પુષ્પ ફલે છે એમ કહેવાય છે.