વાયુપુરાણમ્

સમુદ્ર વાસિનઃ પુત્રઃ સહરક્ષો વિભાવ્યતે। સહરક્ષસુતઃ ક્ષામો ગૃહાણિ સ દહેન્નૄણામ્ ।। ૨૯.

સમુદ્રમાં વસનારા પુત્ર સહરક્ષ સાથે ઓળખાય છે; સહરક્ષનો પુત્ર દુર્બળ છે અને એ માનવોના ઘરો સળગાવે છે.

ક્રવ્યાદોઽગ્નિઃ સુતસ્તસ્ય પુરુષાનત્તિ યો મૃતાન્ । ઇત્યેતે પાવકસ્યાગ્નેઃ પુત્રા હ્યેવં પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૨૯.

ક્રવ્યાદ નામનો અગ્નિ તેનો પુત્ર છે, જે મૃત માનવોને ભક્ષે છે; આ રીતે પાવક અગ્નિના પુત્રો વર્ણવાયા છે.

તતઃ શુચેસ્તુ યૈઃ સૌરેર્ગન્ધર્વૈરસુરાવૃતૈઃ। મથિતો યસ્ત્વરણ્યાં વૈ સોઽગ્નિરગ્નિઃ સમિધ્યતે ।। ૨૯.

પછી, શુચિનો અગ્નિ, જેને ગંધર્વોએ અસુરો સાથે વનમાં ઘસીને પ્રગટ કર્યો, એ અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે.

આયુર્નામાથ ભગવાન્ પશૌ યસ્તુ પ્રણીયતે। આયુષો મહિમાન્ પુત્રઃ સ શાવાન્નામતઃ સુતઃ ।। ૨૯.

પછી, આયુસ નામે ભગવાન, જે પશુયજ્ઞમાં ચલાવવામાં આવે છે, એ આયુષનો પુત્ર છે અને તેનો પુત્ર શાવાન કહેવાય છે.

પાકયજ્ઞેષ્વભિમાની સોઽગ્નિસ્તુ સવનઃ સ્મૃતઃ। પુત્રશ્ચ સવનસ્યાગ્નેરદ્ભુતઃ સ મહાયશાઃ ।। ૨૯.

પાકયજ્ઞોમાંSavanaa નામે અગ્નિ મુખ્ય ગણાય છે; સવના અગ્નિનો પુત્ર અદ્ભુત છે, જે બહુ પ્રસિદ્ધ છે.

વિવિચિસ્ત્વદ્ભુતસ્યાપિ પુત્રોઽગ્નેઃ સ મહાન્ સ્મૃતઃ। પ્રાયશ્ચિત્તેઽથ ભીમાનાં હુતં ભુહ્ક્તે હવિઃ સદા ।। ૨૯.

અદ્ભુતનો પુત્ર વિવિચિ પણ મહાન અગ્નિ કહેવાય છે; ભયજનક પ્રાયશ્ચિત યજ્ઞોમાં એ હંમેશા હવન ગ્રહણ કરે છે.

વિવિચેસ્તુ સુતો હ્યર્કો યોઽગ્નિસ્તસ્ય સુતાસ્ત્વિમે। અનીકવાન્ વાસૃજવાંશ્ચ રક્ષોહા પિતૃકૃત્તથા। સુરભિર્વસુરત્નાદૌ પ્રવિષ્ટો યશ્ચ રુક્મવાન્ ।। ૨૯.

વિવિચિનો પુત્ર અર્ક છે અને તેના પુત્રો: અનીકવાન, વાસૃજવ, રક્ષોહા, પિતૃકૃત, સુરભિ, વસુરત્ન વગેરેમાં પ્રવેશેલો અને રુક્મવાન છે.

શુચેરગ્નેઃ પ્રજા વહ્નયસ્તુ ચતુર્દ્દશ। ઇત્યેતે વહ્નયઃ પ્રોક્તાઃ પ્રણીયન્તેઽધ્વરેષુ યે ।। ૨૯.

શુચિ અગ્નિના ચૌદ સંતાન અગ્નિરૂપ છે; આ અગ્નિઓ યજ્ઞોમાં ચાલે છે, તેમ અહીં વર્ણવાયા છે.

આદિસર્ગે હ્યતીતા વૈ યામૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ। સ્વાયમ્ભુ વેઽન્તરે પૂર્વમગ્નયસ્તેઽભિમાનિનઃ ।। ૨૯.

પ્રથમ સર્જનમાં, શ્રેષ્ઠ દેવો અને યમો સાથે, સ્વાયંભુવના સમયગાળામાં એ અગ્નિઓ પૂર્વે અહંકારપૂર્વક હતાં.

એતે વિહરણીયાસ્તુ ચેતનાચેતનેષ્વિહ। સ્થાનાભિમાનિનો લોકે પ્રાગાસન્ હવ્યવાહનાઃ ।। ૨૯.

આ અગ્નિઓ અહીં જીવંત અને અજડ બંનેમાં, જગતમાં સ્થાનના સ્વામી અને હવન વહન કરનાર હતા.

કામ્યનૈમિત્તિકાજસ્રેષ્વેતે કર્મસ્વવસ્થિતાઃ। પૂર્વમન્વન્તરેઽતીતે શુક્લૈર્યામૈઃ સુતૈઃ સહ। દેવૈર્મહાત્મભિઃ પુણ્યૈઃ પ્રથમસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૨૯.

ઇચ્છિત, નિમિત્તિક અને સતત કર્મોમાં, પૂર્વ મન્વંતરમાં, શ્વેત યમોના પુત્રો અને પુણ્યશાળી મહાન દેવતાઓ સાથે, મનુના પ્રથમ અવધિમાં એ સ્થિર રહ્યાં.

ઇત્યેતાનિ મયોક્તાનિ સ્થાનાનિ સ્થાનિનશ્ચ હ । તૈરેવ તુ પ્રસઙ્ખ્યાતમતીતાનાગતેષ્વપિ ।। ૨૯.

આ રીતે, મેં આ સ્થળો અને તેમના સ્વામીઓનું વર્ણન કર્યું; એ જ દ્વારા ભૂતકાળ અને ભવિષ્યની ગણતરી થાય છે.

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ લક્ષણં જાતવેદસામ્। સર્વે તપસ્વિનો હ્યેતે સર્વે હ્યવભૃથા સ્તથા। પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે જ્યોતિષ્મન્તશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।। ૨૯.

બધા મન્વંતરોમાં, જાતવેદસના લક્ષણો આ છે; એ બધા તપસ્વી છે, બધા અવભૃથ અગ્નિ છે, બધા પ્રજાના સ્વામી અને તેજસ્વી ગણાય છે.

સ્વારોચિષાદિષુ જ્ઞેયાઃ સાવર્ણ્યન્તેષુ સપ્તસુ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ નાનારૂપપ્રયોજનૈઃ ।। ૨૯.

સ્વારોચિષથી સાવર્ણિ સુધીના સાત મન્વંતરોમાં, દરેક મન્વંતરમાં અનેક રૂપો અને વિવિધ હેતુઓ ધરાવનારાઓ છે, એ રીતે સમજવું.

વર્ત્તન્તે વર્ત્તમાનૈશ્ચ દેવૈરિહ સહાગ્નયઃ। અનાગતૈઃ સુરૈઃ સાર્દ્ધં વર્ત્તન્તેઽનાગતાગ્નયઃ ।। ૨૯.

અહીં, હાલના દેવતાઓ સાથે અગ્નિઓ પણ છે; અને જે દેવતાઓ આવનારા છે, એમની સાથે આવનારા અગ્નિઓ પણ રહેશે.

ઇત્યેષ નિનયોઽગ્નીનાં મયા પ્રોક્તો યથાતથમ્। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ પિતૄણાં વક્ષ્યતે તતઃ ।। ૨૯.

હવે અગ્નિઓની વ્યવસ્થા જેવી છે એવી રીતે મેં સમજાવી; હવે પિતૃઓની વિગતવાર પરંપરા કહું છું.

બ્રહ્મણઃ સૃજતઃ પુત્રાન્ પૂર્વે સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। અમ્ભાંસિ જજ્ઞિરે તાનિ મનુષ્યાસુરદેવતાઃ ।। ૩૦.

સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, જ્યારે બ્રહ્માએ પોતાના પુત્રોને સર્જ્યા, ત્યારે જળથી મનુષ્યો, અસુરો અને દેવતાઓ જન્મ્યા.

પિતૃવન્મન્યમાનસ્ય જજ્ઞિરે પિતરોઽસ્ય વૈ। તેષાન્નિસર્ગઃ પ્રાગુક્તો વિસ્તરસ્તસ્ય વક્ષ્યતે ।। ૩૦.

જ્યારે બ્રહ્માએ પોતાને પિતૃવંત માન્યા, ત્યારે એમના પિતૃઓ જન્મ્યા; એમનો ઉદ્ભવ પહેલાં કહેવામાં આવ્યો છે, હવે એની વિગત કહું છું.

દેવાસુરમનુષ્યાણાં દૃષ્ટ્વા દેવોઽભ્યભાષત। પિતૃવન્મન્યમાનસ્ય જજ્ઞિરે વોપયક્ષિતાઃ ।। ૩૦.

દેવ, અસુર અને મનુષ્યોને જોઈને દેવતાએ કહ્યું: 'જ્યારે તેણે પોતાને પિતૃવંત માન્યા, ત્યારે એ પિતૃઓ જન્મ્યા અને રક્ષાયા.'

મધ્વાદયઃ ષડૃતવસ્તાન્ પિતૄન્ પરિચક્ષતે। ઋતવઃ પિતરો દેવા ઇત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ ।। ૩૦.

મધુથી શરૂ કરીને છ ઋતુઓને પિતૃઓ કહેવાય છે; ઋતુઓ જ પિતૃઓ અને દેવતાઓ છે — આ વૈદિક પરંપરા છે.

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ હ્યતીતાનાગતેષ્વપિ। એતે સ્વાયમ્ભુવે પૂર્વમુત્પન્ના હ્યન્તરે શુભે ।। ૩૦.

બધા મન્વંતરોમાં, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના બંનેમાં, આ પિતૃઓ પહેલાં શુભ સ્વાયંભુવ અવધિમાં જન્મ્યા હતા.

અગ્નિષ્વાત્તાઃ સ્મૃતા નામ્ના તથા બર્હિષદશ્ચ વૈ। અયજ્વાનસ્તથા તેષામાસન્ વૈ ગૃહમેધિનઃ। અગ્નિષ્વાત્તાઃ સ્મૃતાસ્તે વૈ પિતરોઽનાહિતાગ્નયઃ ।। ૩૦.

જેને અગ્નિષ્વાત્ત અને બર્હિષદ કહેવાય છે, એ બધા ગૃહસ્થ હતા પણ યજ્ઞ કરતા નહોતા; અગ્નિષ્વાત્ત એવા પિતૃઓ છે જેમણે અગ્નિ સ્થાપિત કર્યો નહોતો.

યજ્વાનસ્તેષુ યે હ્યાસન્ પિતરઃ સોમપીથિનઃ। સ્મૃતા બર્હિષદસ્તે વૈ પિતરસ્ત્વગ્નિહોત્રિણઃ। ઋતવઃ પિતરો દેવાઃ શાસ્ત્રેઽસ્મિન્નિશ્ચયો મતઃ ।। ૩૦.

એમાથી જે પિતૃઓ યજ્ઞ કરતા અને સોમપાન કરતા હતા, તેઓ બર્હિષદ તરીકે ઓળખાય છે — એ અગ્નિહોત્રી પિતૃઓ છે; આ શાસ્ત્રમાં ઋતુઓ, પિતૃઓ અને દેવતાઓને સ્થિર માનવામાં આવ્યા છે.

મધુમાધવૌ રસૌ જ્ઞેયૌ શુચિશુક્રૌ તુ શુષ્મિણૌ। નભશ્ચૈવ નભસ્તશ્ચ જીવાવેતાવુદાહૃતૌ ।। ૩૦.

મધુ અને માધવને મીઠા ઋતુઓ કહેવાય છે; શુચિ અને શુક્ર શુદ્ધ અને તેજસ્વી છે; અને નભ તથા નભસ્ય જીવંત ઋતુઓ તરીકે ઓળખાય છે.

ઇષશ્ચૈવ તથોર્જશ્ચ સુધાવન્તાવુદાહૃતૌ। સહશ્ચૈવ સહસ્યશ્ચ મન્યુમન્તૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ। તપશ્ચૈવ તપસ્યશ્ચ ઘોરાવેતૌ તુ શૈશિરૌ ।। ૩૦.

ઇષ અને ઊર્જા પોષક છે; સહ અને સહસ્ય શક્તિશાળી છે; તપ અને તપસ્યા ઘોર અને શૈશિર ઋતુઓ છે.

કાલાવસ્થાસ્તુ ષટ્ તેષામ્માસાખ્યા વૈ વ્યવસ્થિતાઃ। ત ઇમે ઋતવઃ પ્રોક્તાશ્ચેતનાચેતનાસ્તુ વૈ ।। ૩૦.

એ છ ઋતુઓના સમયરૂપ અવસ્થાનો મહિનો કહેવાય છે; એ જ ઋતુઓ છે, જીવંત અને અજડ બંને.

ઋતવો બ્રહ્મણઃ પુત્રા વિજ્ઞેયાસ્તેઽભિમાનિનઃ। માસાર્દ્ધમાસસ્થાનેષુ સ્થાનઞ્ચ ઋતવોર્ત્તવાઃ ।। ૩૦.

ઋતુઓ બ્રહ્માના પુત્રો છે અને પોતપોતાના સ્થાનના અધિકારી છે; મહિનો અને અર્ધમહિનો એ ઋતુઓના ક્ષેત્ર છે.

સ્થાનાનાં વ્યતિરેકેણ જ્ઞેયાઃ સ્થાનાભિમાનિનઃ। અહોરાત્રઞ્ચ માસાશ્ચ ઋતવશ્ચાયનાનિ ચ ।। ૩૦.

સ્થાનો સિવાય, જે સ્થાનના અધિકારી છે તેઓ પણ ઓળખવા જેવા છે; દિવસ-રાત, મહિના, ઋતુઓ અને અયન પણ.

સંવત્સરાશ્ચ સ્થાનાનિ કાલાવસ્થાભિમાનિનઃ। નિમેષાશ્ચ કલાઃ કાષ્ઠા મુહૂર્ત્તા વૈ દિનક્ષપાઃ ।। ૩૦.

વર્ષો એ સ્થાન છે, જે સમયની અવસ્થાના અધિકારી છે; ક્ષણો, કલાઓ, કાષ્ઠા, મુહૂર્તો અને દિવસ-રાતના ચક્ર.