વાયુપુરાણમ્

અજૈકપાદુપસ્થેયઃ સ વૈ શાલામુખીયકઃ। અનુદ્દેશ્યોપ્યહિર્બુધ્ન્યઃ સોઽગ્નિર્ગૃહપતિઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૯.

અજૈકપાદ નામનો અગ્નિ શાલામુખીય તરીકે સ્થાપિત થાય છે; અને અહિર્બુધ્ન્ય અગ્નિ, વિશેષ રીતે નિર્દિષ્ટ ન હોય છતાં, ગૃહપતિ તરીકે ઓળખાય છે.

શંસ્યસ્યૈવ સુતાઃ સર્વ્વે ઉપસ્થેયા દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ। તતો વિહરણીયાંશ્ચ વક્ષ્યામ્યષ્ટૌ તુ તત્સુતાન્ ।। ૨૯.

પ્રશંસનીય અગ્નિના બધા પુત્રો દ્વિજોએ સ્થાપિત કરવા યોગ્ય ગણ્યા છે; હવે હું એના આઠ પુત્રોનું વર્ણન કરું છું, જે ઉપયોગ માટે છે.

ક્રતુપ્રવાહણોઽગ્નીધ્રસ્તત્રસ્થા ધિષ્ણયોઽપરે। વિહ્રિયન્તે યથાસ્થાનં સૌત્યોહ્નિ સવનક્રમાત્ ।। ૨૯.

ક્રતુ, પ્રવાહણ અને અગ્નિધ્ર—આ યજ્ઞકુંડો ત્યાં સ્થાપિત થાય છે; તેઓ સોમયજ્ઞના દિવસે યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવાય છે.

પૌત્રેયસ્તુ તતો હ્યગ્નિઃ સ્મૃતો યો હવ્યવાહનઃ। શાન્તિસ્વાગ્નિઃ પ્રચેતાસ્તુ દ્વિતીયઃ સત્ય ઉચ્યતે ।। ૨૯.

પૌત્રેય નામનો અગ્નિ પછી હવ્યવાહન તરીકે ઓળખાય છે; શાંતિ માટેનો અગ્નિ, પ્રચેતસ, બીજો છે, જેને સત્ય કહે છે.

તથાગ્નિર્વિશ્વદેવસ્તુ બ્રહ્મસ્થાને સ ઉચ્યતે। અવક્ષુરચ્છાવાકસ્તુ ભુવઃ સ્થાને વિભાવ્યતે ।। ૨૯.

એ જ રીતે, વિશ્વદેવ નામનો અગ્નિ બ્રહ્મસ્થાને ગણાય છે; અવક્ષુર અને અચ્છાવાક ભૂમિસ્થાને ગણાય છે.

ઉશીરાગ્નિઃ સવીર્યસ્તુ નેષ્ઠીયઃ સંવિભાવ્યતે। અષ્ટમસ્તુ વ્યરત્નિસ્તુ માર્જાલીયઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૨૯.

ઉશીરાગ્નિ, જેમાં શક્તિ છે, તેને નેષ્ઠીય કહેવામાં આવે છે અને તે વહેંચાય છે; આઠમો, જે રત્ન વિના છે, તેને મારજાલીય કહેવાયો છે.

ધિષ્ણ્યા વિહરણીયા યે સૌમ્યેનાન્યેન ચૈવ હિ। તયોર્યઃ પાવકો નામ સ ચાપાં ગર્ભ ઉચ્યતે ।। ૨૯.

જે ધિષ્ણ્ય અગ્નિઓ અહીં હલાવવામાં આવે છે, કોમળ રીતે કે અન્ય રીતે, તેમાં પાવક નામનો અગ્નિ જળનો ગર્ભ કહેવાય છે.

અગ્નિઃ સોઽવભૃથો જ્ઞેયઃ સમ્યક્ પ્રાપ્યાપ્સુ હૂયતે। હૃચ્છયસ્તત્સુતો હ્યગ્નિર્જઠરે યો નૃણાં સ્થિતઃ ।। ૨૯.

જે અગ્નિ યોગ્ય રીતે મેળવ્યા પછી જળમાં અર્પણ થાય છે, તે અવભૃથ કહેવાય છે; અને હૃદયની ઇચ્છાથી જન્મેલો અગ્નિ માનવોના પેટમાં વસે છે.

મન્યુમાન્ જાઠરસ્યાગ્નેર્વિદ્વાનગ્નિઃ સુતઃ સ્મૃતઃ। પરસ્પરોચ્છ્રિતઃ સોઽગ્નિર્ભૂતાનાં હ વિભુર્મહાન્ ।। ૨૯.

પેટના અગ્નિમાં મન અને જ્ઞાન હોય, તો તે અગ્નિનો પુત્ર કહેવાય છે; એ અગ્નિ પરસ્પર ઊભો રહી, સર્વ જીવોમાં મહાન અને શક્તિશાળી છે.

પુત્રઃ સોઽગ્નેર્મન્યુમતો ઘોરઃ સંવર્ત્તકઃ સ્મૃતઃ । પિબન્નપઃ સ વસતિ સમુદ્રે વઢવામુખઃ ।। ૨૯.

અગ્નિથી ક્રોધથી જન્મેલો પુત્ર ભયાનક સમ્વર્તક કહેવાય છે; જે જળ પી જાય છે અને સમુદ્રમાં ઘોડાની જેમ મુખ રાખી વસે છે.

સમુદ્ર વાસિનઃ પુત્રઃ સહરક્ષો વિભાવ્યતે। સહરક્ષસુતઃ ક્ષામો ગૃહાણિ સ દહેન્નૄણામ્ ।। ૨૯.

સમુદ્રમાં વસનારા પુત્ર સહરક્ષ સાથે ઓળખાય છે; સહરક્ષનો પુત્ર દુર્બળ છે અને એ માનવોના ઘરો સળગાવે છે.

ક્રવ્યાદોઽગ્નિઃ સુતસ્તસ્ય પુરુષાનત્તિ યો મૃતાન્ । ઇત્યેતે પાવકસ્યાગ્નેઃ પુત્રા હ્યેવં પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૨૯.

ક્રવ્યાદ નામનો અગ્નિ તેનો પુત્ર છે, જે મૃત માનવોને ભક્ષે છે; આ રીતે પાવક અગ્નિના પુત્રો વર્ણવાયા છે.

તતઃ શુચેસ્તુ યૈઃ સૌરેર્ગન્ધર્વૈરસુરાવૃતૈઃ। મથિતો યસ્ત્વરણ્યાં વૈ સોઽગ્નિરગ્નિઃ સમિધ્યતે ।। ૨૯.

પછી, શુચિનો અગ્નિ, જેને ગંધર્વોએ અસુરો સાથે વનમાં ઘસીને પ્રગટ કર્યો, એ અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે.

આયુર્નામાથ ભગવાન્ પશૌ યસ્તુ પ્રણીયતે। આયુષો મહિમાન્ પુત્રઃ સ શાવાન્નામતઃ સુતઃ ।। ૨૯.

પછી, આયુસ નામે ભગવાન, જે પશુયજ્ઞમાં ચલાવવામાં આવે છે, એ આયુષનો પુત્ર છે અને તેનો પુત્ર શાવાન કહેવાય છે.

પાકયજ્ઞેષ્વભિમાની સોઽગ્નિસ્તુ સવનઃ સ્મૃતઃ। પુત્રશ્ચ સવનસ્યાગ્નેરદ્ભુતઃ સ મહાયશાઃ ।। ૨૯.

પાકયજ્ઞોમાંSavanaa નામે અગ્નિ મુખ્ય ગણાય છે; સવના અગ્નિનો પુત્ર અદ્ભુત છે, જે બહુ પ્રસિદ્ધ છે.

વિવિચિસ્ત્વદ્ભુતસ્યાપિ પુત્રોઽગ્નેઃ સ મહાન્ સ્મૃતઃ। પ્રાયશ્ચિત્તેઽથ ભીમાનાં હુતં ભુહ્ક્તે હવિઃ સદા ।। ૨૯.

અદ્ભુતનો પુત્ર વિવિચિ પણ મહાન અગ્નિ કહેવાય છે; ભયજનક પ્રાયશ્ચિત યજ્ઞોમાં એ હંમેશા હવન ગ્રહણ કરે છે.

વિવિચેસ્તુ સુતો હ્યર્કો યોઽગ્નિસ્તસ્ય સુતાસ્ત્વિમે। અનીકવાન્ વાસૃજવાંશ્ચ રક્ષોહા પિતૃકૃત્તથા। સુરભિર્વસુરત્નાદૌ પ્રવિષ્ટો યશ્ચ રુક્મવાન્ ।। ૨૯.

વિવિચિનો પુત્ર અર્ક છે અને તેના પુત્રો: અનીકવાન, વાસૃજવ, રક્ષોહા, પિતૃકૃત, સુરભિ, વસુરત્ન વગેરેમાં પ્રવેશેલો અને રુક્મવાન છે.

શુચેરગ્નેઃ પ્રજા વહ્નયસ્તુ ચતુર્દ્દશ। ઇત્યેતે વહ્નયઃ પ્રોક્તાઃ પ્રણીયન્તેઽધ્વરેષુ યે ।। ૨૯.

શુચિ અગ્નિના ચૌદ સંતાન અગ્નિરૂપ છે; આ અગ્નિઓ યજ્ઞોમાં ચાલે છે, તેમ અહીં વર્ણવાયા છે.

આદિસર્ગે હ્યતીતા વૈ યામૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ। સ્વાયમ્ભુ વેઽન્તરે પૂર્વમગ્નયસ્તેઽભિમાનિનઃ ।। ૨૯.

પ્રથમ સર્જનમાં, શ્રેષ્ઠ દેવો અને યમો સાથે, સ્વાયંભુવના સમયગાળામાં એ અગ્નિઓ પૂર્વે અહંકારપૂર્વક હતાં.

એતે વિહરણીયાસ્તુ ચેતનાચેતનેષ્વિહ। સ્થાનાભિમાનિનો લોકે પ્રાગાસન્ હવ્યવાહનાઃ ।। ૨૯.

આ અગ્નિઓ અહીં જીવંત અને અજડ બંનેમાં, જગતમાં સ્થાનના સ્વામી અને હવન વહન કરનાર હતા.

કામ્યનૈમિત્તિકાજસ્રેષ્વેતે કર્મસ્વવસ્થિતાઃ। પૂર્વમન્વન્તરેઽતીતે શુક્લૈર્યામૈઃ સુતૈઃ સહ। દેવૈર્મહાત્મભિઃ પુણ્યૈઃ પ્રથમસ્યાન્તરે મનોઃ ।। ૨૯.

ઇચ્છિત, નિમિત્તિક અને સતત કર્મોમાં, પૂર્વ મન્વંતરમાં, શ્વેત યમોના પુત્રો અને પુણ્યશાળી મહાન દેવતાઓ સાથે, મનુના પ્રથમ અવધિમાં એ સ્થિર રહ્યાં.

ઇત્યેતાનિ મયોક્તાનિ સ્થાનાનિ સ્થાનિનશ્ચ હ । તૈરેવ તુ પ્રસઙ્ખ્યાતમતીતાનાગતેષ્વપિ ।। ૨૯.

આ રીતે, મેં આ સ્થળો અને તેમના સ્વામીઓનું વર્ણન કર્યું; એ જ દ્વારા ભૂતકાળ અને ભવિષ્યની ગણતરી થાય છે.

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ લક્ષણં જાતવેદસામ્। સર્વે તપસ્વિનો હ્યેતે સર્વે હ્યવભૃથા સ્તથા। પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે જ્યોતિષ્મન્તશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।। ૨૯.

બધા મન્વંતરોમાં, જાતવેદસના લક્ષણો આ છે; એ બધા તપસ્વી છે, બધા અવભૃથ અગ્નિ છે, બધા પ્રજાના સ્વામી અને તેજસ્વી ગણાય છે.

સ્વારોચિષાદિષુ જ્ઞેયાઃ સાવર્ણ્યન્તેષુ સપ્તસુ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ નાનારૂપપ્રયોજનૈઃ ।। ૨૯.

સ્વારોચિષથી સાવર્ણિ સુધીના સાત મન્વંતરોમાં, દરેક મન્વંતરમાં અનેક રૂપો અને વિવિધ હેતુઓ ધરાવનારાઓ છે, એ રીતે સમજવું.

વર્ત્તન્તે વર્ત્તમાનૈશ્ચ દેવૈરિહ સહાગ્નયઃ। અનાગતૈઃ સુરૈઃ સાર્દ્ધં વર્ત્તન્તેઽનાગતાગ્નયઃ ।। ૨૯.

અહીં, હાલના દેવતાઓ સાથે અગ્નિઓ પણ છે; અને જે દેવતાઓ આવનારા છે, એમની સાથે આવનારા અગ્નિઓ પણ રહેશે.

ઇત્યેષ નિનયોઽગ્નીનાં મયા પ્રોક્તો યથાતથમ્। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ પિતૄણાં વક્ષ્યતે તતઃ ।। ૨૯.

હવે અગ્નિઓની વ્યવસ્થા જેવી છે એવી રીતે મેં સમજાવી; હવે પિતૃઓની વિગતવાર પરંપરા કહું છું.

બ્રહ્મણઃ સૃજતઃ પુત્રાન્ પૂર્વે સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। અમ્ભાંસિ જજ્ઞિરે તાનિ મનુષ્યાસુરદેવતાઃ ।। ૩૦.

સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, જ્યારે બ્રહ્માએ પોતાના પુત્રોને સર્જ્યા, ત્યારે જળથી મનુષ્યો, અસુરો અને દેવતાઓ જન્મ્યા.

પિતૃવન્મન્યમાનસ્ય જજ્ઞિરે પિતરોઽસ્ય વૈ। તેષાન્નિસર્ગઃ પ્રાગુક્તો વિસ્તરસ્તસ્ય વક્ષ્યતે ।। ૩૦.

જ્યારે બ્રહ્માએ પોતાને પિતૃવંત માન્યા, ત્યારે એમના પિતૃઓ જન્મ્યા; એમનો ઉદ્ભવ પહેલાં કહેવામાં આવ્યો છે, હવે એની વિગત કહું છું.

દેવાસુરમનુષ્યાણાં દૃષ્ટ્વા દેવોઽભ્યભાષત। પિતૃવન્મન્યમાનસ્ય જજ્ઞિરે વોપયક્ષિતાઃ ।। ૩૦.

દેવ, અસુર અને મનુષ્યોને જોઈને દેવતાએ કહ્યું: 'જ્યારે તેણે પોતાને પિતૃવંત માન્યા, ત્યારે એ પિતૃઓ જન્મ્યા અને રક્ષાયા.'