વાયુપુરાણમ્

વિપાશાં કૌશિકીઞ્ચૈવ શતદ્રું સરયૂન્તથા। સીતાં સરસ્વતીઞ્ચૈવ હ્રાદિનીં પાવનીં તથા ।। ૨૯.

વિપાશા, કૌશિકી, શતદ્રુ અને સરયૂ, સીતા, સરસ્વતી, હ્રાદિની અને પાવની—

તાસુ ષોડશધાત્માનં પ્રવિભજ્ય પૃથક્ પૃથક્ । આત્માનં વ્યદધાત્તાસુ ધિષ્ણીષ્વથ બભૂવ સઃ ।। ૨૯.

આ નદીઓમાં, એ અગ્નિએ પોતાને સોળ ભાગમાં વહેંચી, દરેકમાં અલગથી સ્થાન લીધું; આમ તે યજ્ઞકુંડોમાં પ્રગટ થયો.

ધિષ્ણયો દિવ્યભિચારિણ્યસ્તાસૂત્પન્નાસ્તુ ધિષ્ણયઃ। ધિષ્ણીષુ જજ્ઞિરે યસ્માદ્ધિષ્ણયસ્તેન કીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૯.

દેવતાઓમાં ફરતા યજ્ઞકુંડો, એ નદીઓમાંથી ઉત્પન્ન થયા; કારણ કે તેઓ કુંડોમાં જન્મ્યા, તેથી તેમને કુંડ કહેવાય છે.

ઇત્યેતે વૈ નદીપુત્રા ધિષ્ણીષ્વેવ વિજજ્ઞિરે। તેષાં વિહરણીયા યે ઉપસ્થેયાશ્ચ યેઽગ્નયઃ। તાન્ શ્રૃણુધ્વં સમાસેન કીર્ત્યમાનાન્ યથા તથા ।। ૨૯.

આ રીતે, નદીઓના પુત્રો ખરેખર યજ્ઞકુંડોમાં જન્મ્યા. એમાં જે અગ્નિઓ સ્થાપિત કરવા યોગ્ય છે અને જે ઉપયોગ માટે છે, તેમના નામ અને વર્ણન હવે સાંભળો.

thumb|400px|ઉત્તરવેદી 400px|thumb|સદોમણ્ડપમ્ thumb|400px|ધિષ્ણ્ય ઋતુઃ પ્રવાહણોઽગ્નીધ્રઃ પુરસ્તાદ્ધિષ્ણયોઽપરો। વિધીયન્તે યથાસ્થાનં સૌત્યેઽહ્નિ સવનક્રમાત્ ।। ૨૯.

યજ્ઞકુંડોમાં ઋતુ, પ્રવાહણ અને અગ્નિધ્રા આગળ રાખવામાં આવે છે; બીજા કુંડો યોગ્ય સ્થાને, સોમયજ્ઞના દિવસે ક્રમ પ્રમાણે ગોઠવવામાં આવે છે.

અનિર્દ્દેશ્યાન્યવાચ્યાનામગ્નીનાં શ્રૃણુત ક્રમમ્। સમ્રાડગ્નિઃ કૃશાનુર્યો દ્વિતીયોત્તરવેદિકઃ ।। ૨૯.

હવે સાંભળો, જે અગ્નિઓ વર્ણનથી પર છે, તેમના ક્રમ વિશે: સમ્રાટ અગ્નિ, તેજસ્વી અગ્નિ, ઉત્તર વેદિકામાં બીજું સ્થાન પામે છે.

સમ્રાડગ્નિઃ સ્મૃતા હ્યષ્ટૌ ઉપતિષ્ઠન્તિ તાન્ દ્વિજાઃ. અધસ્તાત્પર્ષદન્યસ્તુ દ્વિતીયઃ સોઽત્ર દૃશ્યતે ।। ૨૯.

સમ્રાટ અગ્નિ આઠ પ્રકારનો કહેવાય છે; દ્વિજ લોકો તેનું પાલન કરે છે. નીચે પાર્ષદ નામે બીજો અગ્નિ છે, જે ત્યાં દેખાય છે.

પ્રતદ્વોચે નભો નામ ચત્વારિ સ વિભાવ્યતે। બ્રહ્મજ્યોતિર્વસુર્નામ બ્રહ્મસ્થાને સ ઉચ્યતે ।। ૨૯.

હવે હું નભ નામના અગ્નિ વિશે કહું છું, જે ચાર રૂપ ધરાવે છે; બ્રહ્મજ્યોતિ, વસુર નામે, બ્રહ્મસ્થાને ગણાય છે.

હવ્યસૂર્ય્યાદ્યસંસૃષ્ટઃ શામિત્રે સ વિભાવ્યતે। વિશ્વસ્યાથ સમુદ્રોગ્નિર્બ્રહ્મસ્થાને સ કીર્ત્ત્યતે ।। ૨૯.

હવ્યાસૂર્યથી અપ્રભુત અગ્નિને શામિત્રિ કહે છે; સર્વવિશ્વનો સમુદ્ર અગ્નિ પણ બ્રહ્મસ્થાને ગણાય છે.

ઋતુધામા ચ સુજ્યોતિરૌદુમ્બર્ય્યાં સ કીર્ત્ત્યતે। બ્રહ્મજ્યોતિર્વસુર્નામ બ્રહ્મસ્થાને સ ઉચ્યતે ।। ૨૯.

ઋતુધામા નામે તેજસ્વી અગ્નિ ઉદુંબરમાં ગણાય છે; બ્રહ્મજ્યોતિ, વસુર નામે, બ્રહ્મસ્થાને કહેવાય છે.

અજૈકપાદુપસ્થેયઃ સ વૈ શાલામુખીયકઃ। અનુદ્દેશ્યોપ્યહિર્બુધ્ન્યઃ સોઽગ્નિર્ગૃહપતિઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૯.

અજૈકપાદ નામનો અગ્નિ શાલામુખીય તરીકે સ્થાપિત થાય છે; અને અહિર્બુધ્ન્ય અગ્નિ, વિશેષ રીતે નિર્દિષ્ટ ન હોય છતાં, ગૃહપતિ તરીકે ઓળખાય છે.

શંસ્યસ્યૈવ સુતાઃ સર્વ્વે ઉપસ્થેયા દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ। તતો વિહરણીયાંશ્ચ વક્ષ્યામ્યષ્ટૌ તુ તત્સુતાન્ ।। ૨૯.

પ્રશંસનીય અગ્નિના બધા પુત્રો દ્વિજોએ સ્થાપિત કરવા યોગ્ય ગણ્યા છે; હવે હું એના આઠ પુત્રોનું વર્ણન કરું છું, જે ઉપયોગ માટે છે.

ક્રતુપ્રવાહણોઽગ્નીધ્રસ્તત્રસ્થા ધિષ્ણયોઽપરે। વિહ્રિયન્તે યથાસ્થાનં સૌત્યોહ્નિ સવનક્રમાત્ ।। ૨૯.

ક્રતુ, પ્રવાહણ અને અગ્નિધ્ર—આ યજ્ઞકુંડો ત્યાં સ્થાપિત થાય છે; તેઓ સોમયજ્ઞના દિવસે યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવાય છે.

પૌત્રેયસ્તુ તતો હ્યગ્નિઃ સ્મૃતો યો હવ્યવાહનઃ। શાન્તિસ્વાગ્નિઃ પ્રચેતાસ્તુ દ્વિતીયઃ સત્ય ઉચ્યતે ।। ૨૯.

પૌત્રેય નામનો અગ્નિ પછી હવ્યવાહન તરીકે ઓળખાય છે; શાંતિ માટેનો અગ્નિ, પ્રચેતસ, બીજો છે, જેને સત્ય કહે છે.

તથાગ્નિર્વિશ્વદેવસ્તુ બ્રહ્મસ્થાને સ ઉચ્યતે। અવક્ષુરચ્છાવાકસ્તુ ભુવઃ સ્થાને વિભાવ્યતે ।। ૨૯.

એ જ રીતે, વિશ્વદેવ નામનો અગ્નિ બ્રહ્મસ્થાને ગણાય છે; અવક્ષુર અને અચ્છાવાક ભૂમિસ્થાને ગણાય છે.

ઉશીરાગ્નિઃ સવીર્યસ્તુ નેષ્ઠીયઃ સંવિભાવ્યતે। અષ્ટમસ્તુ વ્યરત્નિસ્તુ માર્જાલીયઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૨૯.

ઉશીરાગ્નિ, જેમાં શક્તિ છે, તેને નેષ્ઠીય કહેવામાં આવે છે અને તે વહેંચાય છે; આઠમો, જે રત્ન વિના છે, તેને મારજાલીય કહેવાયો છે.

ધિષ્ણ્યા વિહરણીયા યે સૌમ્યેનાન્યેન ચૈવ હિ। તયોર્યઃ પાવકો નામ સ ચાપાં ગર્ભ ઉચ્યતે ।। ૨૯.

જે ધિષ્ણ્ય અગ્નિઓ અહીં હલાવવામાં આવે છે, કોમળ રીતે કે અન્ય રીતે, તેમાં પાવક નામનો અગ્નિ જળનો ગર્ભ કહેવાય છે.

અગ્નિઃ સોઽવભૃથો જ્ઞેયઃ સમ્યક્ પ્રાપ્યાપ્સુ હૂયતે। હૃચ્છયસ્તત્સુતો હ્યગ્નિર્જઠરે યો નૃણાં સ્થિતઃ ।। ૨૯.

જે અગ્નિ યોગ્ય રીતે મેળવ્યા પછી જળમાં અર્પણ થાય છે, તે અવભૃથ કહેવાય છે; અને હૃદયની ઇચ્છાથી જન્મેલો અગ્નિ માનવોના પેટમાં વસે છે.

મન્યુમાન્ જાઠરસ્યાગ્નેર્વિદ્વાનગ્નિઃ સુતઃ સ્મૃતઃ। પરસ્પરોચ્છ્રિતઃ સોઽગ્નિર્ભૂતાનાં હ વિભુર્મહાન્ ।। ૨૯.

પેટના અગ્નિમાં મન અને જ્ઞાન હોય, તો તે અગ્નિનો પુત્ર કહેવાય છે; એ અગ્નિ પરસ્પર ઊભો રહી, સર્વ જીવોમાં મહાન અને શક્તિશાળી છે.

પુત્રઃ સોઽગ્નેર્મન્યુમતો ઘોરઃ સંવર્ત્તકઃ સ્મૃતઃ । પિબન્નપઃ સ વસતિ સમુદ્રે વઢવામુખઃ ।। ૨૯.

અગ્નિથી ક્રોધથી જન્મેલો પુત્ર ભયાનક સમ્વર્તક કહેવાય છે; જે જળ પી જાય છે અને સમુદ્રમાં ઘોડાની જેમ મુખ રાખી વસે છે.

સમુદ્ર વાસિનઃ પુત્રઃ સહરક્ષો વિભાવ્યતે। સહરક્ષસુતઃ ક્ષામો ગૃહાણિ સ દહેન્નૄણામ્ ।। ૨૯.

સમુદ્રમાં વસનારા પુત્ર સહરક્ષ સાથે ઓળખાય છે; સહરક્ષનો પુત્ર દુર્બળ છે અને એ માનવોના ઘરો સળગાવે છે.

ક્રવ્યાદોઽગ્નિઃ સુતસ્તસ્ય પુરુષાનત્તિ યો મૃતાન્ । ઇત્યેતે પાવકસ્યાગ્નેઃ પુત્રા હ્યેવં પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૨૯.

ક્રવ્યાદ નામનો અગ્નિ તેનો પુત્ર છે, જે મૃત માનવોને ભક્ષે છે; આ રીતે પાવક અગ્નિના પુત્રો વર્ણવાયા છે.

તતઃ શુચેસ્તુ યૈઃ સૌરેર્ગન્ધર્વૈરસુરાવૃતૈઃ। મથિતો યસ્ત્વરણ્યાં વૈ સોઽગ્નિરગ્નિઃ સમિધ્યતે ।। ૨૯.

પછી, શુચિનો અગ્નિ, જેને ગંધર્વોએ અસુરો સાથે વનમાં ઘસીને પ્રગટ કર્યો, એ અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે.

આયુર્નામાથ ભગવાન્ પશૌ યસ્તુ પ્રણીયતે। આયુષો મહિમાન્ પુત્રઃ સ શાવાન્નામતઃ સુતઃ ।। ૨૯.

પછી, આયુસ નામે ભગવાન, જે પશુયજ્ઞમાં ચલાવવામાં આવે છે, એ આયુષનો પુત્ર છે અને તેનો પુત્ર શાવાન કહેવાય છે.

પાકયજ્ઞેષ્વભિમાની સોઽગ્નિસ્તુ સવનઃ સ્મૃતઃ। પુત્રશ્ચ સવનસ્યાગ્નેરદ્ભુતઃ સ મહાયશાઃ ।। ૨૯.

પાકયજ્ઞોમાંSavanaa નામે અગ્નિ મુખ્ય ગણાય છે; સવના અગ્નિનો પુત્ર અદ્ભુત છે, જે બહુ પ્રસિદ્ધ છે.

વિવિચિસ્ત્વદ્ભુતસ્યાપિ પુત્રોઽગ્નેઃ સ મહાન્ સ્મૃતઃ। પ્રાયશ્ચિત્તેઽથ ભીમાનાં હુતં ભુહ્ક્તે હવિઃ સદા ।। ૨૯.

અદ્ભુતનો પુત્ર વિવિચિ પણ મહાન અગ્નિ કહેવાય છે; ભયજનક પ્રાયશ્ચિત યજ્ઞોમાં એ હંમેશા હવન ગ્રહણ કરે છે.

વિવિચેસ્તુ સુતો હ્યર્કો યોઽગ્નિસ્તસ્ય સુતાસ્ત્વિમે। અનીકવાન્ વાસૃજવાંશ્ચ રક્ષોહા પિતૃકૃત્તથા। સુરભિર્વસુરત્નાદૌ પ્રવિષ્ટો યશ્ચ રુક્મવાન્ ।। ૨૯.

વિવિચિનો પુત્ર અર્ક છે અને તેના પુત્રો: અનીકવાન, વાસૃજવ, રક્ષોહા, પિતૃકૃત, સુરભિ, વસુરત્ન વગેરેમાં પ્રવેશેલો અને રુક્મવાન છે.

શુચેરગ્નેઃ પ્રજા વહ્નયસ્તુ ચતુર્દ્દશ। ઇત્યેતે વહ્નયઃ પ્રોક્તાઃ પ્રણીયન્તેઽધ્વરેષુ યે ।। ૨૯.

શુચિ અગ્નિના ચૌદ સંતાન અગ્નિરૂપ છે; આ અગ્નિઓ યજ્ઞોમાં ચાલે છે, તેમ અહીં વર્ણવાયા છે.

આદિસર્ગે હ્યતીતા વૈ યામૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ। સ્વાયમ્ભુ વેઽન્તરે પૂર્વમગ્નયસ્તેઽભિમાનિનઃ ।। ૨૯.

પ્રથમ સર્જનમાં, શ્રેષ્ઠ દેવો અને યમો સાથે, સ્વાયંભુવના સમયગાળામાં એ અગ્નિઓ પૂર્વે અહંકારપૂર્વક હતાં.