વાયુપુરાણમ્

નિર્મ્મથ્ય પવમાનસ્તુ શુચિઃ શૌરસ્તુ યઃ સ્મૃતઃ. પાવકા વૈદ્યુતાશ્ચૈવ તેષાં સ્થાનાનિ યાનિ વૈ ।। ૨૯.

પવમાનને મથન કરીને શુચિ અને શૌરી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પાવક અને વૈદ્યુત પણ એમના સ્થાન છે.

પવમાનાત્મજશ્ચૈવ કવ્યવાહન ઉચ્યતે। પાવકાત્ સહરક્ષસ્તુ હવ્યવાહઃ શુચેઃ સુતઃ ।। ૨૯.

પવમાનના પુત્ર કાવ્યવાહન કહેવાય છે. પાવકથી સહરક્ષ જન્મ્યો અને શુચિનો પુત્ર હવ્યવાહ છે.

દેવાનાં હવ્યવાહોઽગ્નિઃ પિતૄણાં કવ્યવાહનઃ। સહરક્ષોઽસુરાણાન્તુ ત્રયાણાન્તુ ત્રયોઽગ્નયઃ ।। ૨૯.

દેવતાઓમાં હવ્યવાહ અગ્નિ છે, પિતૃઓમાં કાવ્યવાહન અને અસુરોમાં સહરક્ષ છે. આમ, ત્રણ જાત માટે ત્રણ અગ્નિ છે.

એતેષાં પુત્રપૌત્રાસ્તુ ચત્વારિંશન્નવૈવ તુ। વક્ષ્યામિ નામતસ્તેષાં પ્રવિભાગં પૃથક્ પૃથક્ ।। ૨૯.

એમના પુત્ર અને પૌત્ર મળીને ઉગણપંચાસ થાય છે. હવે હું એમના નામ અને જુદા જુદા વર્ગો કહું છું.

વૈદ્યુતો લૌકિકાગ્નિસ્તુ પ્રથમો બ્રહ્મણઃ સુતઃ। બ્રહ્મૌદનાગ્નિસ્તત્પુત્રો ભરતો નામ વિશ્રુતઃ ।। ૨૯.

વૈદ્યુત, લોકિક અગ્નિ, બ્રહ્માનો પહેલો પુત્ર છે. એનો પુત્ર બ્રહ્મૌદન અગ્નિ છે અને એનો પ્રસિદ્ધ પુત્ર ભરત કહેવાય છે.

અથર્વા તુ ભૃગુર્જ્ઞેયોઽપ્યઙ્ગિરાઽથર્વણઃ સુતઃ। તસ્માત્ સ લૌકિકાગ્નિસ્તુ દધ્યઙ્ચાથર્વણઃ સુતઃ ।। ૨૯.

અથર્વન ભૃગુ તરીકે ઓળખાય છે અને અંગિરા એથર્વનનો પુત્ર છે. એમાંથી લોકિક અગ્નિ થયો અને દધ્યઞ્ચ એથર્વનનો પુત્ર છે.

અથ યઃ પવમાનોઽગ્નિર્નિર્મન્થાઃ કવિભિઃ સ્મૃતઃ। સ જ્ઞેયો ગાર્હપત્યોઽગ્નિસ્તતઃ પુત્રદ્વયં સ્મૃતમ્ ।। ૨૯.

હવે, પવમાન અગ્નિ, જેને કવિઓ નિર્મથ કહે છે, એ ગારહપત્ય અગ્નિ તરીકે જાણીતા છે. એમાંથી બે પુત્રો થયા.

શંસ્યસ્ત્વાહવનીયોઽગ્નિર્યઃ સ્મૃતો હવ્યવાહનઃ। દ્વિતીયસ્તુ સુતઃ પ્રોક્તઃ શુક્રોઽગ્નિર્યઃ પ્રણીયતે ।। ૨૯.

આહવનીય અગ્નિ, જેને હવ્યવાહન કહેવામાં આવે છે, તેની પ્રશંસા કરવી જોઈએ. બીજો અગ્નિ, સુત નામે ઓળખાય છે, તે તેજસ્વી અગ્નિ છે જેને આગળ લઈ જવામાં આવે છે.

તથા સભ્યાવસથ્યૌ વૈ શંસ્યસ્યાગ્નેઃ સુતાવુભૌ। શંસ્યાસ્તુ ષોડશ નદીશ્વકમે હવ્યવાહનઃ। યોઽસાવાહવનીયોઽગ્નિરભિમાની દ્વિજૈઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૯.

એ જ રીતે, સભ્ય અને અવસથ્ય બંને પ્રશંસનીય અગ્નિના પુત્ર ગણાય છે. આ હવ્યવાહન અગ્નિ એ સોળ નદીઓમાંનું એક છે અને આહવનીય અગ્નિને દ્વિજોએ તેનો અધિકારી માન્યો છે.

કાવેરીં કૃષ્ણવેણીઞ્ચ નર્મદાં યમુનાન્તથા। ગોદાવરીં વિતસ્તાઞ્ચ ચન્દ્રભાગામિરાવતીમ્ ।। ૨૯.

કાવેરી, કૃષ્ણવેણી, નર્મદા અને યમુના, ગોદાવરી, વિતસ્થા, ચંદ્રભાગા અને ઇરાવતી—

વિપાશાં કૌશિકીઞ્ચૈવ શતદ્રું સરયૂન્તથા। સીતાં સરસ્વતીઞ્ચૈવ હ્રાદિનીં પાવનીં તથા ।। ૨૯.

વિપાશા, કૌશિકી, શતદ્રુ અને સરયૂ, સીતા, સરસ્વતી, હ્રાદિની અને પાવની—

તાસુ ષોડશધાત્માનં પ્રવિભજ્ય પૃથક્ પૃથક્ । આત્માનં વ્યદધાત્તાસુ ધિષ્ણીષ્વથ બભૂવ સઃ ।। ૨૯.

આ નદીઓમાં, એ અગ્નિએ પોતાને સોળ ભાગમાં વહેંચી, દરેકમાં અલગથી સ્થાન લીધું; આમ તે યજ્ઞકુંડોમાં પ્રગટ થયો.

ધિષ્ણયો દિવ્યભિચારિણ્યસ્તાસૂત્પન્નાસ્તુ ધિષ્ણયઃ। ધિષ્ણીષુ જજ્ઞિરે યસ્માદ્ધિષ્ણયસ્તેન કીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૯.

દેવતાઓમાં ફરતા યજ્ઞકુંડો, એ નદીઓમાંથી ઉત્પન્ન થયા; કારણ કે તેઓ કુંડોમાં જન્મ્યા, તેથી તેમને કુંડ કહેવાય છે.

ઇત્યેતે વૈ નદીપુત્રા ધિષ્ણીષ્વેવ વિજજ્ઞિરે। તેષાં વિહરણીયા યે ઉપસ્થેયાશ્ચ યેઽગ્નયઃ। તાન્ શ્રૃણુધ્વં સમાસેન કીર્ત્યમાનાન્ યથા તથા ।। ૨૯.

આ રીતે, નદીઓના પુત્રો ખરેખર યજ્ઞકુંડોમાં જન્મ્યા. એમાં જે અગ્નિઓ સ્થાપિત કરવા યોગ્ય છે અને જે ઉપયોગ માટે છે, તેમના નામ અને વર્ણન હવે સાંભળો.

thumb|400px|ઉત્તરવેદી 400px|thumb|સદોમણ્ડપમ્ thumb|400px|ધિષ્ણ્ય ઋતુઃ પ્રવાહણોઽગ્નીધ્રઃ પુરસ્તાદ્ધિષ્ણયોઽપરો। વિધીયન્તે યથાસ્થાનં સૌત્યેઽહ્નિ સવનક્રમાત્ ।। ૨૯.

યજ્ઞકુંડોમાં ઋતુ, પ્રવાહણ અને અગ્નિધ્રા આગળ રાખવામાં આવે છે; બીજા કુંડો યોગ્ય સ્થાને, સોમયજ્ઞના દિવસે ક્રમ પ્રમાણે ગોઠવવામાં આવે છે.

અનિર્દ્દેશ્યાન્યવાચ્યાનામગ્નીનાં શ્રૃણુત ક્રમમ્। સમ્રાડગ્નિઃ કૃશાનુર્યો દ્વિતીયોત્તરવેદિકઃ ।। ૨૯.

હવે સાંભળો, જે અગ્નિઓ વર્ણનથી પર છે, તેમના ક્રમ વિશે: સમ્રાટ અગ્નિ, તેજસ્વી અગ્નિ, ઉત્તર વેદિકામાં બીજું સ્થાન પામે છે.

સમ્રાડગ્નિઃ સ્મૃતા હ્યષ્ટૌ ઉપતિષ્ઠન્તિ તાન્ દ્વિજાઃ. અધસ્તાત્પર્ષદન્યસ્તુ દ્વિતીયઃ સોઽત્ર દૃશ્યતે ।। ૨૯.

સમ્રાટ અગ્નિ આઠ પ્રકારનો કહેવાય છે; દ્વિજ લોકો તેનું પાલન કરે છે. નીચે પાર્ષદ નામે બીજો અગ્નિ છે, જે ત્યાં દેખાય છે.

પ્રતદ્વોચે નભો નામ ચત્વારિ સ વિભાવ્યતે। બ્રહ્મજ્યોતિર્વસુર્નામ બ્રહ્મસ્થાને સ ઉચ્યતે ।। ૨૯.

હવે હું નભ નામના અગ્નિ વિશે કહું છું, જે ચાર રૂપ ધરાવે છે; બ્રહ્મજ્યોતિ, વસુર નામે, બ્રહ્મસ્થાને ગણાય છે.

હવ્યસૂર્ય્યાદ્યસંસૃષ્ટઃ શામિત્રે સ વિભાવ્યતે। વિશ્વસ્યાથ સમુદ્રોગ્નિર્બ્રહ્મસ્થાને સ કીર્ત્ત્યતે ।। ૨૯.

હવ્યાસૂર્યથી અપ્રભુત અગ્નિને શામિત્રિ કહે છે; સર્વવિશ્વનો સમુદ્ર અગ્નિ પણ બ્રહ્મસ્થાને ગણાય છે.

ઋતુધામા ચ સુજ્યોતિરૌદુમ્બર્ય્યાં સ કીર્ત્ત્યતે। બ્રહ્મજ્યોતિર્વસુર્નામ બ્રહ્મસ્થાને સ ઉચ્યતે ।। ૨૯.

ઋતુધામા નામે તેજસ્વી અગ્નિ ઉદુંબરમાં ગણાય છે; બ્રહ્મજ્યોતિ, વસુર નામે, બ્રહ્મસ્થાને કહેવાય છે.

અજૈકપાદુપસ્થેયઃ સ વૈ શાલામુખીયકઃ। અનુદ્દેશ્યોપ્યહિર્બુધ્ન્યઃ સોઽગ્નિર્ગૃહપતિઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૯.

અજૈકપાદ નામનો અગ્નિ શાલામુખીય તરીકે સ્થાપિત થાય છે; અને અહિર્બુધ્ન્ય અગ્નિ, વિશેષ રીતે નિર્દિષ્ટ ન હોય છતાં, ગૃહપતિ તરીકે ઓળખાય છે.

શંસ્યસ્યૈવ સુતાઃ સર્વ્વે ઉપસ્થેયા દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ। તતો વિહરણીયાંશ્ચ વક્ષ્યામ્યષ્ટૌ તુ તત્સુતાન્ ।। ૨૯.

પ્રશંસનીય અગ્નિના બધા પુત્રો દ્વિજોએ સ્થાપિત કરવા યોગ્ય ગણ્યા છે; હવે હું એના આઠ પુત્રોનું વર્ણન કરું છું, જે ઉપયોગ માટે છે.

ક્રતુપ્રવાહણોઽગ્નીધ્રસ્તત્રસ્થા ધિષ્ણયોઽપરે। વિહ્રિયન્તે યથાસ્થાનં સૌત્યોહ્નિ સવનક્રમાત્ ।। ૨૯.

ક્રતુ, પ્રવાહણ અને અગ્નિધ્ર—આ યજ્ઞકુંડો ત્યાં સ્થાપિત થાય છે; તેઓ સોમયજ્ઞના દિવસે યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવાય છે.

પૌત્રેયસ્તુ તતો હ્યગ્નિઃ સ્મૃતો યો હવ્યવાહનઃ। શાન્તિસ્વાગ્નિઃ પ્રચેતાસ્તુ દ્વિતીયઃ સત્ય ઉચ્યતે ।। ૨૯.

પૌત્રેય નામનો અગ્નિ પછી હવ્યવાહન તરીકે ઓળખાય છે; શાંતિ માટેનો અગ્નિ, પ્રચેતસ, બીજો છે, જેને સત્ય કહે છે.

તથાગ્નિર્વિશ્વદેવસ્તુ બ્રહ્મસ્થાને સ ઉચ્યતે। અવક્ષુરચ્છાવાકસ્તુ ભુવઃ સ્થાને વિભાવ્યતે ।। ૨૯.

એ જ રીતે, વિશ્વદેવ નામનો અગ્નિ બ્રહ્મસ્થાને ગણાય છે; અવક્ષુર અને અચ્છાવાક ભૂમિસ્થાને ગણાય છે.

ઉશીરાગ્નિઃ સવીર્યસ્તુ નેષ્ઠીયઃ સંવિભાવ્યતે। અષ્ટમસ્તુ વ્યરત્નિસ્તુ માર્જાલીયઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૨૯.

ઉશીરાગ્નિ, જેમાં શક્તિ છે, તેને નેષ્ઠીય કહેવામાં આવે છે અને તે વહેંચાય છે; આઠમો, જે રત્ન વિના છે, તેને મારજાલીય કહેવાયો છે.

ધિષ્ણ્યા વિહરણીયા યે સૌમ્યેનાન્યેન ચૈવ હિ। તયોર્યઃ પાવકો નામ સ ચાપાં ગર્ભ ઉચ્યતે ।। ૨૯.

જે ધિષ્ણ્ય અગ્નિઓ અહીં હલાવવામાં આવે છે, કોમળ રીતે કે અન્ય રીતે, તેમાં પાવક નામનો અગ્નિ જળનો ગર્ભ કહેવાય છે.

અગ્નિઃ સોઽવભૃથો જ્ઞેયઃ સમ્યક્ પ્રાપ્યાપ્સુ હૂયતે। હૃચ્છયસ્તત્સુતો હ્યગ્નિર્જઠરે યો નૃણાં સ્થિતઃ ।। ૨૯.

જે અગ્નિ યોગ્ય રીતે મેળવ્યા પછી જળમાં અર્પણ થાય છે, તે અવભૃથ કહેવાય છે; અને હૃદયની ઇચ્છાથી જન્મેલો અગ્નિ માનવોના પેટમાં વસે છે.

મન્યુમાન્ જાઠરસ્યાગ્નેર્વિદ્વાનગ્નિઃ સુતઃ સ્મૃતઃ। પરસ્પરોચ્છ્રિતઃ સોઽગ્નિર્ભૂતાનાં હ વિભુર્મહાન્ ।। ૨૯.

પેટના અગ્નિમાં મન અને જ્ઞાન હોય, તો તે અગ્નિનો પુત્ર કહેવાય છે; એ અગ્નિ પરસ્પર ઊભો રહી, સર્વ જીવોમાં મહાન અને શક્તિશાળી છે.