વાયુપુરાણમ્

અરુણસ્યાગ્રતો યાન્તિ પરિવાર્ય દિવાકરમ્। આભૂતસંપ્લવાત્સર્વે પતઙ્ગસહચારિણઃ ।। ૨૮.

અરુણના આગળ આગળ, એ સૌ સુર્યને ઘેરીને જાય છે. મહાપ્રલય પછીથી એ બધા પતંગ સાથે રહે છે, એટલે સુર્યકિરણોના સાથી છે.

સ્વસારૌ તુ યવીયસ્યૌ પુણ્યાત્મસુમતી ચ તે। પર્વસસ્ય સ્નુષે તે વૈ પૂર્ણમાસસુતસ્ય વૈ ।। ૨૮.

એના બે નાની બહેનો, પુણ્યાત્મા અને સુમતિ, પુરણમાસના પુત્ર પર્વસની વહુઓ તરીકે જાણીતી છે.

ઊર્જાયાન્તુ વસિષ્ઠસ્ય પુત્રા વૈ સપ્ત જજ્ઞિરે। જ્યાયસી ચ સ્વસા તેષાં પુણ્ડરીકા સુમધ્યમા ।। ૨૮.

ઊર્જાથી વસિષ્ઠના સાત પુત્રો જન્મ્યા. એમની મોટી બહેન પુંડરીકા છે, જે મધ્યમ કાયાની અને સુંદર છે.

જનની સા દ્યુતિમતઃ પાણ્ડોસ્તુ મહિષી પ્રિયા । અસ્યાં ત્વિમે યવીયાંસો વાસિષ્ઠાઃ સપ્ત વિશ્રુતાઃ ।। ૨૮.

એ જ દ્યુતિમત્તની માતા અને પાંડુની પ્રિય મહારાણી બની. એમાં વસિષ્ઠના પ્રસિદ્ધ સાત નાના પુત્રો જન્મ્યા.

રજઃ પુત્રોઽર્દ્ધબાહુશ્ચ સવનશ્ચાધનશ્ચ યઃ। સુતપાઃ શુક્લ ઇત્યેતે સર્વે સપ્તર્ષયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૮.

રજસ, અર્ધબાહુ, સવન, આધન, સુતપા અને શુક્લ—આ બધા સાત ઋષિ તરીકે જાણીતા છે.

રજસો વાપ્યજનયન્માર્કણ્ડેયી યશસ્વિની। પ્રતીચ્યાં દિશિ રાજન્યં કેતુમન્તં પ્રજાપતિમ્ ।। ૨૮.

રજસથી પ્રસિદ્ધ પુત્રી માર્કંડેયી જન્મી, જેણે પશ્ચિમ દિશામાં રાજવંશી કેટુમત પ્રજાપતિને જન્મ આપ્યો.

ગોત્રાણિ નામભિસ્તેષાં વાસિષ્ઠાનાં મહાત્મનામ્। સ્વાયમ્ભુવેન્તરેઽતીતાસ્ત્વગ્નેસ્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૨૮.

હવે એ મહાન વસિષ્ઠોના ગોત્ર અને નામ સાંભળો. સ્વાયંભુવ મન્વંતર દરમિયાન એ વીતી ગયા છે; હવે અગ્નિના વંશજોની વાત સાંભળો.

ઇત્યેષ ઋષિસર્ગસ્તુ સાનુબન્ધઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચાપ્યગ્નેસ્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૨૮.

આ રીતે ઋષિ સૃષ્ટિ અને એમના સંબંધોનું વર્ણન થયું. હવે અગ્નિના વંશજોની વિગતવાર અને ક્રમશઃ વાત સાંભળો.

યોઽસાવગ્નિરભિમાની હ્યાસીત્ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રસ્તસ્માત્સ્વાહા વ્યજાયત ।। ૨૯.

એ અગ્નિ, જે સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં મુખ્ય દેવતા હતા, બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા પુત્ર હતા. એમથી સ્વાહા જન્મી.

પાવકઃ પવમાનશ્ચ પાવમાનશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ। શુચિઃ શૌરસ્તુ વિજ્ઞેયઃ સ્વાહાપુત્રાસ્ત્રયસ્તુ તે ।। ૨૯.

પાવક, પવમાન અને પાવમાન એમના પુત્ર તરીકે જાણીતા છે. શુચિ અને શૌરી પણ જાણીતા છે—આ ત્રણેય સ્વાહાના પુત્ર છે.

નિર્મ્મથ્ય પવમાનસ્તુ શુચિઃ શૌરસ્તુ યઃ સ્મૃતઃ. પાવકા વૈદ્યુતાશ્ચૈવ તેષાં સ્થાનાનિ યાનિ વૈ ।। ૨૯.

પવમાનને મથન કરીને શુચિ અને શૌરી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પાવક અને વૈદ્યુત પણ એમના સ્થાન છે.

પવમાનાત્મજશ્ચૈવ કવ્યવાહન ઉચ્યતે। પાવકાત્ સહરક્ષસ્તુ હવ્યવાહઃ શુચેઃ સુતઃ ।। ૨૯.

પવમાનના પુત્ર કાવ્યવાહન કહેવાય છે. પાવકથી સહરક્ષ જન્મ્યો અને શુચિનો પુત્ર હવ્યવાહ છે.

દેવાનાં હવ્યવાહોઽગ્નિઃ પિતૄણાં કવ્યવાહનઃ। સહરક્ષોઽસુરાણાન્તુ ત્રયાણાન્તુ ત્રયોઽગ્નયઃ ।। ૨૯.

દેવતાઓમાં હવ્યવાહ અગ્નિ છે, પિતૃઓમાં કાવ્યવાહન અને અસુરોમાં સહરક્ષ છે. આમ, ત્રણ જાત માટે ત્રણ અગ્નિ છે.

એતેષાં પુત્રપૌત્રાસ્તુ ચત્વારિંશન્નવૈવ તુ। વક્ષ્યામિ નામતસ્તેષાં પ્રવિભાગં પૃથક્ પૃથક્ ।। ૨૯.

એમના પુત્ર અને પૌત્ર મળીને ઉગણપંચાસ થાય છે. હવે હું એમના નામ અને જુદા જુદા વર્ગો કહું છું.

વૈદ્યુતો લૌકિકાગ્નિસ્તુ પ્રથમો બ્રહ્મણઃ સુતઃ। બ્રહ્મૌદનાગ્નિસ્તત્પુત્રો ભરતો નામ વિશ્રુતઃ ।। ૨૯.

વૈદ્યુત, લોકિક અગ્નિ, બ્રહ્માનો પહેલો પુત્ર છે. એનો પુત્ર બ્રહ્મૌદન અગ્નિ છે અને એનો પ્રસિદ્ધ પુત્ર ભરત કહેવાય છે.

અથર્વા તુ ભૃગુર્જ્ઞેયોઽપ્યઙ્ગિરાઽથર્વણઃ સુતઃ। તસ્માત્ સ લૌકિકાગ્નિસ્તુ દધ્યઙ્ચાથર્વણઃ સુતઃ ।। ૨૯.

અથર્વન ભૃગુ તરીકે ઓળખાય છે અને અંગિરા એથર્વનનો પુત્ર છે. એમાંથી લોકિક અગ્નિ થયો અને દધ્યઞ્ચ એથર્વનનો પુત્ર છે.

અથ યઃ પવમાનોઽગ્નિર્નિર્મન્થાઃ કવિભિઃ સ્મૃતઃ। સ જ્ઞેયો ગાર્હપત્યોઽગ્નિસ્તતઃ પુત્રદ્વયં સ્મૃતમ્ ।। ૨૯.

હવે, પવમાન અગ્નિ, જેને કવિઓ નિર્મથ કહે છે, એ ગારહપત્ય અગ્નિ તરીકે જાણીતા છે. એમાંથી બે પુત્રો થયા.

શંસ્યસ્ત્વાહવનીયોઽગ્નિર્યઃ સ્મૃતો હવ્યવાહનઃ। દ્વિતીયસ્તુ સુતઃ પ્રોક્તઃ શુક્રોઽગ્નિર્યઃ પ્રણીયતે ।। ૨૯.

આહવનીય અગ્નિ, જેને હવ્યવાહન કહેવામાં આવે છે, તેની પ્રશંસા કરવી જોઈએ. બીજો અગ્નિ, સુત નામે ઓળખાય છે, તે તેજસ્વી અગ્નિ છે જેને આગળ લઈ જવામાં આવે છે.

તથા સભ્યાવસથ્યૌ વૈ શંસ્યસ્યાગ્નેઃ સુતાવુભૌ। શંસ્યાસ્તુ ષોડશ નદીશ્વકમે હવ્યવાહનઃ। યોઽસાવાહવનીયોઽગ્નિરભિમાની દ્વિજૈઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૯.

એ જ રીતે, સભ્ય અને અવસથ્ય બંને પ્રશંસનીય અગ્નિના પુત્ર ગણાય છે. આ હવ્યવાહન અગ્નિ એ સોળ નદીઓમાંનું એક છે અને આહવનીય અગ્નિને દ્વિજોએ તેનો અધિકારી માન્યો છે.

કાવેરીં કૃષ્ણવેણીઞ્ચ નર્મદાં યમુનાન્તથા। ગોદાવરીં વિતસ્તાઞ્ચ ચન્દ્રભાગામિરાવતીમ્ ।। ૨૯.

કાવેરી, કૃષ્ણવેણી, નર્મદા અને યમુના, ગોદાવરી, વિતસ્થા, ચંદ્રભાગા અને ઇરાવતી—

વિપાશાં કૌશિકીઞ્ચૈવ શતદ્રું સરયૂન્તથા। સીતાં સરસ્વતીઞ્ચૈવ હ્રાદિનીં પાવનીં તથા ।। ૨૯.

વિપાશા, કૌશિકી, શતદ્રુ અને સરયૂ, સીતા, સરસ્વતી, હ્રાદિની અને પાવની—

તાસુ ષોડશધાત્માનં પ્રવિભજ્ય પૃથક્ પૃથક્ । આત્માનં વ્યદધાત્તાસુ ધિષ્ણીષ્વથ બભૂવ સઃ ।। ૨૯.

આ નદીઓમાં, એ અગ્નિએ પોતાને સોળ ભાગમાં વહેંચી, દરેકમાં અલગથી સ્થાન લીધું; આમ તે યજ્ઞકુંડોમાં પ્રગટ થયો.

ધિષ્ણયો દિવ્યભિચારિણ્યસ્તાસૂત્પન્નાસ્તુ ધિષ્ણયઃ। ધિષ્ણીષુ જજ્ઞિરે યસ્માદ્ધિષ્ણયસ્તેન કીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૯.

દેવતાઓમાં ફરતા યજ્ઞકુંડો, એ નદીઓમાંથી ઉત્પન્ન થયા; કારણ કે તેઓ કુંડોમાં જન્મ્યા, તેથી તેમને કુંડ કહેવાય છે.

ઇત્યેતે વૈ નદીપુત્રા ધિષ્ણીષ્વેવ વિજજ્ઞિરે। તેષાં વિહરણીયા યે ઉપસ્થેયાશ્ચ યેઽગ્નયઃ। તાન્ શ્રૃણુધ્વં સમાસેન કીર્ત્યમાનાન્ યથા તથા ।। ૨૯.

આ રીતે, નદીઓના પુત્રો ખરેખર યજ્ઞકુંડોમાં જન્મ્યા. એમાં જે અગ્નિઓ સ્થાપિત કરવા યોગ્ય છે અને જે ઉપયોગ માટે છે, તેમના નામ અને વર્ણન હવે સાંભળો.

thumb|400px|ઉત્તરવેદી 400px|thumb|સદોમણ્ડપમ્ thumb|400px|ધિષ્ણ્ય ઋતુઃ પ્રવાહણોઽગ્નીધ્રઃ પુરસ્તાદ્ધિષ્ણયોઽપરો। વિધીયન્તે યથાસ્થાનં સૌત્યેઽહ્નિ સવનક્રમાત્ ।। ૨૯.

યજ્ઞકુંડોમાં ઋતુ, પ્રવાહણ અને અગ્નિધ્રા આગળ રાખવામાં આવે છે; બીજા કુંડો યોગ્ય સ્થાને, સોમયજ્ઞના દિવસે ક્રમ પ્રમાણે ગોઠવવામાં આવે છે.

અનિર્દ્દેશ્યાન્યવાચ્યાનામગ્નીનાં શ્રૃણુત ક્રમમ્। સમ્રાડગ્નિઃ કૃશાનુર્યો દ્વિતીયોત્તરવેદિકઃ ।। ૨૯.

હવે સાંભળો, જે અગ્નિઓ વર્ણનથી પર છે, તેમના ક્રમ વિશે: સમ્રાટ અગ્નિ, તેજસ્વી અગ્નિ, ઉત્તર વેદિકામાં બીજું સ્થાન પામે છે.

સમ્રાડગ્નિઃ સ્મૃતા હ્યષ્ટૌ ઉપતિષ્ઠન્તિ તાન્ દ્વિજાઃ. અધસ્તાત્પર્ષદન્યસ્તુ દ્વિતીયઃ સોઽત્ર દૃશ્યતે ।। ૨૯.

સમ્રાટ અગ્નિ આઠ પ્રકારનો કહેવાય છે; દ્વિજ લોકો તેનું પાલન કરે છે. નીચે પાર્ષદ નામે બીજો અગ્નિ છે, જે ત્યાં દેખાય છે.

પ્રતદ્વોચે નભો નામ ચત્વારિ સ વિભાવ્યતે। બ્રહ્મજ્યોતિર્વસુર્નામ બ્રહ્મસ્થાને સ ઉચ્યતે ।। ૨૯.

હવે હું નભ નામના અગ્નિ વિશે કહું છું, જે ચાર રૂપ ધરાવે છે; બ્રહ્મજ્યોતિ, વસુર નામે, બ્રહ્મસ્થાને ગણાય છે.

હવ્યસૂર્ય્યાદ્યસંસૃષ્ટઃ શામિત્રે સ વિભાવ્યતે। વિશ્વસ્યાથ સમુદ્રોગ્નિર્બ્રહ્મસ્થાને સ કીર્ત્ત્યતે ।। ૨૯.

હવ્યાસૂર્યથી અપ્રભુત અગ્નિને શામિત્રિ કહે છે; સર્વવિશ્વનો સમુદ્ર અગ્નિ પણ બ્રહ્મસ્થાને ગણાય છે.