વાયુપુરાણમ્

તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ હ્યત્રિણા વૈ મહાત્મના। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે યામે શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૨૮.

મહાન આત્માવાળા અત્રિ દ્વારા, સ્વાયંભુવ અંતરે, તેમના પુત્રો અને પૌત્રો સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં થયા.

પ્રીત્યાં પુલસ્ત્યભાર્યાયાં દત્તાલિસ્તત્સૂતોઽભવત્। પૂર્વજન્મનિ સોઽગસ્ત્યઃ સ્મૃતઃ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। મધ્યમો દેવબાહુશ્ચ વિનીતો નામ તે ત્રયઃ ।। ૨૮.

પ્રીતિ, પુલસ્ત્યની પત્ની, એ દત્તાલી નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો; પૂર્વ જન્મમાં એ સ્વાયંભુવ અંતરે અગસ્ત્ય તરીકે ઓળખાતા. મધ્યમ, દેવબાહુ અને વિનીત—આ ત્રણ નામ છે.

સ્વસા યવીયસી તેષાં સદ્વતી નામ વિશ્રુતા। પર્જન્યજનની શુભ્રા પત્ની ત્વગ્નેઃ સ્મૃતા શુભા પૌલસ્ત્યસ્ય ઋષેશ્ચાપિ પ્રીતિપુત્રસ્ય ધીમતઃ। દત્તાલેઃ સુષુવે પત્ની સુજઙ્ઘાદીન્ બહૂન્ સુતાન્। પૌલસ્ત્યા ઇતિ વિખ્યાતાઃ સ્મૃતાઃ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।। ૨૮.

તેમની સૌથી નાની બહેન, સદ્વતી તરીકે પ્રસિદ્ધ, પરજન્યની માતા અને અગ્નિની શુભ પત્ની તરીકે ઓળખાય છે. તે પૌલસ્ત્ય ઋષિ, પ્રીતિપુત્ર દત્તાલીની પત્ની પણ હતી. દત્તાલીની પત્નીએ સુજંઘા અને બીજા અનેક પુત્રોને જન્મ આપ્યા, જે પૌલસ્ત્ય તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા અને સ્વાયંભુવ અંતરે યાદ રાખવામાં આવે છે.

ક્ષમા તુ સુષુવે પુત્રાન્ પુલહસ્ય પ્રજાપતેઃ। તે નાગ્નિવર્ચસઃ સર્વે યેષાં કીર્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા ।। ૨૮.

ક્ષમા એ પુલહ પ્રજાપતિ માટે પુત્રોને જન્મ આપ્યા; એ બધા અગ્નિ જેવી તેજસ્વીતા ધરાવતા અને તેમની ખ્યાતિ અડગ છે.

કર્દમશ્ચામ્બરીષશ્ચ સહિષ્ણુશ્ચેતિ તે ત્રયઃ । ઋષિર્ધનકપીવાંશ્ચ શુભા કન્યા ચ પીવરી ।। ૨૮.

કર્દમ, અંબરીષ અને સહિષ્ણુ—આ ત્રણ; ઋષિ ધનકપીવાંશ અને શુભ કન્યા પીવરી.

કર્દમસ્ય શ્રુતિઃ પત્ની આત્રેય્ય જનયત્સુતાન્। પુત્રં શઙ્ખપદઞ્ચૈવ કન્યાં કામ્યાં તથૈવ ચ ।। ૨૮.

કર્દમની પત્ની શ્રુતિએ, આત્રેય માટે પુત્ર શંખપદ અને કન્યા કામ્યા ને જન્મ આપ્યો.

સ વૈ શહ્ખપદઃ શ્રીમાન્ લોકપાલઃ પ્રજાપતિઃ। દક્ષિણસ્યાં દિશિ રતઃ સામ્યાં દત્ત્વા પ્રિયવ્રતે ।। ૨૮.

શંખપદ, યશસ્વી અને લોકપાલ તથા પ્રજાપતિ બન્યા; દક્ષિણ દિશામાં સ્થિર થયા અને પશ્ચિમ દિશા પ્રિયવ્રતને આપી.

કામ્યા પ્રિયવ્રતાલ્લેભે સ્વાયમ્ભુવસમાન્ સુતાન્। દશકન્યાદ્વયઞ્ચૈવ યૈઃ ક્ષત્રં સમ્પ્રવર્તિતમ્ ।। ૨૮.

કામ્યાએ પ્રિયવ્રતથી સ્વાયંભુવ સમાન પુત્રો મેળવ્યા; દસ દીકરીઓ અને બે પુત્રો, જેમના દ્વારા ક્ષત્રિય વર્ણની સ્થાપના થઈ.

પુત્રો ધનકપીવાંશ્ચ સહિષ્ણુર્નામ વિશ્રુતઃ। યશોધારી વિજજ્ઞે વૈ કામદેવઃ સુમધ્યમઃ ।। ૨૮.

ધનકપીવાંશ, સહિષ્ણુ તરીકે પ્રસિદ્ધ પુત્ર થયો; યશોધારીએ સુમધ્યમ અને કામદેવને જન્મ આપ્યો.

ઋતોઃ ક્રતુસમઃ પુત્રો વિજજ્ઞે સન્તતિઃ શુભા। નૈષાં ભાર્યસ્તિ પુત્રો વા સર્વે તે હ્યૂર્દ્ધ્વ રેતસઃ। ષષ્ટ્યેતાનિ સહસ્રાણિ વાલખિલ્યા ઇતિ શ્રુતાઃ ।। ૨૮.

ઋતથી એક પુત્ર જન્મ્યો, જે યજ્ઞની શ્રેષ્ઠ ભાવનાને સમાન હતો, અને શુભ વંશની શરૂઆત થઈ. એ બધાને ન તો પત્ની હતી, ન તો સંતાન. બધા ઉર્ધ્વરેતસ હતા. એ જ વાલખિલ્ય તરીકે જાણીતા સાઠ હજાર ઋષિઓ છે.

અરુણસ્યાગ્રતો યાન્તિ પરિવાર્ય દિવાકરમ્। આભૂતસંપ્લવાત્સર્વે પતઙ્ગસહચારિણઃ ।। ૨૮.

અરુણના આગળ આગળ, એ સૌ સુર્યને ઘેરીને જાય છે. મહાપ્રલય પછીથી એ બધા પતંગ સાથે રહે છે, એટલે સુર્યકિરણોના સાથી છે.

સ્વસારૌ તુ યવીયસ્યૌ પુણ્યાત્મસુમતી ચ તે। પર્વસસ્ય સ્નુષે તે વૈ પૂર્ણમાસસુતસ્ય વૈ ।। ૨૮.

એના બે નાની બહેનો, પુણ્યાત્મા અને સુમતિ, પુરણમાસના પુત્ર પર્વસની વહુઓ તરીકે જાણીતી છે.

ઊર્જાયાન્તુ વસિષ્ઠસ્ય પુત્રા વૈ સપ્ત જજ્ઞિરે। જ્યાયસી ચ સ્વસા તેષાં પુણ્ડરીકા સુમધ્યમા ।। ૨૮.

ઊર્જાથી વસિષ્ઠના સાત પુત્રો જન્મ્યા. એમની મોટી બહેન પુંડરીકા છે, જે મધ્યમ કાયાની અને સુંદર છે.

જનની સા દ્યુતિમતઃ પાણ્ડોસ્તુ મહિષી પ્રિયા । અસ્યાં ત્વિમે યવીયાંસો વાસિષ્ઠાઃ સપ્ત વિશ્રુતાઃ ।। ૨૮.

એ જ દ્યુતિમત્તની માતા અને પાંડુની પ્રિય મહારાણી બની. એમાં વસિષ્ઠના પ્રસિદ્ધ સાત નાના પુત્રો જન્મ્યા.

રજઃ પુત્રોઽર્દ્ધબાહુશ્ચ સવનશ્ચાધનશ્ચ યઃ। સુતપાઃ શુક્લ ઇત્યેતે સર્વે સપ્તર્ષયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૮.

રજસ, અર્ધબાહુ, સવન, આધન, સુતપા અને શુક્લ—આ બધા સાત ઋષિ તરીકે જાણીતા છે.

રજસો વાપ્યજનયન્માર્કણ્ડેયી યશસ્વિની। પ્રતીચ્યાં દિશિ રાજન્યં કેતુમન્તં પ્રજાપતિમ્ ।। ૨૮.

રજસથી પ્રસિદ્ધ પુત્રી માર્કંડેયી જન્મી, જેણે પશ્ચિમ દિશામાં રાજવંશી કેટુમત પ્રજાપતિને જન્મ આપ્યો.

ગોત્રાણિ નામભિસ્તેષાં વાસિષ્ઠાનાં મહાત્મનામ્। સ્વાયમ્ભુવેન્તરેઽતીતાસ્ત્વગ્નેસ્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૨૮.

હવે એ મહાન વસિષ્ઠોના ગોત્ર અને નામ સાંભળો. સ્વાયંભુવ મન્વંતર દરમિયાન એ વીતી ગયા છે; હવે અગ્નિના વંશજોની વાત સાંભળો.

ઇત્યેષ ઋષિસર્ગસ્તુ સાનુબન્ધઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચાપ્યગ્નેસ્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૨૮.

આ રીતે ઋષિ સૃષ્ટિ અને એમના સંબંધોનું વર્ણન થયું. હવે અગ્નિના વંશજોની વિગતવાર અને ક્રમશઃ વાત સાંભળો.

યોઽસાવગ્નિરભિમાની હ્યાસીત્ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રસ્તસ્માત્સ્વાહા વ્યજાયત ।। ૨૯.

એ અગ્નિ, જે સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં મુખ્ય દેવતા હતા, બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા પુત્ર હતા. એમથી સ્વાહા જન્મી.

પાવકઃ પવમાનશ્ચ પાવમાનશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ। શુચિઃ શૌરસ્તુ વિજ્ઞેયઃ સ્વાહાપુત્રાસ્ત્રયસ્તુ તે ।। ૨૯.

પાવક, પવમાન અને પાવમાન એમના પુત્ર તરીકે જાણીતા છે. શુચિ અને શૌરી પણ જાણીતા છે—આ ત્રણેય સ્વાહાના પુત્ર છે.

નિર્મ્મથ્ય પવમાનસ્તુ શુચિઃ શૌરસ્તુ યઃ સ્મૃતઃ. પાવકા વૈદ્યુતાશ્ચૈવ તેષાં સ્થાનાનિ યાનિ વૈ ।। ૨૯.

પવમાનને મથન કરીને શુચિ અને શૌરી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પાવક અને વૈદ્યુત પણ એમના સ્થાન છે.

પવમાનાત્મજશ્ચૈવ કવ્યવાહન ઉચ્યતે। પાવકાત્ સહરક્ષસ્તુ હવ્યવાહઃ શુચેઃ સુતઃ ।। ૨૯.

પવમાનના પુત્ર કાવ્યવાહન કહેવાય છે. પાવકથી સહરક્ષ જન્મ્યો અને શુચિનો પુત્ર હવ્યવાહ છે.

દેવાનાં હવ્યવાહોઽગ્નિઃ પિતૄણાં કવ્યવાહનઃ। સહરક્ષોઽસુરાણાન્તુ ત્રયાણાન્તુ ત્રયોઽગ્નયઃ ।। ૨૯.

દેવતાઓમાં હવ્યવાહ અગ્નિ છે, પિતૃઓમાં કાવ્યવાહન અને અસુરોમાં સહરક્ષ છે. આમ, ત્રણ જાત માટે ત્રણ અગ્નિ છે.

એતેષાં પુત્રપૌત્રાસ્તુ ચત્વારિંશન્નવૈવ તુ। વક્ષ્યામિ નામતસ્તેષાં પ્રવિભાગં પૃથક્ પૃથક્ ।। ૨૯.

એમના પુત્ર અને પૌત્ર મળીને ઉગણપંચાસ થાય છે. હવે હું એમના નામ અને જુદા જુદા વર્ગો કહું છું.

વૈદ્યુતો લૌકિકાગ્નિસ્તુ પ્રથમો બ્રહ્મણઃ સુતઃ। બ્રહ્મૌદનાગ્નિસ્તત્પુત્રો ભરતો નામ વિશ્રુતઃ ।। ૨૯.

વૈદ્યુત, લોકિક અગ્નિ, બ્રહ્માનો પહેલો પુત્ર છે. એનો પુત્ર બ્રહ્મૌદન અગ્નિ છે અને એનો પ્રસિદ્ધ પુત્ર ભરત કહેવાય છે.

અથર્વા તુ ભૃગુર્જ્ઞેયોઽપ્યઙ્ગિરાઽથર્વણઃ સુતઃ। તસ્માત્ સ લૌકિકાગ્નિસ્તુ દધ્યઙ્ચાથર્વણઃ સુતઃ ।। ૨૯.

અથર્વન ભૃગુ તરીકે ઓળખાય છે અને અંગિરા એથર્વનનો પુત્ર છે. એમાંથી લોકિક અગ્નિ થયો અને દધ્યઞ્ચ એથર્વનનો પુત્ર છે.

અથ યઃ પવમાનોઽગ્નિર્નિર્મન્થાઃ કવિભિઃ સ્મૃતઃ। સ જ્ઞેયો ગાર્હપત્યોઽગ્નિસ્તતઃ પુત્રદ્વયં સ્મૃતમ્ ।। ૨૯.

હવે, પવમાન અગ્નિ, જેને કવિઓ નિર્મથ કહે છે, એ ગારહપત્ય અગ્નિ તરીકે જાણીતા છે. એમાંથી બે પુત્રો થયા.

શંસ્યસ્ત્વાહવનીયોઽગ્નિર્યઃ સ્મૃતો હવ્યવાહનઃ। દ્વિતીયસ્તુ સુતઃ પ્રોક્તઃ શુક્રોઽગ્નિર્યઃ પ્રણીયતે ।। ૨૯.

આહવનીય અગ્નિ, જેને હવ્યવાહન કહેવામાં આવે છે, તેની પ્રશંસા કરવી જોઈએ. બીજો અગ્નિ, સુત નામે ઓળખાય છે, તે તેજસ્વી અગ્નિ છે જેને આગળ લઈ જવામાં આવે છે.

તથા સભ્યાવસથ્યૌ વૈ શંસ્યસ્યાગ્નેઃ સુતાવુભૌ। શંસ્યાસ્તુ ષોડશ નદીશ્વકમે હવ્યવાહનઃ। યોઽસાવાહવનીયોઽગ્નિરભિમાની દ્વિજૈઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૯.

એ જ રીતે, સભ્ય અને અવસથ્ય બંને પ્રશંસનીય અગ્નિના પુત્ર ગણાય છે. આ હવ્યવાહન અગ્નિ એ સોળ નદીઓમાંનું એક છે અને આહવનીય અગ્નિને દ્વિજોએ તેનો અધિકારી માન્યો છે.